Adhyaya 298
આ અધ્યાયમાં પાર્વતી પ્રભાસક્ષેત્રમાં સંગાલેશ્વર નજીક તીર્થરાજ પ્રયાગ તથા ગંગા, યમુના અને સરસ્વતીની હાજરી વિશે સ્પષ્ટતા માંગે છે. ઈશ્વર સમજાવે છે કે પૂર્વે લિંગસંબંધિત પ્રસંગથી જોડાયેલી એક દિવ્ય સભામાં અસંખ્ય તીર્થો એકત્ર થયા હતા; તેમાં પ્રયાગે પોતાને છુપાવી દીધો, તેથી તે ‘ગુપ્ત’ બની ‘ગુપ્તપ્રયાગ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો. પછી પવિત્ર ભૂગોળનું વર્ણન આવે છે—પશ્ચિમે બ્રહ્મકુંડ, પૂર્વે વૈષ્ણવકુંડ અને મધ્યમાં રુદ્ર/શિવકુંડ; તેમજ ‘ત્રિસંગમ’ વિસ્તારમાં ગંગા-યમુનાના સંગમ વચ્ચે સરસ્વતી સૂક્ષ્મ અને ગુપ્ત રૂપે વહે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. ગ્રંથ કાળનિર્દેશ સાથે સ્નાનની ક્રમશઃ શુદ્ધિ-વિધિ જણાવે છે—માનસિક, વાચિક, કાયિક, સંબંધિત, ગુપ્ત તથા ઉપદોષ સ્નાનથી ક્રમે નાશ પામે છે; વારંવાર સ્નાન અને કુંડાભિષેક મહાદોષો પણ દૂર કરે છે. માતૃદેવીઓનું પૂજન-દાન, ખાસ કરીને કૃષ્ણપક્ષ ચતુર્દશીએ, તેમના અનેક અનુચરોના ભયને શમાવવા માટે વિધાનરૂપે કહેવાયું છે. શ્રાદ્ધને પિતૃ અને માતૃ વંશના ઉદ્ધારક તરીકે પ્રશંસા કરવામાં આવી છે, અને યાત્રાનું પૂર્ણ ફળ ઇચ્છનાર યાત્રિકોને વૃષદાનની ભલામણ છે. અંતે ફલશ્રુતિ—આ માહાત્મ્ય સાંભળી અને શ્રદ્ધાથી સ્વીકારી લેવાથી શંકરધામ તરફ ગતિ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ऋषितोयापश्चिमे तु तत्र गव्यूतिमात्रतः । संगालेश्वरनामास्ति सर्वपातकनाशनः
ઈશ્વરે કહ્યું—ઋષિતોયાના પશ્ચિમે, માત્ર એક ગવ્યૂતિ અંતરે ‘સંગાલેશ્વર’ નામનું શિવલિંગ છે; તે સર્વ પાતકોનો નાશ કરનાર છે।
Verse 2
गुप्तस्तत्र प्रयागश्च देवो वै माधवस्तथा । जाह्नवी यमुना चैव देवी तत्र सरस्वती
ત્યાં જ એક ગુપ્ત પ્રયાગ છે અને દેવ માધવ પણ છે. ત્યાં જાહ્નવી (ગંગા), યમુના તથા દેવી સરસ્વતી પણ વિરાજે છે।
Verse 3
अन्यानि तत्र तीर्थानि बहूनि च वरानने । स्नात्वा दृष्ट्वा पूजयित्वा मुक्तः स्यात्सर्वकिल्बिषैः
હે સુમુખી! ત્યાં અન્ય પણ અનેક તીર્થો છે. તેમાં સ્નાન કરીને, દર્શન કરીને અને પૂજન કરવાથી મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।
Verse 4
पार्वत्युवाच । कथय त्वं महेशान सर्वदेवनमस्कृत । तीर्थराजः प्रयागस्तु कथं विष्णुः सनातनः
પાર્વતીએ કહ્યું—હે મહેશાન, જેને સર્વ દેવો નમસ્કાર કરે છે, તમે કહો—પ્રયાગ કેવી રીતે તીર્થરાજ છે, અને સનાતન વિષ્ણુ (અહીં) કેવી રીતે વિરાજે છે?
