Adhyaya 61
ઈશ્વર પ્રભાસક્ષેત્રના પૂર્વ વિભાગમાં શ્રીદૈત્યસૂદનના મંદિરની નજીક સ્થિત એક દેવીનું માહાત્મ્ય કહે છે—તે વૈષ્ણવી સ્વભાવવાળી ક્ષેત્રદૂતી, એટલે ક્ષેત્રની રક્ષિકા છે. વિષ્ણુના દબાણથી બળવાન દૈત્યોએ દક્ષિણ દિશામાં જઈ અનેક દિવ્ય શસ્ત્રોથી લાંબો યુદ્ધ કર્યો. તેમને વશ કરવું કઠિન જણાતાં વિષ્ણુ મહામાયા, તેજોમયી ભૈરવી-શક્તિને આવાહન કરે છે અને તે તરત પ્રગટ થાય છે. વિષ્ણુને જોઈ દેવીના નેત્ર દિવ્ય રીતે વિસ્તરે છે; તેથી તેનું નામ ‘વિશાલાક્ષી’ પ્રસિદ્ધ થાય છે અને તે ત્યાં જ શત્રુનાશિની રૂપે પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. પછી સોમેશ્વર અને દૈત્યસૂદનના સંદર્ભે ‘ઉમા-દ્વય’ની યુગલ ઉપાસના તથા તીર્થયાત્રાનો ક્રમ જણાવાય છે—પ્રથમ સોમેશ્વર દર્શન, પછી શ્રીદૈત્યસૂદન દર્શન. માઘ માસની તૃતીયા તિથિએ વિશેષ પૂજાનું વિધાન છે. તેના ફળરૂપે વંશપરંપરામાં સંતાનહીનતા દૂર થાય, આરોગ્ય-સુખ સ્થિર રહે અને નિત્ય ભક્તને મંગલ-સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય. અંતે ફલશ્રુતિ—આ માહાત્મ્યનું શ્રવણ પાપનાશક અને ધર્મવર્ધક છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवीं क्षेत्रदूतीं तु वैष्णवीम् । श्रीदैत्यसूदनाद्देवि पूर्वभागे व्यवस्थिताम्
ઈશ્વરે કહ્યું—ત્યારબાદ વૈષ્ણવી ‘ક્ષેત્રદૂતી’ એવી મહાદેવી પાસે જવું જોઈએ; હે દેવી, તે શ્રી દૈત્યસૂદનના સમીપે પૂર્વ ભાગમાં સ્થિત છે।
Verse 2
योगेश्वर्यास्तथैशान्यां धनुषां सप्तके स्थिताम् । महादौर्भाग्यदग्धानां स्थितां भेषजरूपिणीम्
યોગેશ્વરીની નજીક ઈશાન દિશામાં તે સાત ધનુષના અંતરે સ્થિત છે. મહાદુર્ભાગ્યથી દગ્ધ થયેલાઓ માટે તે ઔષધિ-રૂપિણી બનીને વિરાજે છે.
Verse 3
चाक्षुषस्यांतरे देवि यदा दैत्या बलोत्कटाः । हन्यमाना विष्णुनाऽथ दक्षिणां दिशमाविशन्
હે દેવી! ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં જ્યારે બલોત્કટ દૈત્યો વિષ્ણુ દ્વારા હણાતા હતા, ત્યારે તેઓ ભાગીને દક્ષિણ દિશામાં પ્રવેશ્યા.
Verse 4
तत्र वर्षशतं साग्रं दैत्याश्चक्रुर्महाहवम् । विष्णुना सह देवेशि दिव्यास्त्रैश्च पृथग्विधैः
ત્યાં, હે દેવેશી! દૈત્યો વિષ્ણુ સાથે નાનાવિધ દિવ્યાસ્ત્રો પ્રયોગ કરીને સો વર્ષથી થોડો વધુ સમય મહાયુદ્ધ કરતા રહ્યા.
