Adhyaya 334
આ અધ્યાયમાં દેવી ઈશ્વરને પૂછે છે—પૂર્વે જણાવાયેલા “તલ”ના પતનનું કારણ શું અને તલસ્વામીનું મહાત્મ્ય કેમ પ્રખ્યાત થયું? ઈશ્વર ગુપ્ત ઉત્પત્તિ-કથા કહે છે—મહેન્દ્ર નામનો ભયંકર દાનવ દીર્ઘ તપ કરીને દેવોને જીતે છે અને વિનાશકારી દ્વંદ્વયુદ્ધ ઇચ્છે છે. ત્યારે રુદ્રના દેહસ્થ અગ્નિતેજમાંથી “તલ” નામનું સત્ત્વ પ્રગટે છે; રુદ્રવીર્યથી બળવાન તલ મહેન્દ્રને હરાવી નૃત્ય કરે છે, અને તેના નૃત્યના વેગથી ત્રિલોક કંપે છે, અંધકાર છવાય છે અને સર્વ જીવોમાં ભય ફેલાય છે. દેવો રુદ્રને શરણ જાય છે; રુદ્ર કહે છે—તલ મારો “પુત્ર” છે, તેથી અવધ્ય છે—અને તેમને પ્રભાસક્ષેત્રમાં તપ્તોદક-કુંડ પાસે, સ્તુતિસ્વામી નામના સ્થાને હૃષીકેશ (વિષ્ણુ) પાસે મોકલે છે. વિષ્ણુ તલ સાથે મલ્લયુદ્ધ કરે છે, થાકી જાય છે અને પરિશ્રમ દૂર કરવા તપ્તોદકના જળને ફરી ઉષ્ણ કરવા રુદ્રને વિનંતી કરે છે; રુદ્ર ત્રીજા નેત્રથી કુંડને તપાવે છે, વિષ્ણુ સ્નાન કરીને બળ મેળવે છે અને પછી તલને જીતે છે. તલ હસીને કહે છે—અશુદ્ધ ભાવ હોવા છતાં તેને વિષ્ણુનું પરમ પદ મળ્યું; વિષ્ણુ વર આપે છે. તલ માંગે છે—તેની કીર્તિ અચળ રહે અને માર્ગશીર્ષ શુક્લ એકાદશીએ ભક્તિપૂર્વક વિષ્ણુદર્શન કરનારના પાપ નાશ પામે. અંતે તીર્થની શક્તિઓ જણાવાય છે—પાપનાશ, શ્રમહરણ, મહાપાતકોનું પણ પ્રાયશ્ચિત્ત; ત્યાં નારાયણનું સાન્નિધ્ય અને શૈવ ક્ષેત્રપાલ “કાલમેઘ”ની હાજરી કહેવાય છે. યાત્રાવિધિમાં—તલસ્વામી રૂપે વિષ્ણુસ્મરણ, સહસ્રશીર્ષ મંત્રાદિ જપ, સ્નાન, અર્ઘ્ય, ગંધ-પુષ્પ-વસ્ત્રથી પૂજા, અભ્યંગદ્રવ્ય, નૈવેદ્ય, ધર્મશ્રવણ, રાત્રિજાગરણ, યોગ્ય વૈદિક બ્રાહ્મણને વૃષભ/સુવર્ણ/વસ્ત્ર દાન, ઉપવાસ અને રુક્મિણીને પ્રણામ. ફલશ્રુતિમાં કુંડસ્નાન અને તલસ્વામીદર્શનથી પિતૃઉદ્ધાર, અનેક જન્મનું પુણ્યવર્ધન અને અનેક યજ્ઞસમાન ફળનું વર્ણન છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । भगवन्देवदेवेश संसारार्णवतारक पृच्छामि त्वामहं भक्त्या किञ्चित्कौतूहलात्पुनः
ઈશ્વરે કહ્યું— હે ભગવન્, દેવોના દેવેશ, સંસાર-સમુદ્ર પાર ઉતારનાર તારક! ભક્તિપૂર્વક, ફરી એક કૌતૂહલથી હું તમને પૂછું છું।
Verse 2
यत्त्वया कथितं देव तलस्वामिमहोदयम् । किं तत्र कारणं देव तलो येन निपातितः
હે દેવ! તમે તલસ્વામીના મહાન ઉદયનું વર્ણન કર્યું; ત્યાં કયું કારણ હતું, હે દેવ, જેના કારણે તલ પાતિત થયો?