Verse 5
कथं गंगा च यमुना तथा देवी सरस्वती । अन्यान्यपि बहून्येव तीर्थानि वृषभध्वज
હે વૃષભધ્વજ પ્રભુ! અહીં ગંગા અને યમુના તથા દેવી સરસ્વતી કેવી રીતે સન્નિહિત છે? અને અન્ય પણ એટલાં અનેક તીર્થો અહીં કેવી રીતે છે?
Verse 6
समायातानि तत्रैव संगालेश्वरसंनिधौ । संगालेशेति किं नाम ह्येतन्मे वद कौतुकम्
તે બધાં ત્યાં જ સંગાલેશ્વરના સાન્નિધ્યમાં આવી મળ્યાં. ‘સંગાલેશ’ એવું નામ કેમ પડ્યું? મારી કૌતુકતા માટે કહો.
Verse 7
ईश्वर उवाच । पुरा वै लिंगपतने सर्वदेवसमागमे । सार्धत्रितयकोटीनि पुण्यानि सुरसुन्दरि
ઈશ્વરે કહ્યું—હે સુર સુંદરિ! પ્રાચીનકાળે લિંગપતન સમયે, જ્યારે સર્વ દેવો એકત્ર થયા, ત્યારે ત્યાં સાડા ત્રણ કરોડ તીર્થપુણ્યો ઉપસ્થિત હતાં.
Verse 8
तीर्थानि तीर्थराजोऽयं प्रयागः समुपस्थितः । आत्मानं गोपयामास तीर्थकोटिभिरावृतम्
બધાં તીર્થો ત્યાં ઉપસ્થિત હતાં; અને તીર્થરાજ પ્રયાગ પણ ત્યાં આવી પહોંચ્યો. કરોડો તીર્થોથી આવૃત થઈ તેણે પોતાને ગુપ્ત રાખ્યો.
Verse 9
ततस्तत्र समायाता ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः । विबुधास्तीर्थराजं तं ददृशुर्दिव्यचक्षुषा
પછી બ્રહ્મા અને વિષ્ણુને અગ્રે રાખીને અન્ય દેવો ત્યાં આવ્યા; અને દિવ્ય દૃષ્ટિથી તેમણે તે તીર્થરાજને જોયો.
Verse 10
तीर्थकोटिभिराकीर्णं पवित्रं पापनाशनम् । लिंगस्य पतनं श्रुत्वा महादुःखेन संवृताः
તે સ્થાન કરોડો તીર્થોથી પરિપૂર્ણ, પવિત્ર અને પાપનાશક હતું. લિંગના પતનની વાત સાંભળીને તેઓ મહાદુઃખથી ઘેરાઈ ગયા.
Verse 11
स्थिताः सर्वे तदा देवि ब्रह्माद्याः सुरसत्तमाः
ત્યારે, હે દેવી, બ્રહ્મા આદિ સર્વ શ્રેષ્ઠ દેવગણ ત્યાં એકત્ર થઈ ઊભા રહ્યા.
Verse 12
एतस्मिन्नेव काले तु देवो रुद्रः सनातनः । निरानंदः समायातो वाक्यमेतदुवाच ह
એ જ સમયે સનાતન દેવ રુદ્ર આનંદવિહોણા થઈ ત્યાં આવ્યા અને આ વચન બોલ્યા.
Verse 13
शृणुध्वं वचनं देवा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः । ऋषिशापान्निपतितं मम लिंगमनुत्तमम् । तस्माल्लिंगं पूजयत सर्व कामार्थसिद्धये
હે દેવો, બ્રહ્મા અને વિષ્ણુના આગેવાને, મારું વચન સાંભળો. ઋષિના શાપથી મારું અનુત્તમ લિંગ અહીં પતિત થયું છે. તેથી સર્વ કામનાઓ અને ધર્મસંમત અર્થસિદ્ધિ માટે તે લિંગની પૂજા કરો.
