Adhyaya 243
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને ઉપદેશ આપે છે કે ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશામાં સ્થિત એક મહાબળવાન ક્ષેત્રપાળ પાસે કેવી રીતે જવું. તે ક્ષેત્રપાળ મંત્રાવળીરૂપ મંત્રમાળાથી અલંકૃત છે, હિરણ્ય-તટની નજીક રક્ષણાર્થે સ્થિર છે, અને ‘હીરક-ક્ષેત્ર’ નામના રત્નસમાન ઉપક્ષેત્રનું વિશેષ સંરક્ષણ કરે છે એમ વર્ણન થાય છે. પછી કાળવિધિ જણાવાય છે—કૃષ્ણપક્ષની ત્રયોદશીએ ઉપાસકે સુગંધ, પુષ્પ, નૈવેદ્ય અને બલિ અર્પણ કરીને ક્ષેત્રપાળની પૂજા કરવી. વિધિપૂર્વક પૂજિત થતાં તે દેવ સર્વકામપ્રદ બને છે; તીર્થાચારની ધર્મમર્યાદામાં આ ભક્તિ રક્ષા અને ઇચ્છિત ફળ—બંને આપે છે એવી ફલશ્રુતિ છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि क्षेत्रपालं महाप्रभम् । ईशाने संस्थितं देवं मंत्रमालाविभूषितम्
ઈશ્વરે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે મહાદેવી, મહાપ્રભુ ક્ષેત્રપાળ પાસે જવું જોઈએ; તે ઈશાન દિશામાં સ્થિત દેવ છે અને મંત્રમાળાથી વિભૂષિત છે।
Verse 2
हिरण्यातटमाश्रित्य रक्षार्थं समुपस्थितम् । तत्रैव हीरकं क्षेत्रं तस्मिन्रक्षां करोति सः
હિરણ્યા તટનો આશ્રય લઈને તે રક્ષાર્થે ત્યાં ઉપસ્થિત રહે છે। ત્યાં જ ‘હીરક’ ક્ષેત્ર છે; તે સ્થાનમાં તે રક્ષા કરે છે।
Verse 3
कृष्णपक्षे त्रयोदश्यां तत्र तं पूजयेन्नरः । गंधपुष्पोपहारैश्च तथा बलि निवेदनैः
કૃષ્ણપક્ષની ત્રયોદશીએ મનુષ્યે ત્યાં તેની પૂજા કરવી—ગંધ, પુષ્પ અને ઉપહારોથી, તેમજ બલિ-નિવેદન (નૈવેદ્ય) દ્વારા પણ।
Verse 4
एवं संपूजितो देवः सर्वकामप्रदो भवेत्
આ રીતે સમ્યક્ પૂજિત થવાથી તે દેવ સર્વ કામનાઓ આપનાર બને છે।
Verse 243
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मंत्रावलिक्षेत्रपालमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશી સહસ્ર શ્લોકોની સંહિતામાં, સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘મંત્રાવલી ક્ષેત્રપાલ-માહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો ૨૪૩મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।