Verse 3
कोऽसौ तलः समाख्यातः किंवीर्यः किंपरायणः । कस्मात्स्थानात्समुत्पन्नः कथं जातश्च मे वद
‘તલ’ તરીકે જે પ્રસિદ્ધ છે તે કોણ? તેની શક્તિ શું છે અને તે કોના પરાયણ છે? તે કયા સ્થાનથી ઉત્પન્ન થયો અને તેનો જન્મ કેવી રીતે થયો—મને કહો।
Verse 4
ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि रहस्यं पापनाशनम् । यन्न कस्यचिदाख्यातं तत्ते वक्ष्याम्य शेषतः
ઈશ્વરે કહ્યું— સાંભળ દેવી, હું પાપનાશક એક રહસ્ય કહું છું; જે કોઈને જણાવાયું નથી, તે જ હું તને સંપૂર્ણ રીતે કહીશ।
Verse 5
देवा अपि न जानंति तलसोत्पत्तिकारणम् । पूर्वं कृतयुगे देवि गोविन्देति प्रकीर्तितः
દેવી, તલની ઉત્પત્તિનું કારણ દેવતાઓ પણ જાણતા નથી. પૂર્વે કૃતયુગમાં તે ‘ગોવિંદ’ નામે પ્રખ્યાત હતો.
Verse 6
त्रेतायां वामनः स्वामी स्तुतिस्वामी तृतीयके । कलौ युगे महादेवि तलस्वामी प्रकीर्तितः
મહાદેવી, ત્રેતાયુગમાં અહીંના સ્વામી ‘વામન-સ્વામી’ તરીકે ખ્યાત છે; તૃતીય (દ્વાપર) યુગમાં ‘સ્તુતિ-સ્વામી’ તરીકે સ્તુત થાય છે; અને કલિયુગમાં ‘તલ-સ્વામી’ તરીકે પ્રકીર્તિત છે.
Verse 7
तथा तप्तोदकस्वामी तस्य नामांतरं प्रिये । अधुना संप्रवक्ष्यामि तलोत्पत्तिं तव प्रिये
પ્રિયે, ‘તપ્તોદક-સ્વામી’ પણ તે પ્રભુનું બીજું નામ છે. હવે, પ્રિયે, હું તને તલની ઉત્પત્તિ વિગતે કહું છું.
Verse 8
आसीन्महेन्द्रनामा च दानवो रौद्ररूपधृक् । कोटिवर्षाणि तेनैव तपस्तप्तं पुरा प्रिये
પ્રિયે, પ્રાચીનકાળે ‘મહેન્દ્ર’ નામનો એક દાનવ હતો, જે રૌદ્ર રૂપ ધારણ કરતો. તેણે કરોડો વર્ષો સુધી કઠોર તપ કર્યું.
Verse 9
स तपोबलमाविष्टो जिग्ये देवान्सवासवान् । जित्वा देवांस्ततः सर्वांस्ततः काले समागतः
તપોબળથી આવિષ્ટ થઈ તેણે ઇન્દ્ર સહિત દેવતાઓને પરાજિત કર્યા. સર્વ દેવોને જીતીને, યોગ્ય કાળે તે આગળ આવી પહોંચ્યો.
Verse 10
युद्धं स प्रार्थयामास मया सार्द्धं सुभीषणम् । ततोऽभवन्महायुद्धं ब्रह्माण्डक्षयकारकम्
તેણે મારી સાથે અતિ ભયંકર યુદ્ધની પ્રાર્થના કરી. ત્યારબાદ બ્રહ્માંડનો પણ ક્ષય કરી શકે એવું મહાયુદ્ધ ઊભું થયું.
Verse 11
ततः कोपान्महायुद्धे मम देहाद्वरानने । ज्वाला तत्र समुत्पन्ना तन्मध्ये स तलोऽभवत्
પછી, હે સુમુખી, તે મહાયુદ્ધમાં ક્રોધવશ મારા દેહમાંથી એક જ્વાળા પ્રગટ થઈ; અને તે જ્વાળાના મધ્યમાં ‘તલ’ ઉત્પન્ન થયો.
Verse 12
तेन दृष्टो महेन्द्रोऽसौ गर्जन्गिरिगुहाश्रयः
તે (તલ) દ્વારા જોવાતા જ મહેન્દ્ર ગર્જના કરતો પર્વતની ગુફામાં આશ્રયે ગયો.