Verse 14
एवमुक्त्वा महादेवो देशे तस्मिन्स्थितः प्रिये । ब्राह्मं च वैष्णवं रौद्रं तत्र कुण्डत्रयं स्मृतम्
આ રીતે કહીને, હે પ્રિયે, મહાદેવ તે જ સ્થાને સ્થિર રહ્યા. ત્યાં બ્રાહ્મ, વૈષ્ણવ અને રૌદ્ર—એવા ત્રણ પવિત્ર કુંડ પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 15
चतुर्थं त्रिसंगमाख्यं नदीनां यत्र संगमः । गंगायाश्च सरस्वत्याः सूर्यपुत्र्यास्तथैव च
ચોથું પવિત્ર સ્થાન ‘ત્રિસંગમ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; જ્યાં નદીઓનો સંગમ થાય છે—ગંગા, સરસ્વતી અને સૂર્યપુત્રી યમુના।
Verse 16
कोटिरेका च तीर्थानां ब्रह्मकुण्डे व्यवस्थिता । तथा च वैष्णवे कुण्डे कोटिरेका प्रकीर्तिता
ત્યાં બ્રહ્મકુંડમાં તીર્થોની ‘કોટિરેકા’ (કરોડથી પણ વધુ) વસે છે; તેમજ વૈષ્ણવકુંડમાં પણ ‘કોટિરેકા’ પ્રકીર્તિત છે।
Verse 17
सार्धकोटिस्तु संप्रोक्ता शिवकुण्डे प्रकीर्तिता । पश्चिमे ब्रह्मकुण्डं च पूर्वे वै वैष्णवं स्मृतम्
શિવકુંડમાં ‘સાર্ধકોટિ’ (કરોડ ને અડધો) તીર્થો પ્રકીર્તિત છે. બ્રહ્મકુંડ પશ્ચિમે અને વૈષ્ણવકુંડ પૂર્વે સ્મૃત છે।
Verse 18
मध्यभागे स्थितं यच्च रुद्रकुण्डं प्रकीर्तितम् । कुण्डमध्याद्विनिर्गत्य यत्र गंगा वरानने
મધ્યભાગે જે સ્થિત છે તે ‘રુદ્રકુંડ’ તરીકે પ્રકીર્તિત છે. હે સુમુખી! તે કુંડના મધ્યમાંથી ગંગા પ્રગટ થઈ નીકળે છે।
Verse 19
सूर्यपुत्र्या समेता च तत्त्रिसंगम उच्यते । अनयोरंतरे सूक्ष्मे तत्र गुप्ता सरस्वती
સૂર્યપુત્રી યમુના સાથે (ગંગાનો) જે સંગમ થાય છે, તેને ‘ત્રિસંગમ’ કહે છે. એ બંનેની વચ્ચે સૂક્ષ્મરૂપે સરસ્વતી ત્યાં ગુપ્ત રહે છે।
Verse 20
एषु सन्निहितो नित्यं प्रयागस्तीर्थनायकः । अत्रागत्य नरो यस्तु माघमासे वरानने
આ તીર્થોમાં તીર્થનાયક પ્રયાગ સદૈવ સન્નિહિત રહે છે. હે વરાનને, જે મનુષ્ય માઘ માસમાં અહીં આવે છે, …
Verse 21
स्नायात्प्रभातसमये मकरस्थे रवौ प्रिये । किञ्चिदभ्युदिते सूर्ये शृणु तस्य च यत्फलम्
હે પ્રિયે, સૂર્ય મકર રાશિમાં હોય ત્યારે પ્રભાત સમયે સ્નાન કરવું જોઈએ. સૂર્ય થોડો ઉગે ત્યારે—તે સ્નાનનું ફળ સાંભળો.
Verse 22
आद्येनैकेन स्नानेन पापं यन्मनसा कृतम् । व्यपोहति नरः सम्यक्छ्रद्धायुक्तो जितेन्द्रियः
પ્રથમ જ સ્નાનથી મનથી કરેલું પાપ દૂર થાય છે. શ્રદ્ધાવાન અને ઇન્દ્રિયજિત મનુષ્ય તેને સંપૂર્ણપણે નિવારે છે.
Verse 23
वाचिकं तु द्वितीयेन कायिकं तु तृतीयकात् । संसर्गजं चतुर्थेन रहस्यं पञ्चमेन तु
બીજા સ્નાનથી વાણીનું પાપ, ત્રીજા સ્નાનથી દેહનું પાપ; ચોથા સ્નાનથી સંગથી ઉત્પન્ન પાપ, અને પાંચમા સ્નાનથી ગુપ્ત પાપ દૂર થાય છે.
