Adhyaya 11
આ અધ્યાયમાં દેવીના પ્રશ્નોથી પ્રેરિત તત્ત્વવિચાર પ્રગટે છે. આનંદિત છતાં જિજ્ઞાસુ દેવી પ્રભાસ-ક્ષેત્રનું વધુ વિસ્તૃત વર્ણન માંગે છે. ઈશ્વર પ્રથમ જંબૂદ્વીપ અને ભારતવર્ષના પરિમાણો તથા સીમાઓ કહી ભારતને મુખ્ય કર્મભૂમિ તરીકે સ્થાપે છે, જ્યાં પુણ્ય-પાપનાં ફળ વ્યવહારરૂપે પ્રગટ થાય છે. પછી કૂર્મ-રૂપક દ્વારા ભારતના ‘દેહ’ પર નક્ષત્રસમૂહો, રાશિસ્થાનો અને ગ્રહાધિપત્યનું નકશાંકન કરીને કહે છે કે ગ્રહ/નક્ષત્ર પીડા થાય તો સંબંધિત પ્રદેશમાં પણ પીડા થાય; શાંતિ માટે તીર્થકર્મો કરવાં યોગ્ય છે. આ રીતે નકશાંકિત ભૂમિમાં સૌરાષ્ટ્રનું સ્થાન બતાવી સમુદ્રસમીપ પ્રભાસને વિશિષ્ટ ભાગ કહે છે; ત્યાં મધ્ય પીઠિકામાં ઈશ્વર લિંગરૂપે નિવાસ કરે છે—કૈલાસથી પણ વધુ પ્રિય અને ગુપ્ત રીતે રક્ષિત. “પ્રભાસ” નામની અનેક વ્યાખ્યાઓ આપવામાં આવે છે—પ્રકાશ, જ્યોતિઓ અને તીર્થોમાં પ્રાધાન્ય, સૂર્યસન્નિધિ, તથા પુનઃ પ્રાપ્ત તેજ. ત્યારબાદ દેવી વર્તમાન કલ્પની ઉત્પત્તિકથા પૂછે છે. ઈશ્વર સૂર્યના વિવાહો (દ્યૌઃ/પ્રભા અને પૃથિવી/નિક્ષુભા), સંજ્ઞાને સૂર્યતેજ અસહ્ય થવું, છાયાનું પ્રતિસ્થાપન, યમ-યમુના વગેરેનો જન્મ, રહસ્ય સૂર્યને જાણ થવું, અને વિશ્વકર્મા દ્વારા સૂર્યતેજનું ‘ક્ષૌર/શમન’ થવું વર્ણવે છે. અંતે કહે છે કે સૂર્યના ઋક્-મય તેજનો એક અંશ પ્રભાસમાં પડ્યો; તેથી ક્ષેત્રની અતિશય પવિત્રતા અને નામનું કારણ સ્થિર થાય છે.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । इति प्रोक्ता तदा देवि विस्मयोत्फुल्ललोचना । रोमांचकञ्चुका सुभ्रूः पुनः पप्रच्छ भूसुराः
સૂત બોલ્યા—આ રીતે કહ્યા પછી દેવી આશ્ચર્યથી પ્રસ્ફુટિત નેત્રવાળી, રોમાંચથી આવૃત દેહવાળી, સુંદર ભ્રૂવાળી બની ફરીથી તે દિવ્ય ઋષિને પૂછવા લાગી.
Verse 2
देव्युवाच । धन्याऽहं कृतपुण्याऽहं तपः सुचरितं मया । यदेष क्षेत्र महिमा महादेवान्मया श्रुतः
દેવી બોલ્યાં—હું ધન્ય છું, હું પુણ્યવતી છું; મારું તપ સુચરિત થયું, કારણ કે મહાદેવ પાસેથી મેં આ ક્ષેત્રની મહિમા સાંભળી છે.
Verse 3
भगवन्देवदेवेश संसारार्णवतारक । पृष्टं तु यन्मया पूर्वं तत्सर्वं कथितं हर
હે ભગવન, દેવોના દેવેશ, સંસાર-સમુદ્ર પાર ઉતારનાર! મેં પહેલાં જે પૂછ્યું હતું તે બધું તમે કહી દીધું છે, હે હર.
Verse 4
पुनश्च देवदेवेश त्वद्वाक्यामृतरंजिता । न तृप्तिमधिगच्छामि देवदेव महेश्वर
તથાપિ, હે દેવદેવેશ, તમારા વચનામૃતથી રંજિત થઈને પણ મને તૃપ્તિ મળતી નથી—હે દેવદેવ, હે મહેશ્વર.
Verse 5
किंचित्प्रष्टुमनाश्चास्मि प्रभासक्षेत्रविस्तरम् । तन्मे कथय कामेश दयां कृत्वा जगत्प्रभो
મને પ્રભાસ-ક્ષેત્રના વિસ્તારો વિષે થોડું વધુ પૂછવું છે. હે કામેશ, હે જગત્પ્રભુ, કૃપા કરીને તે મને કહો.
Verse 6
ईश्वर उवाच । पृथिव्या मध्यगर्भस्थं जंबूद्वीपमिति स्मृतम् । तच्च वै नवधा भिन्नं वर्षभेदेन सुन्दरि
ઈશ્વરે કહ્યું—પૃથ્વીના મધ્યગર્ભમાં જંબૂદ્વીપ સ્થિત છે એમ સ્મૃત છે. હે સુન્દરી, તે વર્ષભેદથી ખરેખર નવ ભાગે વિભક્ત છે.
Verse 7
तस्याद्यं भारतं वर्षं तच्चापि नवधा स्मृतम् । नवयोजनसाहस्रं दक्षिणोत्तरमानतः
તેમામાં પ્રથમ ભારતવર્ષ છે; તે પણ નવધા સ્મૃત છે. દક્ષિણથી ઉત્તર સુધી તેનું પ્રમાણ નવ હજાર યોજન છે.
Verse 8
अशीतिश्च सहस्राणि पूर्वपश्चायतं स्मृतम् । उत्तरे हिमवानस्ति क्षीरोदो दक्षिणे स्मृतः
પૂર્વથી પશ્ચિમ સુધી તેનું વિસ્તરણ એંસી સહસ્ર (યોજન) સ્મૃત છે. ઉત્તરે હિમવાન છે અને દક્ષિણે ક્ષીરોદ (સમુદ્ર) સ્મૃત છે.
Verse 9
एतस्मिन्नंतरे देवि भारतं क्षेत्रमुत्तमम् । कृतं त्रेता द्वापरं च तिष्यं युगचतुष्टयम्
હે દેવી, આ પરિસરમાં ભારત સર્વોત્તમ ક્ષેત્ર છે. અહીં જ કૃત, ત્રેતા, દ્વાપર અને તિષ્ય (કલી) એવા ચાર યુગ ગણાય છે.
Verse 10
अत्रैवैषा युगावस्था चतुर्वर्णश्च वै जनः । चत्वारि त्रीणि च द्वे च तथैवैक शरच्छतम्
અહીં જ યુગોની આ વ્યવસ્થા છે અને અહીં જ માનવજાત ચતુર્વર્ણમાં ગોઠવાયેલી છે. કૃત, ત્રેતા, દ્વાપર અને કલિ યુગોની અવધિ ક્રમે ચાર, ત્રણ, બે અને એક ‘શરદ્-શત’ તરીકે કહેવાય છે.
Verse 11
जीवन्त्यत्र नरा देवि कृतत्रेतादिषु क्रमात् । यदेतत्पार्थिवं पद्मं चतुष्पत्रं मयोदितम्
હે દેવી! અહીં મનુષ્યો કૃત, ત્રેતા વગેરે યુગોમાં ક્રમશઃ (યોગ્ય આયુષ્ય-ધર્મ સાથે) જીવંત રહે છે. મેં વર્ણવેલું આ પૃથ્વીનું કમળ ચતુષ્પત્ર, એટલે ચાર પાંખડીઓવાળું છે.
Verse 12
वर्षाणि भारताद्यानि पत्राण्यस्य चतुर्द्दिशम् । भारतं केतुमालं च कुरु भद्राश्वमेव च
ભારત વગેરે વર્ષો આ (પૃથ્વી-રૂપ) કમળની પાંખડીઓ છે, જે ચારેય દિશામાં વિસ્તરેલી છે—ભારત, કેતુમાલ, કુરુ અને ભદ્રાશ્વ।
Verse 13
भारतं नाम यद्वर्षं दाक्षिणात्यं मयोदितम् । दक्षिणापरतो यस्य पूर्वेण च महोदधिः । हिमवानुत्तरेणास्य कार्मुकस्य यथा गुणः
‘ભારતવર્ષ’ નામનો પ્રદેશ મેં દક્ષિણ દેશ તરીકે વર્ણવ્યો છે. તેના પૂર્વમાં તેમજ દક્ષિણ અને પશ્ચિમમાં મહાસાગર છે, અને ઉત્તર તરફ હિમવાન છે—એથી તે ધનુષ્યની ડોરી જેવી આકારવાળો છે.
Verse 14
तदेतद्भारतं वर्षं सर्वबीजं वरानने । तत्कर्मभूमिर्नान्यत्र संप्राप्तिः पुण्यपापयोः
હે વરાનને! આ ભારતવર્ષ સર્વ ફળપ્રાપ્તિનું બીજસ્વરૂપ છે. આ જ કર્મભૂમિ છે; અન્યત્ર કર્મ દ્વારા પુણ્ય-પાપની એવી પ્રાપ્તિ થતી નથી.
Verse 15
देवानामपि देवेशि सदैवैष मनोरथः । अपि मानुष्यमाप्स्यामो भारते प्रत्युत क्षितौ
હે દેવેશી! દેવતાઓના મનમાં પણ સદા આ જ પ્રિય મનોભાવ રહે છે— ‘ભારતભૂમિ પર પૃથ્વીમાં અમને માનવજન્મ પ્રાપ્ત થાઓ’ એમ.
Verse 16
भद्राश्वेऽश्वशिरा विष्णुर्भारते कूर्मसंस्थितः । वराहः केतुमाले च मत्स्यरूपस्तथोत्तरे
ભદ્રાશ્વ-વર્ષમાં વિષ્ણુ અશ્વશિરા (હયગ્રીવ) રૂપે વિરાજે છે; ભારત-વર્ષમાં કૂર્મરૂપે સ્થિત છે; કેતુમાલમાં વરાહરૂપે, અને ઉત્તર પ્રદેશમાં મત્સ્યરૂપે પ્રગટ થાય છે.
Verse 17
तेषु नक्षत्रविन्यासाद्विषयाः समवस्थिताः । चतुर्ष्वपि महादेवि विग्रहो नव पादकः
તે પ્રદેશોમાં નક્ષત્રોના વિન્યાસ અનુસાર વિષય-પ્રદેશો સુવ્યવસ્થિત છે. હે મહાદેવી! ચારેય દિશામાં પ્રગટ વિગ્રહ નવ-પાદ (નવ ભાગ/પદ) ધરાવે છે.
Verse 18
भारतो यो महादेवि कूर्मरूपेण संस्थितः । नक्षत्रग्रहविन्यासं तस्य ते कथयाम्यहम्
હે મહાદેવી! કૂર્મરૂપે સ્થિત જે ભારત છે, તેના નક્ષત્ર અને ગ્રહોના વિન્યાસને હું હવે તને કહું છું.
Verse 19
प्राङ्मुखो भगवान्देवो कूर्मरूपी व्यवस्थितः । आक्रम्य भारतं वर्षं नवभेदमिदं प्रिये
હે પ્રિયે! પૂર્વમુખી ભગવાન દેવ કૂર્મરૂપે સ્થિત રહી ભારતવર્ષને વ્યાપે છે; આ પ્રિય દેશ નવ ભેદોમાં વિભાજિત છે.
Verse 20
नवधा संस्थितस्यास्य नक्षत्राणि निबोध मे । कृत्तिका रोहिणी सौम्यं तृतीयं कूर्मपृष्ठिगम्
નવધા વિભાગે સ્થિત આ ભારતનાં નક્ષત્રો મારી પાસેથી જાણો. કૃત્તિકા, રોહિણી અને સૌમ્ય (મૃગશીર્ષ)—આ ત્રણ કૂર્મની પીઠ પર સ્થિત કહેવાય છે.