Verse 13
कथं गर्जसि हे मूढ युद्धं कुरु मया सह । इत्युक्ते तत्र देवेशि तेन युद्धमवर्तत
“હે મૂઢ! કેમ ગર્જના કરે છે? મારી સાથે યુદ્ધ કર.” એમ કહ્યે, હે દેવેશી, તેણે ત્યાં જ યુદ્ધમાં પ્રવૃત્તિ કરી.
Verse 14
तत्र प्रवर्त्तिते युद्धे तलमाहेन्द्रयोस्तयोः
ત્યાં તલ અને મહેન્દ્ર—એ બંનેની વચ્ચે—જ્યારે યુદ્ધ શરૂ થયું,
Verse 15
रुद्रवीर्यस्य युक्तेन तलेनोदारकर्मणा । मल्लयुद्धेन बलिना महेन्द्रो विनिपातितः
રુદ્રના વીર્યથી યુક્ત, ઉદાર કર્મવાળો બળવાન તલ મલ્લયુદ્ધના પ્રચંડ પ્રહારે મહેન્દ્રને ધરાશાયી કરી દીધો।
Verse 16
ततस्तं पतितं दृष्ट्वा विस्मयं स तलो गतः । गतप्राणं तदा ज्ञात्वा हर्षान्नृत्यमथाकरोत्
તેને પડેલો જોઈ તલ આશ્ચર્યમાં પડ્યો; અને તે પ્રાણહીન છે એમ જાણી હર્ષથી નૃત્ય કરવા લાગ્યો।
Verse 17
तस्मिन्संनृत्यमाने तु सर्वे स्थावरजंगमम् । चकंपे तु वरारोहे प्रभावात्तस्य वीर्यतः
હે વરારોહે! તે નૃત્ય કરતો હતો ત્યારે, તેના વીર્ય-પ્રભાવથી સ્થાવર અને જંગમ સર્વે કંપી ઊઠ્યાં।
Verse 18
ततो भारभराकान्ता धरणी तलपीडिता । अतीवभयसंत्रस्ताः सदेवासुरमानुषाः
પછી તલના પાદાઘાતથી પીડિત ધરતી ભારથી અત્યંત વ્યાકુળ થઈ; અને દેવ, અસુર તથા માનવ સૌ અતિભયથી કંપી ઊઠ્યા।
Verse 19
क्षुभिता गिरयः सर्वे विद्रुताश्च महार्णवाः । तरवो निधनं जग्मुर्नद्यो वाहांश्च तत्यजुः
બધા પર્વતો કંપી ઊઠ્યા, મહાસાગરો ઉછળી ઉન્મત્ત થયા; વૃક્ષો વિનાશ પામ્યા, અને નદીઓએ પોતાની ધારાઓ ત્યજી દીધી।
Verse 20
गतप्रभावाः सूर्याद्या ज्योतींषि न विरेजिरे । त्रैलोक्यं व्याकुलीभूतं तलनृत्यप्रभावतः
સૂર્ય વગેરે સર્વ જ્યોતિઓ પોતાની પ્રભા ગુમાવી અને પ્રકાશિત ન થઈ; તલોના નૃત્ય-પ્રભાવથી ત્રિલોક વ્યાકુળ બન્યું।
Verse 21
ततो देवगणाः सर्वे शरणं रुद्रमाययुः । वृत्तं यथावत्कथितं ततो रुद्र उवाच तान्
પછી સર્વ દેવગણ રુદ્રના શરણે ગયા. જે રીતે ઘટના બની હતી તે રીતે વર્ણન કરાયા પછી રુદ્રે તેમને કહ્યું।
Verse 22
अवध्यो मे तलो देवाः पुत्रत्वे हि प्रतिष्ठितः । एवमुक्त्वा हृषीकेशं प्रभासक्षेत्रवासिनम्
‘હે દેવો! તલો મારા દ્વારા વધ્ય નથી, કારણ કે તે મારા પુત્રત્વમાં પ્રતિષ્ઠિત છે.’ એમ કહીને પ્રભાસક્ષેત્રમાં નિવાસ કરનાર હૃષીકેશ તરફ દૃષ્ટિ કરી।
Verse 23
स्तुतिस्वामीतिनामानं स्थितं दुर्वाससः पुरः । प्रभासक्षेत्रसामीप्ये पूर्वभागे प्रतिष्ठितम्
‘સ્તુતિસ્વામી’ નામે જે છે, તે દુર્વાસાના આશ્રમની સામે સ્થિત છે; પ્રભાસક્ષેત્રની નજીક પૂર્વ ભાગમાં પ્રતિષ્ઠિત છે।
Verse 24
तप्तोदकुंडसामीप्ये तत्र गच्छत भोः सुराः । कल्पेकल्पे तु तेनैव विध्यतेऽसौ हि दानवः
તપ્તોદક કુંડની નજીક—હે સૂરગણો, ત્યાં જાઓ. દરેક કલ્પમાં એ દાનવને એ જ (સ્તુતિસ્વામી) દ્વારા નિશ્ચયે વિદ્ધ કરવામાં આવે છે।
Verse 25
एवमुक्ते तदा देवाः प्रभासं क्षेत्रमागताः । तत्र ते विबुधा जग्मुर्यत्र तप्तोदकाधिपः
આવું કહેવાતાં દેવગણ પવિત્ર પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં આવ્યા. ત્યાં તે વિબુધો તે સ્થળે ગયા જ્યાં તપ્તોદકના અધિપતિ ભગવાન નિવાસ કરે છે.