Verse 24
उपपातकानि षष्ठेन स्नानेनैव व्यपोहति
છઠ્ઠા સ્નાનથી જ ઉપપાતક—અર્થાત્ ગૌણ પાપો—પણ નિશ્ચિત રીતે દૂર થાય છે.
Verse 25
अभिषेकेण कुण्डानां सप्तकृत्वो वरानने । महांति चैव पापानि क्षाल्यंते पुरुषैः सदा
હે વરાનને! કુંડોમાં સાત વખત અભિષેક-સ્નાન કરવાથી મનુષ્યોનાં મહાપાપો પણ સદાય ધોવાઈ જાય છે.
Verse 26
यः स्नाति सकलं मासं प्रयागे गुप्तसंज्ञके । ब्रह्मादिभिर्न तद्वक्तुं शक्यते कल्पकोटिभिः
જે ‘ગુપ્ત’ નામના પ્રયાગમાં આખો માસ સ્નાન કરે છે, તેનું પુણ્ય બ્રહ્મા આદિ દેવો પણ કરોડો કલ્પોમાં વર્ણવી શકતા નથી.
Verse 27
यानि कानि च तीर्थानि प्रभासे संति भामिनि । तेभ्योऽतिवल्लभं तीर्थं सर्वपापप्रणाशनम्
હે ભામિની! પ્રભાસમાં જે જે તીર્થો છે, તેમાં એક તીર્થ અતિ પ્રિય છે; તે સર્વ પાપોનો નાશ કરનાર છે.
Verse 28
एषां संरक्षणार्थाय मया वै तत्र मातरः । पूजनीयाः प्रयत्नेन नैवेद्यैर्विविधैः शुभैः
આ (તીર્થો)ના સંરક્ષણ માટે મેં ત્યાં માતૃદેવીઓની સ્થાપના કરી છે; તેમને પ્રયત્નપૂર્વક વિવિધ શુભ નૈવેદ્યોથી પૂજવા જોઈએ.
Verse 29
कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां श्रद्धायुक्तेन चेतसा । तासामनुचरा देवि भूतप्रेताश्च कोटिशः
હે દેવી! કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ શ્રદ્ધાયુક્ત ચિત્તથી—તે માતૃદેવીઓના અનુચર રૂપે ભૂત-પ્રેત કરોડોની સંખ્યામાં હોય છે.
Verse 30
तेषां भयविनाशाय ता मातॄश्च प्रपूजयेत् । अस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा ब्रह्महत्यां व्यपोहति
તેમના ભયના વિનાશ માટે તે માતૃદેવીઓની યોગ્ય રીતે પૂજા કરવી જોઈએ. આ તીર્થમાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય બ્રહ્મહત્યાનું પાપ પણ દૂર કરે છે.
Verse 31
यः कश्चित्कुरुते श्राद्धं पितॄनुद्दिश्य भक्तितः । उद्धरेच्च पितुर्वर्गं मातुर्वर्गं नरोत्तमः
જે કોઈ પિતૃઓને ઉદ્દેશીને ભક્તિપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરે છે, તે નરોત્તમ પિતૃવંશ અને માતૃવંશ—બન્નેનો ઉદ્ધાર કરે છે.
Verse 32
वृषभस्तत्र दातव्यः सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः । एवं यः कुरुते यात्रां तस्य फलमनन्तकम्
યાત્રાનું સંપૂર્ણ ફળ ઇચ્છનારોએ ત્યાં વృషભનું દાન કરવું જોઈએ. આ રીતે યાત્રા કરનારને અનંત ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 33
एवं गुप्तप्रयागस्य माहात्म्यं कथितं तव । श्रुत्वाभिनन्द्य पुरुषः प्राप्नुयाच्छंकरालयम्
આ રીતે ગુપ્તપ્રયાગનું માહાત્મ્ય તને કહેલું છે. તેને સાંભળી આનંદથી અનુમોદન કરનાર મનુષ્ય શંકરના ધામને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 298
इति श्रीस्कांदेमहापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये गुप्तप्रया गमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टनवत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતી-સાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્ર-માહાત્મ્યમાં ‘ગુપ્તપ્રયાગ-માહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો બે સો અઠ્ઠાણુંમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.