Verse 21
रौद्रं पुनर्वसुः पुष्यं नक्षत्रत्रितयं मुखे । आश्लेषाख्यं तथा पैत्रं फाल्गुनी प्रथमा प्रिये
રૌદ્ર (આર્દ્રા), પુનર્વસુ અને પુષ્ય—આ નક્ષત્રત્રય કૂર્મના મુખે છે. ત્યારબાદ આશ્લેષા, પૈત્ર (મઘા) અને પ્રથમ ફાલ્ગુની (પૂર્વા), હે પ્રિયે.
Verse 22
नक्षत्रत्रितयं पादमाश्रितं पूर्वदक्षिणम् । फाल्गुनी चोत्तरा हस्तं चित्रा चर्क्षत्रयं स्मृतम्
દક્ષિણ-પૂર્વ પાદ પર નક્ષત્રત્રય સ્થિત છે. ત્યાં ઉત્તર ફાલ્ગુની, હસ્ત અને ચિત્રા—આ ત્રણ સ્મરણીય ગણાય છે.
Verse 23
कूर्मस्य दक्षिणे कुक्षौ चर्क्षपादं तथाऽपरम् । स्वाती विशाखा मैत्रं च नैरृते त्रितयं स्मृतम्
કૂર્મના દક્ષિણ કૂક્ષિમાં નક્ષત્રવ્યવસ્થાનો બીજો ભાગ છે. નૈઋત્યમાં સ્વાતી, વિશાખા અને મૈત્ર (અનુરાધા)—આ ત્રય સ્મૃત છે.
Verse 24
ऐंद्रं मूलं तथाषाढा पृष्ठे तु त्रितयं स्मृतम् । आषाढा श्रवणं चैव धनिष्ठा चात्र शब्दिता
પીઠ પર ઐન્દ્ર (જ્યેષ્ઠા), મૂળ અને આષાઢા—આ ત્રય સ્મરણીય છે. અહીં આષાઢા, શ્રવણ અને ધનિષ્ઠાનો પણ ઉલ્લેખ થાય છે.
Verse 25
नक्षत्रितयं पादे वायव्ये तु यशस्विनि । वारुणं चैव नक्षत्रं तथा प्रोष्ठपदाद्वयम्
હે યશસ્વિની! વાયવ્ય પાદમાં નક્ષત્રત્રય સ્થિત છે—વારુણ નક્ષત્ર (શતભિષજ) તથા પ્રોષ્ઠપદા દ્વય (પૂર્વા-ઉત્તરા)।
Verse 26
कूर्मस्य वामकुक्षौ तु त्रितयं संस्थितं प्रिये । रेवती चाश्विदैवत्यं याम्यं चर्क्षमिति त्रयम् । ईशपादे समाख्यातं शुभाशुभफलं शृणु
પ્રિયે! કૂર્મના ડાબા કુખમાં નક્ષત્રત્રય સ્થિત છે—રેવતી, અશ્વિની-દૈવત્ય નક્ષત્ર અને યામ્ય (દક્ષિણ) નક્ષત્ર—આ ત્રણ. એ ઈશ-પાદમાં ગણાય છે; હવે શુભ-અશુભ ફળ સાંભળો।
Verse 27
यस्यर्क्षस्य पतिर्यो वै ग्रहस्तद्धैन्यतो भयम् । तद्देशस्य महादेवि तथोत्कर्षे शुभागमः
હે મહાદેવી! જે નક્ષત્રનો જે ગ્રહ અધિપતિ છે, તે ગ્રહ પીડિત હોય તો તે પ્રદેશમાં દૈન્યજન્ય ભય થાય; અને તે ગ્રહ ઉત્કર્ષમાં હોય તો તે ભૂમિમાં શુભ ફળનું આગમન થાય।
Verse 28
एष कूर्मो मयाख्यातो भारते भगवानिह । नारायणो ह्यचिंत्यात्मा यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम्
આ રીતે મેં ભારતમાં આ ભગવાન કૂર્મનું વર્ણન કર્યું. એ જ અચિંત્ય-સ્વરૂપ નારાયણ છે, જેમના પર આ સર્વ જગત પ્રતિષ્ઠિત છે।
Verse 29
मेषवृषौ हृदो मध्ये मुखे च मिथुनादिकौ । प्राग्दक्षिणे तथा पादे कर्कसिंहौ व्यवस्थितौ
હૃદયના મધ્યમાં મેષ અને વૃષભ સ્થિત છે, અને મુખમાં મિથુનાદિ રાશિઓ છે. તેમ જ આગ્નેય પાદમાં કર્ક અને સિંહ વ્યવસ્થિત છે।
Verse 30
सिंहकन्यातुलाश्चैव कुक्षौ राशित्रयं स्मृतम् । धटोऽध वृश्चिकाश्चोभौ पादे दक्षिणपश्चिमे
સિંહ, કન્યા અને તુલા—આ ત્રણ રાશિઓ તેની કુક્ષિ (પાર્શ્વ)માં સ્મૃત છે. નીચે દક્ષિણ-પશ્ચિમ પાદમાં કુંભ અને વૃશ્ચિક—બન્ને સ્થિત છે.
Verse 31
पुच्छे तु वृश्चिकश्चैव सधनुश्च व्यवस्थितः । वायव्ये वामपादे च धनुर्ग्राहादिकं त्रयम्
પુચ્છમાં વૃશ્ચિક અને ધનુ—બન્ને સ્થિત છે. વાયવ્ય (ઉત્તર-પશ્ચિમ) દિશામાં ડાબા પાદ પર ધનુથી આરંભ કરી મકરાદિ ત્રય ગોઠવાયેલ છે.
Verse 32
कुम्भ मीनौ तथा चास्य उत्तरां कुक्षिमाश्रितौ । मीनमेषौ महादेवि पादे पूर्वोत्तरे स्थितौ
કુંભ અને મીન પણ તેની ઉત્તર કુક્ષિ (પાર્શ્વ)માં આશ્રિત છે. હે મહાદેવી, મીન અને મેષ—પૂર્વોત્તર પાદમાં સ્થિત છે.
Verse 33
कूर्म्मदेशांस्तथर्क्षाणि देशेष्वेतेषु वै प्रिये । राशयश्च तथर्क्षेषु ग्रहा राशिव्यवस्थिताः
હે પ્રિયે, કૂર્મદેશના વિભાગો તથા નક્ષત્રો આ પ્રદેશોમાં આ રીતે નિર્ધારિત છે. તેમજ નક્ષત્રોમાં રાશિઓ, અને રાશિ અનુસાર ગ્રહોની વ્યવસ્થા છે.
Verse 34
तस्माद्ग्रहर्क्षपीडासु देशपीडां विनिर्दिशेत् । तत्र स्नानं प्रकुर्वंति दानं होमादिकं तथा
અતએવ ગ્રહ અને નક્ષત્રની પીડા થાય ત્યારે, તે મુજબ દેશ-પીડાનું પણ નિર્દેશન કરવું જોઈએ. ત્યાં લોકો સ્નાન, દાન તથા હોમાદિ કર્મ કરે છે.
Verse 35
स एष वैष्णवः पादो देवि मध्ये ग्रहोऽस्य यः । नारायणाख्योऽचिंत्यात्मा कारणं जगतः प्रभुः
હે દેવી, આ વૈષ્ણવ પાદ છે; તેના મધ્યમાં સ્થિત ગ્રહ તે જ નારાયણ નામે પ્રસિદ્ધ, અચિંત્ય સ્વરૂપ, જગતનું કારણ અને પ્રભુ છે.
Verse 36
भौमशुक्रबुधेंद्वर्कबुधशुक्रमहीसुताः । गुरुमंदासुराचार्या मेषादीनामधीश्वराः
મંગળ, શુક્ર, બુધ, ચંદ્ર, સૂર્ય, ફરી બુધ, શુક્ર અને મંગળ; તેમજ ગુરુ, શનિ અને અસુરાચાર્ય—આ બધાં મેષાદિ રાશિઓના અધિષ્ઠાતા કહેવાયા છે.
Verse 37
एवंविधो महादेवि कूर्मरूपी जनार्द्दनः । तस्य नैऋतपादे तु सौराष्ट्र इति विश्रुतः
હે મહાદેવી, આ રીતે કૂર્મરૂપ જનાર્દનનું વર્ણન થયું છે; તેના નૈઋત્ય પાદ પર ‘સૌરાષ્ટ્ર’ નામે પ્રસિદ્ધ પ્રદેશ આવેલો છે.
Verse 38
स चैवं नवधा भिन्नः पुरभेदेन सुंदरि । तस्य यो नवमो भागः सागरस्य च सन्निधौ
હે સુંદરિ, પુરભેદના કારણે તે પવિત્ર વિસ્તાર આ રીતે નવ ભાગોમાં વિભક્ત છે; તેમાં નવમો ભાગ સમુદ્રના અતિ સન્નિધિમાં સ્થિત છે.
Verse 39
प्रभास इति विख्यातो मम देवि प्रियः सदा । योजनानां दशद्वे च विस्तीर्णः परिमण्डलम्
હે દેવી, તે ‘પ્રભાસ’ નામે વિખ્યાત છે અને સદા મને પ્રિય છે; તેનું પરિમંડળ બાર યોજન જેટલું વિસ્તૃત છે.
Verse 40
मध्येस्य पीठिका प्रोक्ता पंचयोजनविस्तृता । तन्मध्ये मद्ग्रहं देवि तिष्ठत्युदधिसंनिधौ
તેના મધ્યમાં પાંચ યોજન વિસ્તૃત ‘પીઠિકા’ કહેવાય છે. હે દેવી, તેના અંદર સમુદ્રસન્નિધિ પાસે મારું પવિત્ર ધામ સ્થિત છે.
Verse 41
तस्य मध्ये महादेवि लिंगरूपो वसाम्यहम्
તેના પરમ મધ્યમાં, હે મહાદેવી, હું લિંગરૂપે નિવાસ કરું છું.
Verse 42
कृतस्मरात्पश्चिमतो धनुषां च शतत्रये । वसामि तत्र देवेशि त्वया सह वरानने
કૃતસ્મરાના પશ્ચિમે, ત્રણસો ધનુષના અંતરે, હે દેવેશી, હે વરાનને, હું ત્યાં તારી સાથે નિવાસ કરું છું.
Verse 43
तन्मे स्थानं महादेवि कैलासादपि वल्लभम् । गोचर्ममात्रं तत्रापि महागोप्यं वरानने
હે મહાદેવી, મારું તે સ્થાન કૈલાસથી પણ વધુ પ્રિય છે. તે ગોચર્મ જેટલું જ હોવા છતાં, હે વરાનને, તે અત્યંત ગુપ્ત છે.
Verse 44
अकथ्यं देवदेवेशि तव स्नेहात्प्रकाशितम् । एतत्प्राभासिकं क्षेत्रं प्रभया दीपितं मम
હે દેવદેવેશી, આ અકથ્ય છે; પરંતુ તારા પ્રત્યેના સ્નેહથી તેને પ્રગટ કર્યું છે. આ પ્રાભાસિક ક્ષેત્ર મારી પ્રભાથી દીપ્ત છે.
Verse 45
तेन प्रभासमित्युक्तमादिकल्पे वरानने । द्वितीये तु प्रभा लब्धा सर्वैर्देवैः सवासवैः
હે સુમુખી! આદિકલ્પમાં આ કારણે તેનું નામ ‘પ્રભાસ’ કહેવાયું. બીજા યુગમાં ઇન્દ્રসহ સર્વ દેવોએ અહીં દિવ્ય પ્રભા પ્રાપ્ત કરી.
Verse 46
मम प्रभाभा देवेशि तेन प्राभासिकं स्मृतम् । प्रभाववन्तो देवेशि यत्र संति महासुराः
હે દેવેશી! આ મારી જ તેજોમય પ્રભા છે; તેથી તેને ‘પ્રાભાસિક’ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે. હે દેવતાઓની સ્વામિની! જ્યાં મહાબલી, પ્રભાવશાળી મહાસુરો પણ વિદ્યમાન છે.