Verse 26
दृष्ट्वा नारायणं तत्र देवाः श्रद्धासमन्विताः । तुष्टुवुः परया भक्त्या देवदेवं जनार्द्दनम्
ત્યાં નારાયણને જોઈ શ્રદ્ધાથી ભરાયેલા દેવોએ પરમ ભક્તિથી દેવદેવ જનાર્દનનું સ્તવન કર્યું.
Verse 27
वैकुंठ त्राहि नो देवांस्तलेनोच्चाटिता वयम् । महेन्द्रक्रोधसंभूतरुद्रतेजोद्भवेन वै
હે વૈકુંઠ, અમ દેવોને બચાવો; અમે અમારા સ્થાનથી એક આઘાતથી હાંકી કાઢાયા છીએ—મહેન્દ્રના ક્રોધથી જન્મેલો અને રુદ્રના તેજમાંથી ઉદ્ભવેલો તે (શત્રુ) દ્વારા.
Verse 28
अस्माभी रुद्रसामीप्ये कार्यं सर्वं निवेदितम् । ततः प्रस्थापिताः सर्वे रुद्रेण परमेष्ठिना । तव पार्श्वे महादेव नस्त्वं देव गतिर्भव
અમે રુદ્રના સાન્નિધ્યમાં અમારું સર્વ કાર્ય નિવેદિત કર્યું. ત્યારબાદ પરમેષ્ઠી રુદ્રે અમને સૌને આગળ મોકલ્યા. હવે, હે મહાદેવ, તમારા ચરણસન્નિધિમાં તમે જ અમારા આશ્રય અને અમારી ગતિ બનો, હે દેવ.
Verse 29
इति श्रुत्वा वचस्तेषां देवदेवो जनार्द्दनः । दानवस्यवधार्थाय देवानां रक्षणाय च । चक्रे यत्नं महाबाहुः प्रभासक्षेत्रवल्लभः
તેમના વચનો સાંભળી દેવદેવ જનાર્દને દાનવના વધ માટે અને દેવોની રક્ષા માટે પ્રયત્ન આરંભ્યો. પ્રભાસ ક્ષેત્રના વલ્લભ, મહાબાહુ ભગવાન કાર્યમાં પ્રવૃત્ત થયા.
Verse 30
समाहूय तदा दैत्यं प्रभासक्षेत्रमध्यतः । युद्धं चक्रे ततो देवि विश्वप्रलयकारकम्
ત્યારે પ્રભાસક્ષેત્રના મધ્યમાં દૈત્યને બોલાવી, હે દેવી, તેણે જાણે વિશ્વપ્રલય કરનારું હોય એવું ઘોર યુદ્ધ આરંભ્યું।
Verse 31
ततस्तु देवाः सर्वे च स्वसैन्यपरिवारिताः । चक्रुर्युद्धं च दैत्येन सुमहल्लोमहर्षणम्
પછી સર્વ દેવતાઓ પોતાની પોતાની સેનાઓથી ઘેરાયેલા રહી દૈત્ય સાથે અત્યંત ભયંકર, રોમાંચક યુદ્ધ કરવા લાગ્યા।
Verse 32
ततः पर्वतसंकाशं दृष्ट्वा दैत्यं महाबलम् । उवाच चपलापांगो गरुडकृतवाहनः
પછી પર્વત સમાન દેખાતો મહાબળવાન દૈત્ય જોઈ, ચપળ નજરવાળા—ગરુડવાહન પ્રભુએ કહ્યું।
Verse 33
अहो दैत्य महाबाहो मल्लयुद्धं ददस्व मे । त्वद्बाहुयुगलं दृष्ट्वा न युद्धे वांछितं मम
“અહો! હે મહાબાહુ દૈત્ય, મને મલ્લયુદ્ધ આપ. તારા બંને બાહુ જોઈને મને બીજા પ્રકારનું યુદ્ધ ઇચ્છિત નથી.”