Verse 5
दुःखवध्यांस्ततो ज्ञात्वा विष्णुः कमललोचनः । सस्मार भैरवीं शक्तिं महामायां महाप्रभाम्
ત્યારે કમલલોચન વિષ્ણુએ તેમને દુર્વધ્ય જાણીને, મહાપ્રભા મહામાયા—ભૈરવી શક્તિનું સ્મરણ કર્યું.
Verse 6
सा स्मृता क्षणमात्रेण विष्णुना प्रभविष्णुना । तत्रागता महादेवी आनंदस्फुरितेक्षणा
પ્રભાવશાળી વિષ્ણુએ સ્મરણ કરતાં જ તે ક્ષણમાત્રમાં ત્યાં આવી પહોંચી—આનંદથી સ્ફુરિત નેત્રોવાળી મહાદેવી.
Verse 7
विशाले तु कृते देव्या लोचने विष्णुदर्शनात् । विशालाक्षी ततो जाता तत्रस्था दैत्यनाशिनी
વિષ્ણુદર્શનથી દેવીના નેત્રો વિશાળ થયા ત્યારે તે ‘વિશાલાક્ષી’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ; ત્યાં સ્થિત રહી તે દૈત્યોનો નાશ કરનારી બની।
Verse 8
अस्मिन्कल्पेसमाख्याता ललितोमा वरानने । उमाद्वयं समाख्यातं सोमेशे दैत्यसूदने
હે વરાનને! આ કલ્પમાં તે ‘લલિતોમા’ તરીકે વર્ણવાય છે; અને આ ‘ઉમા-દ્વય’ સોમેશ તથા દૈત્યસૂદન ખાતે પ્રસિદ્ધ છે।
Verse 9
पूर्वं सोमेश्वरे पश्येत्पश्चाच्छ्रीदैत्यसूदने । उमा द्वयं पूजयित्वा तीर्थयात्राफलं लभेत्
પ્રથમ સોમેશ્વરમાં દર્શન કરવું, પછી શ્રીદૈત્યસૂદનમાં. ઉમા-દ્વયની પૂજા કરીને તીર્થયાત્રાનું પૂર્ણ ફળ મળે છે।
Verse 10
माघे मासि तृतीयायां विधिना योऽर्चयेत्तु ताम् । न संततिविहीनः स्यात्तस्यकोट्यन्वये नरः
માઘ માસની તૃતીયાએ જે વિધિપૂર્વક તેમનું અર્ચન કરે, તેના વંશમાં કરોડો પેઢીઓ સુધી કોઈ પણ સંતાનવિહોણો રહેતો નથી।
Verse 11
यो नित्यमीक्षते तत्र भक्त्या परमया युतः । आरोग्यसुखसौभाग्यसंयुक्तोऽसौ भवेच्चिरम्
જે ત્યાં નિત્ય પરમ ભક્તિથી દર્શન કરે છે, તે લાંબા સમય સુધી આરોગ્ય, સુખ અને સૌભાગ્યથી યુક્ત રહે છે।
Verse 12
इति संक्षेपतः प्रोक्तं माहात्म्यं ललितोद्भवम् । श्रुतं यत्पापनाशाय जायते धर्मवृद्धये
આ રીતે સંક્ષેપમાં લલિતાથી ઉદ્ભવેલું આ માહાત્મ્ય કહેલું છે. તેને સાંભળવાથી પાપનો નાશ થાય અને ધર્મની વૃદ્ધિ થાય.
Verse 61
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभास क्षेत्रमाहात्म्ये ललितोमाविशालाक्षी माहात्म्यवर्णनंनामैकषष्टितमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડમાં, પ્રભાસ-ક્ષેત્ર-માહાત્મ્યના પ્રથમ ભાગમાં ‘લલિતા-ઉમા-વિશાલાક્ષી માહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો એકસઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.