Verse 47
अथवा तेन लोकेषु प्रभासमिति कीर्त्यते । प्रथमं भासते देवि सर्वेषां भुवि तेजसाम् । तीर्थानामादितीर्थं यत्प्रभासं तेन कीर्त्तितम्
અથવા આ જ કારણે લોકોમાં તે ‘પ્રભાસ’ તરીકે કીર્તિત છે. હે દેવી! પૃથ્વી પર સર્વ તેજોમાં તે પ્રથમ પ્રકાશે છે. તીર્થોમાં આદિતીર્થ હોવાથી તેને ‘પ્રભાસ’ કહેવાય છે.
Verse 48
प्रकृष्टं भानुरथवा भासितो विश्वकर्मणा । यत्र साक्षात्प्रभापातो जातः प्राभासिकं ततः
અથવા ત્યાં સૂર્ય અતિ ઉત્તમ રીતે તેજસ્વી થાય છે, જાણે વિશ્વકર્માએ પ્રકાશિત કર્યો હોય. અને જ્યાં પ્રત્યક્ષ ‘પ્રભાપાત’ થયો, તેથી તે ‘પ્રાભાસિક’ કહેવાય છે.
Verse 49
अथवा दक्षसंशप्तेनेन्दुना निष्प्रभेणच । तत्र देवि प्रभा लब्धा तेन प्राभासिकं स्मृतम् । प्रोद्दधे भारती देवी ह्यौर्वाग्निं वडवानलम्
અથવા: દક્ષના શાપથી નિષ્પ્રભ થયેલા ચંદ્રે, હે દેવી, ત્યાં જ ફરી પોતાની પ્રભા મેળવી; તેથી તે ‘પ્રાભાસિક’ તરીકે સ્મરાય છે. ત્યાં જ ભારતી દેવીએ ઔર્વાગ્નિ—વડવાનલ—ને પ્રગટ કર્યો.
Verse 50
अथवा तेन देवेशि प्रभासमिति कीर्त्यते । प्रकृष्टा भारती ब्राह्मी विप्रोक्ता श्रूयतेऽध्वनि । सदा यत्र महादेवि प्रभासं तेन कीर्तितम्
અથવા એ જ કારણથી, હે દેવેશી, તેને ‘પ્રભાસ’ તરીકે કીર્તિત કરવામાં આવે છે. જ્યાં માર્ગમાં વિપ્રોએ ઉચ્ચારેલી બ્રાહ્મી, પ્રકૃષ્ટ ભારતી (પવિત્ર વાણી) સાંભળાય છે; અને જ્યાં સદા પ્રભા વર્તે છે, હે મહાદેવી, તેથી તે ‘પ્રભાસ’ કહેવાય છે.
Verse 51
प्रोल्लसद्वीचिभिर्भाति सर्वदा सागरः प्रिये । तेन प्रभास नामेति त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
હે પ્રિયે, ત્યાં સાગર ઉછળતી તરંગોથી સદા ઝળહળે છે; તેથી ‘પ્રભાસ’ નામ ત્રિલોકમાં વિશ્રુત છે.
Verse 52
प्रत्यक्षं भास्करो यत्र सदा तिष्ठति भामिनि । तेन प्रभास नामेति प्रसिद्धिमगमत्क्षितौ
હે ભામિની, જ્યાં ભાસ્કર જાણે પ્રત્યક્ષરૂપે સદા સ્થિત રહે છે; તેથી ‘પ્રભાસ’ નામ પૃથ્વી પર પ્રસિદ્ધ થયું.
Verse 53
प्रकृष्टं भाविनां सर्वं कामं तत्र ददाम्यहम् । तेन प्रभासनामेति तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्
શ્રદ્ધાથી આવનારને ત્યાં હું સર્વ ઉત્તમ કામનાઓ આપું છું; તેથી ‘પ્રભાસ’ નામનું તે તીર્થ ત્રિલોકમાં વિશ્રુત છે.
Verse 54
कल्पभेदेन नामानि तथैव सुरसुन्दरि । निरुक्तभेदैर्बहुधा भिद्यंते कारणैः प्रिये । प्रभासमिति यन्नाम दातव्यं निश्चलं स्मृतम्
હે સુરसुન્દરી, કલ્પભેદથી નામો પણ તેમ જ બદલાય છે; અને હે પ્રિયે, ભિન્ન નિરુક્ત-ભેદોથી વિવિધ કારણોસર નામોમાં અનેક રીતે ભેદ પડે છે. છતાં જે નામ અચલ રીતે આપવું જોઈએ તે ‘પ્રભાસ’—એવું સ્મૃત છે.
Verse 55
अप्तत्त्वे संस्थितं देवि विष्णोराद्यकलेवरे । इति ते कथितं देवि संक्षेपात्क्षेत्रकारणम्
હે દેવી! આ ક્ષેત્ર અપ્-તત્ત્વમાં, વિષ્ણુના આદ્ય સ્વરૂપમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. તેથી, હે દેવી, મેં સંક્ષેપમાં આ પવિત્ર ક્ષેત્રનું કારણ કહ્યું છે.
Verse 56
पुनस्ते कथयाम्यद्य यत्पृच्छसि वरानने । तद्ब्रूहि शीघ्रं कल्याणि यत्ते मनसि वर्तते
હે વરાનને! આજે ફરીથી તું જે પૂછે છે તે હું તને કહું છું. હે કલ્યાણી, ઝડપથી બોલ—તારા મનમાં જે છે તે જણાવ.
Verse 57
देव्युवाच । अस्मिन्कल्पे यथा जातं क्षेत्रं प्राभासिकं हर । तन्मे विस्तरतो ब्रूहि उत्पत्तिं कारणं तथा
દેવીએ કહ્યું: હે હર! આ કલ્પમાં પ્રાભાસિક ક્ષેત્ર જેમ ઉત્પન્ન થયું, તે મને વિસ્તારે કહો; તેની ઉત્પત્તિ અને કારણ પણ જણાવો.
Verse 58
ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यथावत्क्षेत्रकारणम् । यच्छ्रुत्वा मानवो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः
ઈશ્વરે કહ્યું: હે દેવી, સાંભળો; હું આ ક્ષેત્રનું કારણ યથાવત્ કહું છું. જેને સાંભળીને મનુષ્ય ભક્તિથી સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 59
आदिक्षेत्रस्य माहात्म्यं रहस्यं पापनाशनम् । कथयिष्ये वरारोहे तव स्नेहेन भामिनि
હે વરારોહે, ભામિની! તારા પ્રત્યેના સ્નેહથી હું આદિક્ષેત્રનું માહાત્મ્ય—તેનું રહસ્ય, પાપનાશક—તને કહેશ.
Verse 60
अस्मिन्कल्पे तु यद्देवि आदावेव वरानने । स्वायंभुवे मनौ तत्र ब्रह्मणः सृजतः पुरा
હે દેવી, આ કલ્પના આરંભમાં જ, હે વરાનને, સ્વાયંભુવ મનુના કાળે, પ્રાચીન સમયમાં બ્રહ્મા સૃષ્ટિ રચતા હતા ત્યારે।
Verse 61
दक्षिणाल्लोचनाज्जातः पूर्वं सूर्य इति प्रिये । ततः कालान्तरे तस्य भार्ये द्वे च बभूवतुः
હે પ્રિયે, બ્રહ્માના જમણા નેત્રમાંથી પ્રથમ સૂર્ય ઉત્પન્ન થયો; પછી કાળાંતરે તેને બે પત્નીઓ પણ થઈ।
Verse 62
तयोस्तु राज्ञी द्यौर्ज्ञेया निक्षुभा पृथिवी स्मृता । सौम्यमासस्य सप्तम्यां द्यौः सूर्येण च युज्यते
તેમામાં દ્યૌઃને રાણી તરીકે જાણો અને નિક્ષુભાને પૃથ્વી તરીકે સ્મરવામાં આવે છે. સૌમ્ય માસની સપ્તમીએ દ્યૌઃ સૂર્ય સાથે જોડાય છે।
Verse 63
माघमासे तु सप्तम्यां मह्या सह भवेद्रविः । भूश्चादित्यश्च भगवान्गच्छते संगमं तदा
માઘ માસની સપ્તમીએ રવિ પૃથ્વી સાથે સંયુક્ત થાય છે. ત્યારે ભગવાન આદિત્ય અને ભૂ બંને સંગમસ્થાને જાય છે।
Verse 64
ऋतुस्नाता मही तत्र गर्भं गृह्णाति भास्करात् । द्यौर्जलं सूयते गर्भं वर्षास्वास्विह भूतले
ત્યાં ઋતુસ્નાતા પૃથ્વી ભાસ્કર પાસેથી ગર્ભ (બીજ) ગ્રહણ કરે છે; અને દ્યૌઃ જલરૂપ ગર્ભને અહીં ભૂતલ પર વારંવાર વર્ષારૂપે પ્રસવે છે।
Verse 65
ततस्त्रैलोक्यवृत्त्यर्थं मही सस्यानि सूयते । सस्योपयोगात्संहृष्टा जुह्वत्याहुतिभिर्द्विजाः
પછી ત્રિલોકના પોષણાર્થે પૃથ્વી અન્ન-ધાન્ય ઉપજાવે છે. તે ઉપજના ઉપયોગથી પ્રસન્ન થઈ દ્વિજ યજ્ઞમાં આહુતિઓ અર્પે છે.
Verse 66
स्वाहाकारस्वधाकारैर्यजंति पितृदेवताः । निःक्षुधः कुरुते यस्माद्गर्भौषधिसुधाऽमृतैः
‘સ્વાહા’ અને ‘સ્વધા’ના ઉચ્ચારથી પિતૃદેવતાઓની પૂજા થાય છે. અને જે ગર્ભની ઔષધિ, સుధા તથા અમૃતસમાન પોષણથી જીવોને નિઃક્ષુધ કરે છે, તે ક્ષુધાનાશિની તરીકે પૂજાય છે.
Verse 67
मर्त्यान्पितॄंश्च देवांश्च तेन भूर्निक्षुभा स्मृता । यथा राज्ञी च संजाता यस्य चेयं सुता मता
જે મર્ત્ય, પિતૃ અને દેવોને પણ ધારણ-પોષણ કરે છે, તેથી પૃથ્વી ‘નિક્ષુભા’—ક્ષુધાનિવારિણી—રૂપે સ્મૃત છે. જેમ રાણી રાજવંશમાં જન્મે, તેમ જેણાથી તે ઉત્પન્ન થઈ, તેની જ પુત્રી માનવામાં આવે છે.
Verse 68
अपत्यानि च यान्यस्यास्तानि वक्ष्याम्यशेषतः । मरीचिर्ब्रह्मणः पुत्रो मारीचः कश्यपः स्मृतः
હવે હું તેની સંતતિને કશુ પણ છોડ્યા વિના કહું છું. મરીચિ બ્રહ્માનો પુત્ર છે; અને મરીચિ-વંશમાં જન્મેલો કશ્યપ ‘મારીચ’ તરીકે સ્મૃત છે.
Verse 69
तस्माद्धिरण्यकशिपुः प्रह्रादस्तस्य चात्मजः । प्रह्रादस्य सुतो नाम्ना विरोचन इति स्मृतः
તેનાથી હિરણ્યકશિપુ ઉત્પન્ન થયો અને તેનો પુત્ર પ્રહ્લાદ હતો. પ્રહ્લાદનો પુત્ર ‘વિરોચન’ નામે સ્મૃત છે.
Verse 70
विरोचनस्य भगिनी संज्ञा या जननी तु सा । हिरण्यकशिपोः पौत्री दितेः पुत्रस्य सा स्मृता
વિરોચનની બહેન, જે ‘સંજ્ઞા’ નામે પ્રસિદ્ધ છે, એ જ માતા બની. તે હિરણ્યકશિપુની પૌત્રી અને દિતિપુત્રના વંશમાં જન્મેલી તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 71
सा विश्वकर्मणः पत्नी प्राह्लादी प्रोच्यते बुधैः
તે વિશ્વકર્માની પત્ની છે; અને વિદ્વાનો તેને ‘પ્રાહ્લાદી’ કહે છે.
Verse 72
अथ नाम्नातिरूपेति मरीचिदुहिता शुभा । पत्नी ह्यंगिरसः सा तु जननी च बृहस्पतेः
પછી મરીચિની શુભ પુત્રી ‘અતિરૂપા’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ. તે અંગિરસની પત્ની બની અને બૃહસ્પતિની જનની પણ છે.