Verse 34
नारायणवचः श्रुत्वा करमुद्यम्य दानवः । अभ्यधावत्तदा दैत्यः कालान्तकसमप्रभः
નારાયણના વચન સાંભળી દાનવે હાથ ઉંચો કર્યો અને દોડી આવ્યો; ત્યારે તે દૈત્ય કાલાંતક સમાન તેજથી પ્રજ્વલિત થઈ ધસી આવ્યો।
Verse 35
ततः प्रवर्तितं युद्धमन्योन्यं जयकांक्षिणोः । जंघाभ्यां पादबन्धेन बाहुभ्यां बाहुबंधनम्
પછી વિજયની ઇચ્છા ધરાવતા તે બંનેનું પરસ્પર યુદ્ધ શરૂ થયું. જાંઘોથી પગ બાંધી અને ભુજાઓથી ભુજાઓ બાંધી તેઓ ઘનિષ્ઠ મલ્લયુદ્ધમાં જોડાયા.
Verse 36
कंठेन बन्धयन्कंठमुदरेणोदरं तथा एतस्मिन्नन्तरे देवाः सभयाः संबभूविरे
તેઓ ગળાથી ગળું અને ઉદરથી ઉદર બાંધીને મલ્લયુદ્ધમાં જકડાયા. એ જ ક્ષણે દેવતાઓ ભયભીત થયા.
Verse 37
ततः पीडासमाक्रांतो विष्णुः संस्मरते हरम् । तत्क्षणादागतो रुद्रः किं करोमि महाबलः
ત્યારે પીડાથી દબાયેલો વિષ્ણુ હર (શિવ)નું સ્મરણ કરે છે. તે જ ક્ષણે રુદ્ર આવીને બોલ્યો—“મહાબલ, હું શું કરું?”
Verse 38
विष्णुरुवाच । श्रांतोऽहं देवदेवेश मल्लयुद्धेन शंकर । तप्तोदकं कुरुष्वेह श्रमनाशाय सांप्रतम्
વિષ્ણુએ કહ્યું—“હે દેવદેવેશ શંકર! આ મલ્લયુદ્ધથી હું થાકી ગયો છું. અત્યારે જ અહીં મારી થાક દૂર કરવા માટે તપ્ત જળ સર્જો.”
Verse 39
ततस्तलं हनिष्यामि क्षण मात्रेण भैरवम्
“પછી હું ક્ષણમાત્રમાં ધરતી પર પ્રહાર કરી ભૈરવ-શક્તિ પ્રગટ કરી દઈશ.”