Verse 73
बृहस्पतेस्तु भगिनी विश्रुता ब्रह्मवादिनी । प्रभासस्य तु सा पत्नी वसूनामष्टमस्य वै
બૃહસ્પતિની બહેન, બ્રહ્મવાદિની તરીકે વિશ્રુત, વસુઓમાં આઠમા પ્રભાસની પત્ની બની.
Verse 74
प्रसूता विश्वकर्माणं सर्वशिल्पवतां वरम् । स चैव नाम्ना त्वष्टा तु पुनस्त्रिदशवार्द्धकिः
તેણે વિશ્વકર્માને જન્મ આપ્યો, જે સર્વ શિલ્પીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે. તે ‘ત્વષ્ટા’ નામે પણ પ્રસિદ્ધ છે અને દેવતાઓનો દિવ્ય વાસ્તુકાર પણ કહેવાય છે.
Verse 75
देवाचार्यस्य तस्येयं दुहिता विश्वकर्मणः । सुरेणुरिति विख्याता त्रिषु लोकेषु भामिनी
આ તેજસ્વી સ્ત્રી તે દિવ્ય આચાર્ય વિશ્વકર્માની પુત્રી છે. ‘સુરેણુ’ નામે વિખ્યાત, ત્રિલોકમાં દીપ્તિમતી છે.
Verse 76
प्रह्रादपुत्री या प्रोक्ता भार्या वष्टुस्तु सा स्मृता । तस्यां स जनयामास पुत्रीस्ता लोकमातरः
જે પ્રહ્લાદની પુત્રી તરીકે કહેવાય છે, તે જ ત્વષ્ટાની પત્ની તરીકે સ્મરાય છે. તેના દ્વારા તેણે લોકમાતાઓ તરીકે પૂજ્ય પુત્રીઓ ઉત્પન્ન કરી.
Verse 77
राज्ञी संज्ञा च द्यौस्त्वष्ट्री प्रभा सैव विभाव्यते । तस्यास्तु वलया छाया निक्षुभा सा महीयसी
તે રાણી ‘સંજ્ઞા’ છે; તેને ‘દ્યૌઃ’, ‘ત્વષ્ટ્રી’ અને ‘પ્રભા’ નામે પણ ઓળખે છે. તેનીમાંથી ‘વલયા’ અને ‘છાયા’, તેમજ મહાન ‘નિક્ષુભા’ પ્રગટ થઈ.
Verse 78
सा तु भार्या भगवती मार्तंडस्य महात्मनः । साध्वी पतिव्रता देवी रूपयौवनशालिनी
તે ભગવતી મહાત્મા માર્તંડ (સૂર્ય) ની પત્ની છે—સાધ્વી, પતિવ્રતા દેવી, રૂપ અને યૌવનથી શોભિત.
Verse 79
न तु तां नररूपेण भार्यां भजति वै पुरा । आदित्यस्येह तप्तत्वं महता स्वेन तेजसा
પરંતુ પૂર્વકાળે તે નરરૂપે પોતાની પત્ની સાથે સંયોગ કરતો ન હતો; કારણ કે અહીં આદિત્ય પોતાના મહાન તેજથી અત્યંત દાહક હતો.
Verse 80
गात्रेष्वप्रतिरूपेषु मासिकांतमिवाभवत् । संज्ञा च रविणा दृष्टा निमीलयति लोचने । यतस्ततः सरोषोऽर्कः संज्ञां वचनमब्रवीत्
તેણાં અંગો વિકૃત સમાન થઈ ગયાં, જાણે માસિકાંતની પીડાથી પીડિત હોય તેમ. રવિએ સંજ્ઞાને જોયા ત્યારે તે આંખો મીંચી લેતી. આ વારંવાર જોઈ ક્રોધિત અર્કે સંજ્ઞાને વચન કહ્યું.
Verse 81
रविरुवाच । मयि दृष्टे सदा यस्मात्कुरुषे नेत्रसंक्षयम् । तस्माज्जनिष्यसे मूढे प्रजासंयमनं यमम्
રવિ બોલ્યા—તમે જ્યારે મને જુઓ છો ત્યારે સદા તમારી આંખોને ક્ષતિ પહોંચાડો છો; તેથી, હે મૂઢે, પ્રજાઓને સંયમમાં રાખનાર યમને તમે જન્મ આપશો.
Verse 82
ईश्वर उवाच । ततः सा चपला दृष्टिं देवी चक्रे भयाकुला । विलोलितदृशं दृष्ट्वा पुनराह च तां रविः
ઈશ્વર બોલ્યા—ત્યારે દેવી ભયથી વ્યાકુળ થઈ ચપળ દૃષ્ટિ કરવા લાગી. તેની ડોલતી આંખો જોઈ રવિએ તેને ફરી કહ્યું.
Verse 83
रविरुवाच । यस्माद्विलोलिता दृष्टिर्मयि दृष्टे त्वया पुनः । तस्माद्विलोलां तनयां नदीं त्वं प्रसविष्यसि
રવિ બોલ્યા—મને જોતા તારી દૃષ્ટિ ફરી ડોલી ગઈ; તેથી ‘વિલોલા’ નામની ચંચળ પુત્રી—એક નદી—તમે પ્રસવશો.
Verse 84
ईश्वर उवाच । ततस्तस्यास्तु संजज्ञे भर्तृशापेन तेन वै । यमश्च यमुना चेयं प्रख्याता सुमहानदी । तृतीयं च सुतं जज्ञे श्राद्धदेवं मनुं शुभम्
ઈશ્વર બોલ્યા—પતિના તે શાપથી તેણે યમને અને આ યમુનાને જન્મ આપ્યો, જે મહાનદી તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. અને ત્રીજા પુત્રરૂપે તેણે શ્રાદ્ધદેવ શુભ મનુને પણ જન્મ આપ્યો.
Verse 85
सापि संज्ञा रवेस्तेजो गोलाकारं महाप्रभम् । असहन्ती च सा चित्ते चिन्तयामास वै तदा
સંજ્ઞા પણ રવિના મહાતેજ, ગોળાકાર મહાપ્રભ પ્રકાશને સહન ન કરી શકી; ત્યારે તેણે હૃદયમાં વિચાર્યું કે હવે શું કરવું.
Verse 86
किं करोमि क्व यास्यामि क्व गतायाश्च निर्वृतिः । भवेन्मम कथं भर्ता कोपमर्क्कश्च नेष्यति
“હું શું કરું? ક્યાં જાઉં? અને જો હું ચાલી જાઉં તો મને શાંતિ ક્યાં મળશે? મારો પતિ કેવી રીતે પ્રસન્ન થશે, અને ક્રોધિત અર્ક (સૂર્ય) મને પીછો ન કરે તે કેવી રીતે શક્ય?”
Verse 87
इति संचिन्त्य बहुधा प्रजापतिसुता तदा । बहु मेने महाभागा पितृसंश्रयमेव च
આ રીતે અનેક રીતે વિચાર કરીને, પ્રજાપતિની મહાભાગ્યવતી પુત્રીએ ત્યારે પિતાના આશ્રયને જ શ્રેષ્ઠ ઉપાય માન્યો.
Verse 88
ततः पितृगृहं गन्तुं कृतबुद्धिर्यशस्विनी । छायामयीमात्मतनुं प्रत्यंगमिव निर्मिताम्
પછી યશસ્વિની દેવીએ પિતૃગૃહે જવાનો નિશ્ચય કરીને, પોતાના દેહમાંથી જ છાયામયી તનુ રચી—જાણે અંગ-પ્રત્યંગની પ્રતિમા હોય તેમ.
Verse 89
सम्मुखं प्रेक्ष्य तां देवीं स्वां छायां वाक्यमब्रवीत्
પોતાની તે છાયાને સામસામે જોઈ, દેવીએ તેને આ વચન કહ્યાં.
Verse 90
संज्ञोवाच । अहं यास्यामि भद्रं ते स्वकं च भवनं पितुः । निर्विकारं त्वया त्वत्र स्थेयं मच्छासनाच्छुभे
સંજ્ઞાએ કહ્યું—તારું કલ્યાણ થાઓ; હું પિતાના સ્વગૃહે જઈશ. હે શુભે, મારી આજ્ઞાથી તું અહીં જ નિર્વિકાર રહી સ્થિર રહેજે।
Verse 91
इमौ च बालकौ मह्यं कन्या च वरवर्णिनी । संभाव्या नैव चाख्येयमिदं भगवते त्वया
આ બે બાલકો અને ઉત્તમ વર્ણવાળી આ કન્યાને મારી જ સમજીને સંભાળજે. અને આ વાત તું ભગવાન (સૂર્ય)ને ક્યારેય ન કહેજે।
Verse 92
पृष्टयापि न वाच्यं ते तथैतद्गमनं मम । तेनास्मि नामसंज्ञेति वाच्यसे तत्प्रतिष्ठया
પૂછવામાં આવે તોય આ વાત અને મારા જવાના વિષયને તું ન કહેજે. તેથી તે વ્યવસ્થાની પ્રતિષ્ઠાથી તને ‘સંજ્ઞા’ નામે બોલાવાશે।
Verse 93
छायोवाच । आ केशग्रहणाद्देवि आ शापान्नैव कर्हिचित् । आख्यास्यामि मतं तुभ्यं गम्यतां यत्र वांछितम्
છાયાએ કહ્યું—હે દેવી, કેશ પકડવાથી લઈને શાપ સુધી, હું ક્યારેય આ વાત પ્રગટ નહીં કરું. હું તારા અભિપ્રાયને અનુસરીશ; જ્યાં તને ઇચ્છા હોય ત્યાં જા।
Verse 94
ईश्वर उवाच । इत्युक्ता सा तदा देवी जगाम भवनं पितुः । ददर्श तत्र त्वष्टारं तपसा धूतकल्मषम्
ઈશ્વરે કહ્યું—આ રીતે કહ્યા પછી તે દેવી ત્યારે પિતાના ભવનમાં ગઈ. ત્યાં તેણે તપથી ધોઈ નાખેલા કલ્મષવાળા ત્વષ્ટાને જોયા।
Verse 95
बहुमानाच्च तेनापि पूजिता विश्वकर्मणा । वर्षाणां च सहस्रं तु वसमाना पितुर्गृहे । तस्थौ पितृगृहे सा तु किंचित्कालमनिंदिता
મહાન આદરથી વિશ્વકર્માએ પણ તેણીનું સન્માનપૂર્વક પૂજન કર્યું. નિર્દોષ દેવી પિતૃગૃહે હજાર વર્ષ વસીને થોડો સમય ત્યાં જ રહી.
Verse 96
ततस्तां प्राह चार्वंगीं पिता नातिचिरोषिताम् । स्तुत्वा तु तनयां प्रेम्णा बहुमानपुरःसरम्
પછી પિતાએ વધુ સમય ન રહેલી સુન્દરાંગી પુત્રીને સંબોધી કહ્યું. સ્નેહથી, માન-સન્માન પૂર્વક પહેલાં તેની સ્તુતિ કરીને પછી બોલ્યા.
Verse 97
विश्वकर्मोवाच । त्वामेव पश्यतो वत्से दिनानि सुबहून्यपि । मुहूर्तार्द्धसमानि स्युः किं तु धर्मो विलुप्यते
વિશ્વકર્મા બોલ્યા—વત્સે, તને જોતાં જોતાં ઘણા દિવસો પણ મને અર્ધ મુહૂર્ત સમાન લાગે છે; પરંતુ ધર્મ લુપ્ત થવા લાગે છે.
Verse 98
बांधवेषु चिरं वासो नारीणां न यशस्करः । मनोरथा बांधवानां नार्या भर्तृगृहे स्थितिः
સ્ત્રીઓનું બંધુઓ પાસે લાંબા સમય સુધી રહેવું યશદાયક ગણાતું નથી. બંધુઓની ઇચ્છા એ જ કે નારી પતિના ગૃહમાં સ્થિર રહે.
Verse 99
सा त्वं त्रैलोक्यनाथेन भर्त्रा सूर्येण संयुता । पितुर्गृहे चिरं कालं वस्तुं नार्हसि पुत्रिके
તું ત્રિલોકનાથ સૂર્યને પતિરૂપે પ્રાપ્ત કરીને તેની સાથે સંયુક્ત છે. તેથી પુત્રી, પિતૃગૃહે લાંબા સમય સુધી વસવું તને યોગ્ય નથી.
Verse 100
तत्त्वं भर्तृगृहं गच्छ दृष्टोऽहं पूजितासि मे । पुनरागमनं कार्यं दर्शनाय शुचिस्मिते
અતએવ તું પતિના ગૃહે જા. મેં તને દર્શન આપ્યું છે અને તું મારી પૂજા કરી છે. હે શુચિસ્મિતે, મારા દર્શનાર્થે ફરી આવજે.
Verse 101
ईश्वर उवाच । इत्युक्ता सा तदा पित्रा गच्छगच्छेति सा पुनः । संपूजयित्वा पितरं वडवारूपधारिणी
ઈશ્વર બોલ્યા—પિતાએ ‘જા, જા’ એમ કહ્યે ત્યારે તે ફરી, વડવા (ઘોડી) રૂપ ધારણ કરનારીએ, પિતાનું વિધિવત્ સંપૂજન કર્યું.
Verse 102
मेरोरुत्तरतस्तत्र वर्षं यद्धनुषाकृति । उत्तराः कुरवो लोके प्रख्याता ये यशस्विनि
મેરુના ઉત્તરે ધનુષ્યાકાર તે વર્ષ (દેશ) છે, જ્યાં જગતમાં પ્રખ્યાત ઉત્તર કુરુઓ વસે છે, હે યશસ્વિની દેવી.
Verse 103
तत्र तेपे तपः साध्वी निराहाराऽश्वरूपिणी । एतस्मिन्नंतरे देवि तस्याश्छाया विवस्वतः
ત્યાં તે સાધ્વી વડવા રૂપ ધારણ કરીને નિરાહાર તપ કરવા લાગી. આ દરમિયાન, હે દેવી, તેની છાયા વિવસ્વાન્ (સૂર્ય) પાસે રહી.
Verse 104
समीपस्था तदा देवी संज्ञाया वाक्यतत्परा । तस्यां च भगवान्सूर्यो द्वितीयायां दिवस्पतिः
ત્યારે દેવી છાયા સંજ્ઞાના વચનોમાં તત્પર રહી નજીકમાં સ્થિત રહી. અને તે બીજીમાં જ ભગવાન સૂર્ય, દિવસપતિ, પતિરૂપે વર્તતા રહ્યા.
Verse 105
संज्ञेयमिति मन्वानो रूपौदार्येण मोहितः । तस्यां च जनयामास द्वौ पुत्रौ कन्यकां तथा
“આ સંજ્ઞા છે” એમ માની, તેના રૂપ-ઔદાર્યથી મોહિત થયેલા સૂર્યદેવે તેના ગર્ભમાં બે પુત્રો તથા એક પુત્રી ઉત્પન્ન કરી।
Verse 106
पूर्वं यस्तु मनोस्तुल्यः सावर्णिस्तेन सोऽभवत् । यः सूर्यात्प्रथमं जातः पुत्रयोः सुरसुन्दरि
હે સુરसुન્દરી! જે પૂર્વે મનુ સમાન હતો, તે ‘સાવર્ણિ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો; અને સૂર્યથી જન્મેલા બે પુત્રોમાં જે પ્રથમ જન્મ્યો, તે (આ રીતે વર્ણિત થયો)।
Verse 107
द्वितीयो योऽभवच्चान्यः स ग्रहोऽभूच्छनैश्चरः । कन्या ऽभूत्तपती या तां वव्रे संवरणो नृपः
બીજો જે અન્ય પુત્ર થયો, તે ગ્રહદેવ શનૈશ્ચર (શનિ) બન્યો. અને જે પુત્રી જન્મી—તપતી—તેણે રાજા સંવરણ દ્વારા વરણીને વિવાહ પામી।
Verse 108
तापीनाम नदी चेयं विंध्यमूलाद्विनिःसृता । नित्यं पुण्यजला स्नाने पश्चिमोदधिगामिनी
આ નદી ‘તાપી’ નામે જાણીતી છે; તે વિંધ્યપર્વતના મૂળમાંથી પ્રગટ થઈ છે. તેના જળમાં સ્નાન નિત્ય પુણ્યદાયક છે અને તે પશ્ચિમ સમુદ્ર તરફ વહે છે।
Verse 109
अन्या चैव तथा भद्रा जाता पुत्री महाप्रभा । संज्ञा तु पार्थिवी छाया आत्मजानां यथाकरोत्
અને બીજી એક પુત્રી ‘ભદ્રા’ જન્મી, મહાપ્રભાથી તેજસ્વી હતી. પરંતુ સંજ્ઞાની પાર્થીવ છાયા (છાયા) એ સંતાનો સાથે પોતાની ઇચ્છા મુજબ વર્તન કર્યું।
Verse 110
स्नेहं न पूर्वजातानां तथा कृतवती सती । लालनाद्युपभोगेषु विशेषमनुवासरम्
તે સતી પૂર્વજાત સંતાનો પ્રત્યે એવો સ્નેહ દર્શાવતી ન હતી. લાડ‑પ્યાર અને સુખસગવડોમાં તે દિવસે દિવસે વિશેષ ભેદ રાખતી હતી.
Verse 111
यथा स्वेष्वनुवर्तेत न तथान्येषु भामिनी । मनुस्तु क्षांतवांस्तस्या भविष्यो यो हि पार्वति
હે ભામિની! તે પોતાના સંતાનોની ઇચ્છાનુસાર સેવા કરતી, અન્યની તેવી નહીં. છતાં, હે પાર્વતી, ભવિષ્યમાં મનુ થનાર મનુએ તેનું વર્તન સહન કર્યું.
Verse 112
मेरौ तिष्ठति सोऽद्यापि तपः कुर्वन्वरानने । सर्वं तत्क्षांतवान्मातुर्यमस्तस्या न चक्षमे
હે વરાનને! તે આજે પણ મેરુ પર્વત પર તપ કરતાં રહે છે. માતાએ જે કર્યું તે બધું તેણે સહન કર્યું; પરંતુ યમ તે સહન ન કરી શક્યો.
Verse 113
बहुशो याचमानस्तु छाययाऽतीव कोपितः । स वै कोपाच्च बाल्याच्च भाविनोऽर्थस्य वै बलात्
ઘણી વાર વિનંતી કર્યાં છતાં તે છાયા પર અત્યંત ક્રોધિત થયો. ક્રોધ અને બાળ્યાવેશથી, તેમજ થનાર ઘટનાના બળથી, તે આગળ ધસી ગયો.
Verse 114
ताडनाय ततः कोपात्पादस्तेन समुद्यतः । तथा पुनः क्षांतिमता न तु देहे निपातितः
પછી ક્રોધથી મારવા માટે તેણે પોતાનો પગ ઊંચો કર્યો. પરંતુ ફરી ક્ષમાશીલ બની તેણે તે પગ તેના દેહ પર પાડ્યો નહીં.
Verse 115
पदा संतर्जयामास छायां संज्ञासुतो यमः
સંજ્ઞાપુત્ર યમે પોતાના પગથી છાયાને ધમકાવી।
Verse 116
तं शशाप ततश्छाया क्रुद्धा सा पार्थिवी भृशम् । किंचित्प्रस्फुरमाणोष्ठी विचलत्पाणिपल्लवा
પછી પૃથ્વીની રાણી સમી છાયા અત્યંત ક્રોધિત થઈ તેને શાપ આપ્યો; તેના હોઠ થોડા ધ્રુજતા હતા અને કોમળ હાથ કંપતા હતા।
Verse 117
छायोवाच । पितुः पत्नीममर्याद यन्मां तर्जयसे पदा । भुवि तस्मादयं पादस्तवाद्यैव पतिष्यति
છાયાએ કહ્યું—“હે અમર્યાદ! તું તારા પિતાની પત્ની એવી મને પગથી ધમકાવે છે; તેથી આજેજ તારો એ જ પગ ધરતી પર પડી જશે।”
Verse 118
ईश्वर उवाच । यमस्तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः । मनुना सह धर्मात्मा पित्रे सर्वं न्यवेदयत्
ઈશ્વરે કહ્યું—તે શાપથી યમનું મન અત્યંત પીડિત થયું; ધર્માત્મા યમે મનુ સાથે જઈ પિતાને સર્વ વાત નિવેદન કરી।
Verse 119
यम उवाच । तातैतन्महदाश्चर्यं न दृष्टमिह केनचित् । माता वात्सल्यमुत्सृज्य शापं पुत्रे प्रयच्छति
યમે કહ્યું—“પિતા! આ મહાન આશ્ચર્ય છે, અહીં કોઈએ કદી જોયું નથી—માતા સ્નેહ ત્યજી પુત્રને શાપ આપે।”
Verse 120
स्नेहेन तुल्यमस्मासु माताद्य नैव वर्त्तते । विसृज्य ज्यायसो यस्मात्कनीयःसु बुभूषति
આજે અમારી માતા અમારાં પ્રત્યે સમાન સ્નેહ રાખતી નથી; કારણ કે તે જ્યેષ્ઠને છોડીને કનિષ્ઠ પર કૃપા કરવા ઇચ્છે છે.
Verse 121
तस्या मयोद्यतः पादो न तु देहे निपातितः । बाल्याद्वा यदि वा मोहात्तद्भवान्क्षंतुमर्हति
મેં તેના વિરુદ્ધ પગ ઉઠાવ્યો હતો, પરંતુ તે તેના દેહ પર પડ્યો નથી. જો આ બાળપણથી કે મોહથી થયું હોય તો કૃપા કરીને ક્ષમા કરશો.
Verse 122
शप्तोऽहं तात कोपेन तया सुत इति स्फुटम् । अतो न मह्यं जननी सा भवेद्वदतां वर
પિતા, તેણે ક્રોધમાં મને સ્પષ્ટ શાપ આપ્યો—‘તું મારો પુત્ર છે.’ તેથી તે મારી જનની બની શકે નહીં, હે વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ।
Verse 123
निगुर्णेष्वपि पुत्रेषु न माता निर्गुणा भवेत् । पादस्ते पततां पुत्र कथमेतत्तयोदितम्
પુત્રો નિર્ગુણ હોય તોય માતા નિર્ગુણ ન થવી જોઈએ. ‘પુત્ર, તારો પગ પડી જાય’—તેણે એવું કેવી રીતે કહ્યું?
Verse 124
तव प्रसादाच्चरणो न पतेद्भगवन्यथा । मातृशापादयं मेऽद्य तथा चिंतय गोपते
હે ભગવન, તમારી પ્રસાદથી મારો ચરણ ન પડે. આ આજે માતૃશાપથી ઉપજ્યું છે; હે ગોપતે, યથોચિત વિચાર કરીને તેનો નિવેડો કરો.
Verse 126
रविरुवाच । असंशयं महत्पुत्र भविष्यत्यत्र कारणम् । येन ते ह्याविशत्क्रोधो धर्मज्ञस्य महात्मनः
રવિ બોલ્યા—હે મહાપુત્ર, નિઃસંદેહ અહીં કોઈ મહાન કારણ છે; જેના કારણે ધર્મજ્ઞ મહાત્મા એવા તને પણ ક્રોધે આવરી લીધો।
Verse 127
न युक्तमेतन्मिथ्या तु कर्तुं मातुर्वचस्तव । किंचित्ते संविधास्यामि पुत्रस्नेहादनुग्रहम्
તારે માતાના વચનને ખોટું કરવું યોગ્ય નથી. પુત્રસ્નેહથી હું તારા કલ્યાણ માટે કંઈક ઉપાય ગોઠવીને તને અનુગ્રહ કરીશ।
Verse 128
कृमयो मांसमादाय प्रयास्यंति महीतलम् । कृतं तस्या वचः सत्यं त्वं च त्रातो भविष्यसि
કૃમિઓ માંસ લઈને ધરતીમાં ઉતરી જશે. આમ તેનું વચન સત્ય થશે અને તું પણ રક્ષિત થશો।
Verse 129
ईश्वर उवाच । आदित्यस्त्वब्रवीच्छायां किमर्थं तनयेषु वै । तुल्येष्वप्यधिकः स्नेह एकत्र क्रियते त्वया
ઈશ્વર બોલ્યા—આદિત્યે છાયાને કહ્યું: ‘પુત્રો સમાન હોવા છતાં તું એક જ પર વધુ સ્નેહ કેમ કરે છે?’
Verse 130
नूनं न चैषां जननी त्वं संज्ञा क्वापि सा गता । विकलेष्वप्यपत्येषु न माता शापदा भवेत्
નિશ્ચયે તું એમની સાચી જનની નથી; સંજ્ઞા ક્યાંક ચાલી ગઈ છે. સંતાન દોષયુક્ત કે ભ્રષ્ટ હોય તોય માતાએ શાપ આપનાર ન બનવું જોઈએ।
Verse 131
अपि दोषसहस्राणि यदि पुत्रः समाचरेत् । प्राणद्रोहेऽपि निरतो न माता पापमाचरेत् । तस्मात्सत्यं मम ब्रूहि मा शापवशगा भव
પુત્ર હજારો દોષ કરે, પ્રાણહાનિમાં પણ રત રહે, તો પણ માતાએ પાપ ન કરવું. તેથી મને સત્ય કહો; શાપના વશમાં ન પડો.
Verse 132
ईश्वर उवाच । तं शप्तुमुद्यतं दृष्ट्वा छायासंज्ञा दिनाधिपम् । भयेन कंपती देवी यथावृत्तं महासती
ઈશ્વરે કહ્યું—દિનાધિપને શાપ આપવા ઉદ્યત જોઈ છાયા-સંજ્ઞા દેવી ભયથી કંપી ઉઠી; તે મહાસતી યથાવૃત્ત કહેવા તૈયાર થઈ.
Verse 133
सा चाह तनया त्वष्टुरहं संज्ञा विभावसो । पत्नी तव त्वया पत्या पतियुक्ता दिवाकर
તેણે કહ્યું—હે વિભાવસુ! હું ત્વષ્ટાની પુત્રી સંજ્ઞા છું. હે દિવાકર! હું તારી પત્ની છું; તને પતિ માની તારી સાથે યુક્ત છું.
Verse 134
इत्थं विवस्वतः सा तु बहुशः पृच्छतोऽन्यथा । न वाचा भाषते क्रुद्धः शापं दातुं समुद्यतः
વિવસ્વાને તેને અનેક રીતે વારંવાર પૂછ્યું, છતાં તે વાણીથી ઉત્તર ન આપ્યો. ત્યારે તે ક્રોધિત થઈ શાપ આપવા ઉદ્યત થયો.
Verse 135
शापोद्यतकरं दृष्ट्वा सूर्यं छाया विवस्वतः । कथयामास तत्सर्वं संज्ञायाः सुविचेष्टितम्
શાપ આપવા હાથ ઉંચો કરેલા સૂર્ય વિવસ્વાનને જોઈ છાયાએ બધું કહી દીધું—સંજ્ઞાની સુવિચારિત યોજનાનો સમગ્ર વર્ણન.
Verse 136
तच्छ्रुत्वा भगवान्सूर्यो जगाम त्वष्टुरालयम् । ततः संपूजयामास तदा त्रैलोक्यपूजितम्
આ સાંભળી ભગવાન સૂર્ય ત્વષ્ટાના નિવાસે ગયા. ત્યાં તેમણે ત્રિલોકપૂજિત ત્વષ્ટાનું વિધિપૂર્વક પૂજન કર્યું.
Verse 137
निर्दग्धुकामं रोषेण सान्त्वयामास पार्वति । भास्वंतं निजया दीप्त्या निजगेहमुपागतम् । क्व संज्ञेति च पृच्छन्तं कथयामास विश्वकृत्
ક્રોધથી દગ્ધ થવા લાગેલા કામને પાર્વતીએ શાંત કર્યો. પછી પોતાની જ દીપ્તિથી તેજસ્વી ભાસ્વાન પોતાના ગૃહે આવ્યો. ‘સંજ્ઞા ક્યાં છે?’ એમ પૂછતાં વિશ્વકૃત્ એ તેને સમજાવ્યું.
Verse 138
विश्वकर्म्मोवाच । आगतैव हि मे वेश्म भवता श्रूयतां वचः । विख्यातं तेजसाऽढ्यं त इदं रूपं सुदुःसहम्
વિશ્વકર્મા બોલ્યા—તમે મારા ગૃહે આવ્યા છો; મારી વાત સાંભળો. તેજથી પરિપૂર્ણ અને પ્રસિદ્ધ તમારું આ રૂપ અત્યંત અસહ્ય છે.
Verse 139
असहन्ती ततः संज्ञा वने चरति वै तपः । द्रक्ष्यसे तां भवानद्य स्वभार्यां शुभचारिणीम्
તે સહન ન કરી શકતાં સંજ્ઞા વનમાં જઈ તપ કરે છે. આજે તમે તમારી શુભાચારિણી પત્નીને દર્શન કરશો.
Verse 140
रूपार्थं चरतेऽरण्यं चरंती सुमहत्तपः । मतं मे ब्रह्मणो वाक्याद्यदि ते देव रोचते । रूपं निर्वर्त्तयाम्यद्य तव कांतं दिवस्पते
યોગ્ય રૂપ માટે તે અરણ્યમાં રહી મહાન તપ કરે છે. બ્રહ્માના વચનથી મારું મત એવું છે—હે દેવ, હે દિવસપતિ, જો તમને ગમે તો આજે હું તમારા માટે પ્રિય અને મનોહર રૂપ ઘડી આપું.
Verse 141
ईश्वर उवाच । यतो हि भास्वतो रूपं प्रागासीत्परिमंडलम् । ततस्तथेति तं प्राह त्वष्टारं भगवान्रविः
ઈશ્વરે કહ્યું—કારણ કે પૂર્વે ભાસ્વાન સૂર્યનું સ્વરૂપ પરિમંડળાકાર હતું, તેથી ભગવાન રવિએ ત્વષ્ટાને કહ્યું—“તથાસ્તુ, એમ જ થાઓ.”
Verse 142
विश्वकर्मात्वनुज्ञातः शाकद्वीपे विवस्वता । भृ मिमारोप्य तत्तेजः शातनायोपचक्रमे
વિવસ્વાન સૂર્યની અનુમતિ મેળવી, શાકદ્વીપમાં વિશ્વકર્માએ સૂર્યને ફરતા યંત્ર પર સ્થાપિત કર્યો અને તે દહનકારી તેજને શમાવવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરી.
Verse 143
भ्रमताऽशेषजगतामधिभूतेन भास्वता । समुद्रा द्रविणोपेताश्चुक्षुभुश्च समन्ततः
અશેષ જગતોના અધિભૂત એવા તેજસ્વી ભાસ્વાનને જ્યારે ફરવવામાં આવ્યો, ત્યારે ધન-રત્નોથી સમૃદ્ધ સમુદ્રો ચારે તરફથી ઉછળી ને મથન સમા ખવળ્યા.
Verse 144
भ्रमता खलु देवेशि सचंद्रग्रहतारकम् । अधोगति महाभागे बभूवाक्षिप्तमाकुलम्
હે દેવેશિ, તે ફરતો હતો ત્યારે ચંદ્ર, ગ્રહો અને તારાઓ સહિત સમગ્ર આકાશમંડળ વ્યાકુળ બની, હે મહાભાગે, જાણે નીચે તરફ ધકેલાઈ અસ્તવ્યસ્ત થઈ ગયું.
Verse 145
विक्षिप्तसलिलाः सर्वे बभूवुश्च तथा नदाः । व्यभिद्यंत तथा शैलाः शीर्णसानुनिबंधनाः
બધી નદીઓના જળ છંટાઈ ને વિખેરાઈ ગયા; અને પર્વતો પણ ફાટી પડ્યા—તેમના શિખરો તથા જોડાણબંધનો તૂટી ને ચૂરચૂર થયા.
Verse 146
ध्रुवाधाराण्यशेषाणि धिष्ण्यानि वरवर्णिनि । भ्राम्यद्रश्मिनिबद्धानि अधो जग्मुः सहस्रशः
હે વરવર્ણિની! ધ્રુવને આધાર કરીને સ્થિત સર્વ દિવ્ય ધિષ્ણ્યો, ફરતી કિરણોથી બંધાઈ, સહસ્રશઃ અધઃપતિત થયા।
Verse 147
व्यशीर्यंत महामेघा घोरारावविराविणः । भास्वद्भ्रमणविभ्रांतभूम्याकाशमहीतलम्
ત્યારે ભયંકર ગર્જનાથી ગુંજતા મહામેઘો ફાટી વિખેરાઈ ગયા; અને ભાસ્વતના પરિભ્રમણથી ભૂમિ, આકાશ અને મહીતલ વિભ્રાંત થઈ ડોલી ઊઠ્યા।
Verse 148
जगदाकुलमत्यर्थं तदाऽसीद्वरवर्णिनि । त्रैलोक्ये सकले देवि भ्रममाणे महर्षर्यः । देवाश्च ब्रह्मणा सार्द्धं भास्वंतमभितुष्टुवुः
હે વરવર્ણિની! તે સમયે જગત અત્યંત વ્યાકુળ બન્યું. હે દેવી! સર્વ ત્રૈલોક્ય ભ્રમણ કરતી વેળાએ, મહર્ષિઓ અને બ્રહ્માસહ દેવગણ ભાસ્વતની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા।
Verse 149
देवा ऊचुः । आदिदेवोऽसि देवानां जातमेतत्स्वयं तव । सर्गस्थित्यंतकालेषु त्रिधा भेदेन तिष्ठसि
દેવોએ કહ્યું—તમે દેવોના પણ આદિદેવ છો; આ બધું સ્વયં તમારામાંથી જ ઉત્પન્ન થયું છે. સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલયના કાળે તમે ત્રિવિધ ભેદથી સ્થિત રહો છો।
Verse 151
ऋषयश्च ततः सप्त वसिष्ठात्रिपुरोगमाः । तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैः स्वस्ति स्वस्तीति वादिनः । वेदोक्तिभिरथाग्र्याभिर्वालखिल्याश्च तुष्टुवुः
પછી વસિષ્ઠ અગ્રગામી એવા સપ્તર્ષિઓએ નાનાવિધ સ્તોત્રોથી ‘સ્વસ્તિ! સ્વસ્તિ!’ કહીને સ્તુતિ કરી; અને વાલખિલ્યોએ પણ વેદોક્ત શ્રેષ્ઠ ઉક્તિઓથી સ્તવન કર્યું।
Verse 152
वालखिल्या ऊचुः । नमस्त ऋक्स्वरूपाय सामरूपाय ते नमः । यजुःस्वरूपरूपाय साम्नां धामग ते नमः
વાલખિલ્યોએ કહ્યું— ઋક્-સ્વરૂપ એવા તમને નમસ્કાર; સામ-સ્વરૂપ એવા તમને નમસ્કાર. યજુઃ-સ્વરૂપ એવા તમને નમસ્કાર; સામોનું ધામ એવા તમને નમસ્કાર.
Verse 153
ज्ञानैकरूपदेहाय निर्धूततमसे नमः । शुद्धज्योतिःस्वरूपाय त्रिमूर्तायामलात्मने
જેનુ દેહ જ્ઞાન-એકરૂપ છે અને જેમણે અંધકાર દૂર કર્યો છે, તેમને નમસ્કાર. શુદ્ધ જ્યોતિ-સ્વરૂપ, ત્રિમૂર્તિ, નિર્મળ આત્માને નમસ્કાર.
Verse 154
वरिष्ठाय वरेण्याय सर्वस्मै परमात्मने । नमोऽखिलजगद्व्यापिरूपायानंतमूर्त्तये
સર્વશ્રેષ્ઠ, વરેણ્ય, સર્વમય પરમાત્માને નમસ્કાર. સમગ્ર જગતમાં વ્યાપક સ્વરૂપ ધરાવતા અનંતમૂર્તિને નમસ્કાર.
Verse 155
सर्वकारणभूताय निष्ठाय ज्ञान चेतसाम् । नमः सूर्यस्वरूपाय प्रकाशालक्ष्यरूपिणे
સર્વ કારણોના મૂળભૂત, જ્ઞાનનિષ્ઠ ચિત્તવાળાઓના અચલ આધારને નમસ્કાર. સૂર્ય-સ્વરૂપ, પ્રકાશમય—તથાપિ અલક્ષ્ય સ્વરૂપ ધરાવતા પ્રભુને નમસ્કાર.
Verse 156
भास्कराय नमस्तुभ्यं तथा दिनकृते नमः । सर्वस्मै हेतवे चैव संध्याज्यो त्स्नाकृते नमः
હે ભાસ્કર, તમને નમસ્કાર; હે દિવસના કર્તા, તમને નમસ્કાર. સર્વહેતુને નમસ્કાર; તેમજ સંધ્યા અને જ્યોત્સ્નાના કર્તાને નમસ્કાર.
Verse 157
त्वं सर्वमेतद्भगवञ्जगच्च भ्रमता त्वया । भ्रमत्याविश्वमखिलं ब्रह्मांडं सचराचरम् । त्वदंशुभिरिदं सर्वं स्पृष्टं वै जायते शुचि
હે ભગવન્! ચરાચર સહિત આ સર્વ જગત્ તમે જ છો. તમે ગતિ કરો ત્યારે સમગ્ર વિશ્વ અને આ સંપૂર્ણ બ્રહ્માંડ ચરાચર સાથે ગતિમાન થાય છે. તમારા કિરણોના સ્પર્શથી આ બધું પવિત્ર અને તેજસ્વી બને છે.
Verse 158
क्रियते त्वत्करस्पर्शैर्जलादीनां पवित्रता
તમારા કરસ્પર્શ માત્રથી જ જળ વગેરે સર્વ વસ્તુઓ પવિત્ર બની જાય છે.
Verse 159
होमदानादिको धर्मो नोपकाराय जायते । तात यावन्न संयोगि जगदेतत्त्वदंशुभिः
હે તાત! જ્યાં સુધી આ જગત્ તમારા દિવ્ય કિરણો સાથે સંયુક્ત ન થાય, ત્યાં સુધી હોમ, દાન વગેરે કર્મો સાચા અર્થમાં ઉપકારક ધર્મરૂપે પ્રગટ થતા નથી.
Verse 160
ऋचस्ते सकला ह्येतास्तथा यानि यजूंषि च । सकलानि च सामानि निपतंति त्वदंगतः
આ સર્વ ઋચાઓ તમારી જ છે; તેમ જ યજુઃ મંત્રો પણ તમારા. અને સર્વ સામગાન તમારા અંગમાંથી જ પ્રગટ થઈ વહે છે.
Verse 161
ऋङ्मयस्त्वं जगन्नाथ त्वमेव च यजुर्मयः । यतः साममयश्चैव ततो नाथ त्रयीमयः
હે જગન્નાથ! તમે ઋગ્મય છો, તમે જ યજુર્મય છો; અને તમે સામમય પણ હોવાથી, હે નાથ, તમે વેદત્રયીના સాక్షાત્ સ્વરૂપ છો.
Verse 162
त्वमेव ब्रह्मणो रूपं परं चापरमेव च । मूर्त्तामूर्त्तं तथा सूक्ष्मं स्थूलं रूपेण संस्थितः
તમે જ બ્રહ્મનું સ્વરૂપ છો—પર પણ અને અપાર પણ; તમે જ મૂર્ત-અમૂર્ત, સૂક્ષ્મ-સ્થૂલ, તમારા વિવિધ પ્રકટ રૂપોમાં સ્થિત છો।
Verse 163
निमेषकाष्ठादिमयः कालरूपक्षणात्मकः । प्रसीद स्वेच्छया रूपं स्वं तेजः शमनं कुरु । त्वं देव जगतां हेतोर्दुःखं सहसि दुःसहम्
નિમેષ, કાષ્ઠા વગેરેમાંથી બનેલા કાળસ્વરૂપ, ક્ષણાત્મક સમયરૂપ તમે પ્રસન્ન થાઓ. સ્વેચ્છાએ તમારું પ્રકટ રૂપ મૃદુ કરો, તમારું તેજ શમાવો. હે દેવ, જગતના હિતાર્થે તમે અસહ્ય દુઃખ સહો છો।
Verse 164
त्वं नाथ मोक्षिणां मोक्षो ध्येयस्त्वं ध्यायतां वरः । त्वं गतिः सर्वभूतानां कर्मकांडनिवर्तिनाम्
હે નાથ, મોક્ષ ઇચ્છનારાઓનો મોક્ષ તમે જ છો; ધ્યાન કરનારાઓનું પરમ ધ્યેય તમે જ છો; અને માત્ર કર્મકાંડથી નિવૃત્ત સર્વ ભૂતોની ગતિ અને આશ્રય તમે જ છો।
Verse 165
शं प्रजाभ्योऽस्तु देवेश शन्नोऽस्तु जगतांपते
હે દેવેશ, પ્રજાઓને કલ્યાણ થાઓ; હે જગત્પતે, અમને પણ કલ્યાણ થાઓ।
Verse 166
त्वं धाता विसृजसि विश्वमेक एव त्वं पाता स्थितिकरणाय संप्रवृत्तः । त्वय्यंते लयमखिलं प्रयाति चैतत्त्वत्तोन्यो न हि तपनास्ति सर्वदाता
તમે જ એકમાત્ર ધાતા બની વિશ્વને પ્રસૃત કરો છો; તમે જ એકમાત્ર પાતા બની તેની સ્થિતિ માટે પ્રવૃત્ત રહો છો. અંતે સર્વ કંઈ તમામાં જ લય પામે છે; અને તમાથી ભિન્ન ન કોઈ તપન (સૂર્ય) છે, ન સર્વદાતા।
Verse 167
त्वं ब्रह्मा हरिहरसंज्ञितस्त्वमिन्द्रो वित्तेशः पितृपितरंबुपः समीरः । सोमोऽग्निर्गगनमहाधरादिरूपः किं न त्वं सकलमनोरथप्रदाता
તમે જ બ્રહ્મા છો, તમે જ હરિ-હર નામે પ્રસિદ્ધ છો; તમે જ ઇન્દ્ર છો, તમે જ ધનાધિપતિ છો. તમે જ પિતૃગણ અને તેમના પણ પિતા છો; તમે જ જળ અને પવન છો. તમે જ સોમ અને અગ્નિ છો; તમે જ આકાશ, મહાપર્વત વગેરે સર્વ રૂપ છો—તો પછી તમે સર્વ મનોઇચ્છાઓના દાતા કેમ ન હો?
Verse 168
यज्ञैस्त्वामनुदिनमात्मकर्म्मसक्ताः स्तुवन्तो विविधपदैर्द्विजा यजंति । ध्यायन्तः सविनयचेतसो भवन्तं योगस्थाः परमपदं प्रयांति मर्त्त्या
દરરોજ પોતાના નિયત કર્મમાં રત દ્વિજગણ યજ્ઞો દ્વારા તમારી આરાધના કરે છે અને વિવિધ પદવાળા સ્તોત્રોથી તમારી સ્તુતિ કરે છે. વિનયયુક્ત ચિત્તે તમારું ધ્યાન કરનાર, યોગસ્થ મનુષ્યો પરમ પદને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 169
तपसि पचसि विश्वं पासि भस्मीकरोषि प्रकटयसि मयूखैर्ह्लादयतस्यंशुगर्भैः । सृजसि कमलजन्मा पालयस्यच्युताख्यः क्षपयसि च युगांते रुद्ररूपस्त्वमेकः
તપથી તમે વિશ્વને તપાવી-પકાવી દો છો, તેનું પાલન કરો છો અને તેને ભસ્મ પણ કરો છો. આનંદગર્ભિત કિરણમાલાથી તમે સર્વને પ્રગટ કરી પ્રકાશિત કરો છો. કમલજન્મા બ્રહ્મા રૂપે સર્જન કરો છો, અચ્યુત વિષ્ણુ રૂપે પાલન કરો છો, અને યુગાંતે રુદ્ર રૂપે લય કરો છો—તથાપિ તમે એક જ છો.
Verse 171
विवस्वते प्रणतजनानुकम्पिने महात्मने समजवसप्तसप्तये । सतेजसे कमलकुलालिबंधवे सदा तमःपटलपटावपाटिने
પ્રણત જન પર અનુકંપા કરનાર વિવસ્વાનને નમસ્કાર; સમવેગે દોડતા સાત અશ્વોથી યુક્ત મહાત્માને નમસ્કાર. તેજોમય, કમળસમૂહનો મિત્ર એવા પ્રભુને નમસ્કાર; જે સદા અંધકારના પડદાઓને ફાડી નાંખે છે તેને નમસ્કાર.
Verse 172
पावनातिशयसर्वचक्षुषे नैककामविषयप्रदायिने । भासुरामलमयूखमालिने सर्वभूतहितकारिणे नमः
અતિ પાવન, સર્વના નેત્રસ્વરૂપ પ્રભુને નમસ્કાર; અનેક ઇચ્છિત વિષયો આપનારને નમસ્કાર. ભાસ્વર, નિર્મળ કિરણમાલાથી શોભિતને નમસ્કાર; સર્વ ભૂતોના હિતકર્તાને નમસ્કાર.
Verse 173
अजाय लोकत्रयभावनाय भूतात्मने गोपतये वृषाय । नमो महाकारुणिकोत्तमाय सूर्याय वस्तुप्रभवालयाय
અજ, ત્રિલોકનો પોષક, સર્વભૂતોનો અંતરાત્મા, પ્રજાનો ગોપતા અને ધર્મમય વૃષભ—એવા સૂર્યદેવને નમસ્કાર. મહાકરુણામાં શ્રેષ્ઠ, સર્વ તત્ત્વોના ઉદ્ભવનું આશ્રયસ્થાન એવા સૂર્યને પ્રણામ.
Verse 174
विवस्वते ज्ञानभृतेऽन्तरात्मने जगत्प्रतिष्ठाय जगद्धितैषिणे । स्वयंभुवे निर्मललोकचक्षुषे सुरोत्तमायामिततेजसे नमः
વિવસ્વાન—જ્ઞાનધારી, અંતરાત્મા; જગતની પ્રતિષ્ઠા અને જગદ્ધિતૈષી; સ્વયંભૂ, નિર્મળ લોકચક્ષુ; દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, અમિત તેજસ્વી—તમને નમઃ.
Verse 175
क्षणमुदयाचलभालितार्च्चिः सुरगणगीतिगरिष्ठगीतः । त्वमुत मयूखसहस्रवज्जगति विकासितपद्मनाभः
ક્ષણમાત્રમાં તમારી જ્વાલામય પ્રભા ઉદયાચલના મસ્તકને શોભાવે છે; દેવગણ ગંભીર સ્તુતિગાન કરે છે. સહસ્ર કિરણોથી તમે જગતને જગાવો છો—જેમ કમળ વિકસે તેમ.
Verse 176
तव तिमिरासवपानमदाद्भवति विलोहितविग्रहता । मिहिरविभासतया सुतरां त्रिभुवनभावनमात्रपरः
તિમિરરૂપ આસવ પાનના મદથી તમારો વિગ્રહ અરুণાભ જણાય છે; પરંતુ મિહિરપ્રભાથી તમે સંપૂર્ણ રીતે ત્રિભુવનના પોષણમાં જ તત્પર રહો છો.
Verse 177
रथमारुह्य समावयवं रुचिरविकलितदिव्यहयम् । सततमरिबले भगवंश्चरसि जगद्धितबद्धरसः
સુસંયોજિત અવયવોવાળા તમારા રથ પર આરુઢ થઈ, મનોહર અને અવિરત દિવ્ય અશ્વોથી યુક્ત, હે ભગવન, તમે સતત વિચરો છો—શત્રુબળ દમન કરતાં, જગદ્ધિતમાં આસક્ત બની.
Verse 178
अमृतमयेन रसेन समं विबुधपितॄनपि तर्प्पयसे । अरिगणसूदन तेन तव प्रणतिमुपेत्य लिखामि वपुः
તમારા અમૃતમય રસથી તમે દેવતાઓને તથા પિતૃઓને પણ સમાન રીતે તૃપ્ત કરો છો. હે અરિગણસૂદન, તેથી ભક્તિપૂર્વક તમને પ્રણામ કરીને, હું મારા અંતરથી આ સ્તુતિ અર્પણ કરું છું।
Verse 179
शुभसमवर्णमयं रचितं तव पदपांसुपवित्रतमम् । नतजनवत्सल मां प्रणतं त्रिभुवनपावन पाहि रवे
હે રવિ, તમારા ચરણોની ધૂળ સર્વોત્તમ પવિત્ર કરનાર છે; શુભ અને સમસ્વર શબ્દોથી ગૂંથાયેલો આ સ્તવ તમને અર્પિત છે. હે નતજનવત્સલ, તમારા ચરણોમાં નમેલા મને રક્ષા કરો—હે ત્રિભુવનપાવન।
Verse 180
इति सकलजगत्प्रसूति भूतं त्रिभुवनभावनधामहेतुमेकम् । रविमखिलजगत्प्रदीपभूतं त्रिदशवरं प्रणतोऽस्मि देवदेवम्
આ રીતે હું તે એકમાત્ર રવિને પ્રણામ કરું છું—જે સર્વ જગતની ઉત્પત્તિનું મૂળ છે, ત્રિભુવનને ધારણ કરનાર એકમાત્ર કારણ અને ધામ છે; જે સમગ્ર વિશ્વનો દીપક સમાન પ્રકાશે છે, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ અને દેવદેવ છે।
Verse 181
ईश्वर उवाच । हाहाहूहश्च गन्धर्वो नारदस्तुंबरुस्तथा । उपगातुं समारब्धा गांधर्वकुशला रविम्
ઈશ્વરે કહ્યું—હાહા અને હૂહૂ નામના ગંધર્વો, તેમજ નારદ અને તુંબરુ પણ—ગાંધર્વ સંગીતમાં નિપુણ—રવિનું સ્તવન ગાવા લાગ્યા।
Verse 182
षड्जमध्यमगांधारग्रामत्रयविशारदाः । मूर्छनाभिश्च तानैश्च सुप्रयोगैः सुखप्रदम्
તેઓ ષડ્જ, મધ્યમ અને ગાંધાર—આ ત્રણ ગ્રામોમાં વિશારદ હતા; અને મૂર્ચ્છના, તાન તથા ઉત્તમ પ્રયોગોથી હૃદયને સુખ આપતું ગાન કરતા હતા।
Verse 183
सप्तस्वरविनिर्वृत्तं यतित्रयविभूषितम् । सप्तधातुसमायुक्तं षड्जाति त्रिगुणाश्रयम्
તે ગીત સાત સ્વરોમાંથી ઉદ્ભવેલું, ત્રણ યતિઓથી વિભૂષિત હતું. સાત ધાતુઓથી યુક્ત, છ જાતિઓમાં સ્થિત અને ત્રિગુણનો આશ્રય ધરાવતું હતું.
Verse 184
चतुर्गीतसमायुक्तं चतुवर्णसमुत्थितम् । चतुर्वर्णप्रतीकारं सप्तालंकारभूषितम्
તે ચાર પ્રકારના ગીતોથી સમાયુક્ત, ચાર વર્ણોમાંથી ઉદ્ભવેલું હતું. ચાર વર્ણનું પ્રતીક ધારણ કરીને, સાત અલંકારોથી ભૂષિત હતું.
Verse 185
त्रिस्थानशुद्धं त्रिलयं सम्यक्कालव्यवस्थितम् । चित्ते चित्ते च नृत्ये च रसेषु लयसंयुतम्
તે ત્રિસ્થાનોમાં શુદ્ધ, ત્રિલયથી યુક્ત અને કાળમાં સમ્યક્ રીતે વ્યવસ્થિત હતું. ચિત્ત-ભાવ, નૃત્ય અને રસોમાં તેનું લયસંયોજન હતું.
Verse 186
चतुर्विंशद्गुणैर्युक्तं जगुर्गीतं च गायनाः । विश्वार्ची च घृताची च उर्वश्यथ तिलोत्तमा
ગાયકો એ ચોવીસ ગુણોથી યુક્ત તે ગીત ગાયું. વિશ્વાર્ચી, ઘૃતાચી, ઉર્વશી અને તિલોત્તમા પણ તેમાં જોડાયા.
Verse 187
मेनका सहजन्या च रंभा चाप्सरसां वरा । चतुर्विधपदं तालं त्रिप्रकारं लयत्रयम्
મેનકા, સહજન્યા અને રંભા—અપ્સરાઓમાં શ્રેષ્ઠ—એ ચતુર્વિધ પદયુક્ત તાલ, ત્રિપ્રકાર અને લયત્રય સાથે (પ્રસ્તુત કર્યું).
Verse 188
यतित्रयं तथाऽतोद्यं नाट्यं चैव चतुर्विधम् । ननृतुर्जगतामीशे लिख्यमाने विभावसौ
ત્રણ યતિઓ સાથે, વાદ્યોના નાદ સહિત અને ચતુર્વિધ નાટ્યકલાઓ સાથે તેઓ જગદીશ્વરના સમક્ષ નૃત્ય કરવા લાગ્યા. વિભાવસુ અગ્નિદેવ જાણે તે દૃશ્ય લખી રહ્યો હોય તેમ સાક્ષી રહ્યો.
Verse 189
भावान्भावविशारद्यः कुर्वन्त्यो विधिवद्बहून् । देवदुन्दुभयः शंखाः शतशोऽथ सहस्रशः
ભાવમાં નિપુણ તેઓએ વિધિપૂર્વક અનેક શુભ અનુષ્ઠાનો કર્યા. ત્યારે દેવદુન્દુભિઓ અને શંખો સૈકડાઓ નહીં, હજારોની સંખ્યામાં ગુંજી ઊઠ્યા.
Verse 190
अनाहता महादेवि नेदिरे घननिस्वनाः । गायद्भिश्चैव गंधर्वैर्नृत्यद्भिश्चाप्सरोगणैः
હે મહાદેવી! ત્યાં અનાહત, ઘન-ગંભીર નાદો ગુંજી ઊઠ્યા. ગંધર્વો ગાતા રહ્યા અને અપ્સરાગણ નૃત્ય કરતા રહ્યા.
Verse 191
अवाद्यंत ततस्तत्र वेणुवीणादिझर्झराः । पणवाः पुष्कराश्चैव मृदंगपटहानकाः
પછી તે સભામાં વેણુ, વીણા વગેરે ઝર્ઝર વાદ્યો વાગવા લાગ્યા. પણવ, પુષ્કર, મૃદંગ, પટહ અને આનક પણ ગુંજ્યા.
Verse 192
तूर्यवादित्रघोषैश्च सर्वं कोलाहलीकृतम् । ततः कृतांजलिपुटा भक्तिनम्रात्ममूर्त्तयः
તૂર્ય અને વાદ્યોના ઘોષથી સર્વત્ર ઉત્સવી કૉલાહલ છવાઈ ગયો. પછી તેઓ અંજલિરૂપે હાથ જોડીને, ભક્તિથી નમ્ર થયેલા મન-દેહ સાથે નમ્યા.
Verse 193
ततः कलकले तस्मिन्सर्वदेवसमागमे । संवत्सरं भ्रमस्थस्य विश्वकर्मा रवेस्ततः
ત્યારબાદ સર્વ દેવોના તે કોલાહલભર્યા સમાગમમાં, સતત ગતિમાન રવિ (સૂર્ય)ની સેવામાં વિશ્વકર્મા પૂરું એક વર્ષ સુધી રહ્યો।
Verse 194
तेजसः शातनं चक्रे स्तूयमानस्य दैवतैः । देवं चक्रे समारोप्य भ्रामयामास सूत्रभृत्
દેવતાઓ સ્તુતિ કરતાં હતાં ત્યારે વિશ્વકર્માએ તેના તેજનું શાતન (ઘટાડવું) કર્યું. દેવને ચક્ર પર બેસાડી, સૂત્રધારીએ તેને ફરાવ્યું।
Verse 195
मृत्पिंडवत्कुलालस्य संस्पृशन्क्षुरधारया । पतंगस्य स्तवं कुर्वन्विश्वकर्मा दिवस्पतेः
જેમ કુંભાર તીક્ષ્ણ ધારથી માટીના પિંડને સ્પર્શ કરી ઘડે છે, તેમ દિવસપતિ પતંગ (સૂર્ય)નું સ્તવન કરતાં વિશ્વકર્માએ તેનું તેજ સાવધાનીથી છીલીને ઘડ્યું।
Verse 196
तेजसः षोडशं भागं मण्डलस्थमधारयत् । शातितं तस्य तत्तेजो यावत्पादौ वरानने
તે તેજનો સોળમો ભાગ તેણે સૂર્યમંડળમાં ધારણ રાખ્યો. હે સુમુખી, તેનું તેજ માત્ર પગ સુધી જ શાતિત (ઘટિત) થયું।
Verse 197
यत्तस्य ऋङ्मयं तेजस्तत्प्रभासेऽपतत्प्रिये । यजुर्मयेन देवेशि भाविता द्यौर्महाप्रभोः
હે પ્રિયે, તેનું જે ઋગ્મય તેજ હતું તે પ્રભાસે પડી ગયું. અને હે દેવેશી, યજુર્મય અંશથી મહાપ્રભુની દ્યૌ (સ્વર્ગધામ) પ્રભાવિત અને સમર્થ બની।
Verse 198
स्वर्गं साममयेनापि भूर्भुवःस्वरितिस्थितम् । ततस्तैस्तेजसो भागैर्दशभिः पंचभिस्तथा
સામમય અંશથી પણ ભૂઃ, ભુવઃ અને સ્વઃ રૂપે સ્થિત સ્વર્ગલોકની સ્થાપના થઈ. ત્યારબાદ તે તેજના દસ અને પાંચ એવા ભાગોથી આગળની રચના થઈ.
Verse 199
तेन वै निर्मितं चक्रं विष्णोः शूलं हरस्य च । महाप्रभं महाकायं शिबिका धनदस्य च
તેણે જ વિષ્ણુનું ચક્ર અને હર (શિવ)નું શૂલ બનાવ્યું; તેમજ ધનદ (કુબેર)ની મહાપ્રભા, વિશાળકાય શિબિકા પણ રચી.
Verse 200
दण्डः प्रेतपतेः शक्तिर्देवसेनापतेस्तथा । अन्येषां च सुराणां च अस्त्राण्युक्तानि यानि वै
પ્રેતપતિ (યમ)નો દંડ, દેવસેનાપતિ (કાર્ત્તિકેય)ની શક્તિ, તેમજ અન્ય દેવતાઓનાં જે જે અસ્ત્રો શાસ્ત્રોમાં કહ્યાં છે—તે બધાં પણ તેણે જ બનાવ્યાં.
Verse 201
यक्षविद्याधराणां च तानि चक्रे स विश्वकृत् । ततः षोडशमं भागं बिभर्त्ति भगवान्रविः । तत्तेजो रविभागश्च खस्थो विचरति प्रिये
તે વિશ્વકર્તાએ યક્ષો અને વિદ્યાધરો માટે પણ તે (ઉપકરણો/આભૂષણો) બનાવ્યાં. ત્યારબાદ ભગવાન રવિ તે તેજનો સોળમો ભાગ ધારણ કરે છે; હે પ્રિયે, રવિભાગનું તે તેજ આકાશમાં વિહરે છે.
Verse 202
इति शातिततेजाः स श्वशुरेणातिशोभनम् । वपुर्दधार मार्त्तंडः पुष्पबाणमनोरमम्
આ રીતે શ્વશુરના કાર્યથી તેજ શમિત થતાં માર્ત્તંડ (સૂર્ય)એ પુષ્પગોચ્છ સમાન મનોહર અને અતિશય શોભન દેહરૂપ ધારણ કર્યું.
Verse 204
अपापां सर्वभूतानां तपसा नियमेन च । सा च दृष्ट्वा तमायांतं परपुंसो विशंकया । जगाम संमुखं तस्य अश्वरूपधरस्य च
તે નિષ્પાપા, સર્વભૂતોના હિત માટે તપ અને નિયમવ્રતમાં સ્થિત હતી. તેને આવતો જોઈ પરપુરુષ છે એમ શંકા કરી અને અશ્વરૂપ ધારણ કરનાર તેના સમક્ષ સામસામે ગઈ.