Verse 40
ईश्वर उवाच । आदौ कृतयुगे कृष्ण उमया यत्कृतं पुरा । ऋषीणां श्रमनाशार्थं तप्तोदं तत्र निर्मितम्
ઈશ્વરે કહ્યું— હે કૃષ્ણ, કૃતયુગના આરંભે ઉમાએ પૂર્વે જે કર્યું હતું, ત્યાં ઋષિઓનો શ્રમ નાશ કરવા તપ્ત જળનો સ્રોત રચાયો હતો।
Verse 41
तद्दैत्यपापमाहात्म्यात्पुनः शीतलतां गतम् । पुनस्तदुष्णतां नीतं ततः कल्पांतसंस्थितौ
દૈત્યના પાપ-પ્રભાવથી તે ફરી શીતળ બન્યું; પછી તેને ફરી ઉષ્ણતા તરફ દોરવામાં આવ્યું, અને કલ્પાંત સુધી તેવું જ સ્થિત રહ્યું।
Verse 42
एवमुक्त्वा तदा देवं वीक्षांचक्रे महेश्वरः । तृतीय लोचनेनैव ज्वालामालोपशोभिना
આમ કહી મહેશ્વરે ત્યારે તે દેવ પર દૃષ્ટિ સ્થિર કરી—જ્વાલામાળાથી શોભિત પોતાના તૃતીય નેત્ર વડે જ।
Verse 43
तेन ज्वालासमूहेन व्याप्तं कुण्डं चतुर्दिशम् । तप्तोदकुण्डमभवत्तेन ख्यातं धरातले
તે જ્વાલાસમૂહથી કુંડ ચારે દિશામાં વ્યાપ્ત થયું. તે ‘તપ્તોદકુંડ’ બન્યું અને તેથી ધરાતળ પર પ્રસિદ્ધ થયું।
Verse 44
ततो नारायणेनेह क्षालितं गात्रसुत्तमम् । क्षालनात्तस्य देवस्य श्रमो नाशमुपागमत्
પછી નારાયણે ત્યાં પોતાનું ઉત્તમ શરીર સ્નાન કરીને ધોયું. તે દેવના તે ક્ષાલનથી તેનો શ્રમ નાશ પામ્યો।
Verse 45
ततस्तुष्टमना देवस्तीर्थानां दशकोटिकाः । स स्मृत्वा तत्र विधिवत्क्षिप्त्वा स्नात्वा वरानने
પછી દેવ હૃદયથી પ્રસન્ન થઈ તીર્થોની દશકોટિ સ્મરી, હે સુમુખી, ત્યાં વિધિપૂર્વક આહુતિ અર્પી સ્નાન કરીને યથાક્રમે કર્મો આચર્યા।
Verse 46
ततश्चक्रे महायुद्धं तलेनातिभयंकरम् । जघान स तलं दैत्यं मुष्टिघातेन मस्तके
પછી તલ સાથે અતિભયંકર મહાયુદ્ધ ઊભું થયું। દેવે મুষ্টિપ્રહારથી દૈત્ય તલના મસ્તક પર ઘા મારી તેને સંહાર્યો।
Verse 47
तस्मिन्प्रवृत्ते तुमुले तु युद्धे चकंपिरे भूभिसमेतलोकाः । वित्रस्तदेवा न दिशो विरेजुर्महांधकारावृतमूर्छितं जगत्
તે તુમુલ યુદ્ધ શરૂ થતાં જ પૃથ્વી સહિત સર્વ લોક કંપી ઊઠ્યા। દેવો ભયભીત થયા; દિશાઓ તેજસ્વી રહી નહીં અને મહા અંધકારથી ઢંકાયેલું જગત મૂર્છિત સમાન બન્યું।
Verse 48
नष्टाश्च सिद्धा जगतोऽस्य शांतिं करोतु वै पापविनाशनो हरिः । त्राहीति देवेशि महर्षिसंघा भूतानि भीतानि तथा वदन्ति
સિદ્ધો વિખેરાઈ ગયા અને પોકાર્યા—“પાપવિનાશક હરિ આ જગતને શાંતિ આપે. હે દેવેશ, અમને બચાવો!”—એમ મહર્ષિઓના સંઘો અને ભયભીત પ્રાણીઓ બોલ્યા।
Verse 49
ततो वै मल्लयुद्धेन पातितो भुवि दानवः । कंठमाक्रम्य पादेन खङ्गेन परिपीडितः
પછી મલ્લયુદ્ધમાં દાનવને ધરતી પર પાડી દેવાયો। પગથી તેનું કંઠ દબાવી, ખડ્ગથી તેને કઠોર રીતે પીડિત કરાયો।
Verse 50
हास्यं चकार दैत्योऽथ विष्णुनाऽक्रांतकंधरः । तमाह पुण्डरीकाक्ष किमेतद्धास्यकारणम्
ત્યારે વિષ્ણુના પાદથી દબાયેલો કંધરાવાળો દૈત્ય હસ્યો. પુણ્ડરીકાક્ષ પ્રભુએ પૂછ્યું—“આ હાસ્યનું કારણ શું છે?”
Verse 51
वृद्धौ हर्षमवाप्नोति क्षये भवति दुःखितः । इत्येषा लौकिकी गाथा तत्ते दैत्य विपर्ययः
“વૃદ્ધિમાં હર્ષ મળે, ક્ષયમાં દુઃખ થાય”—આ લોકની કહેવત છે; પરંતુ હે દૈત્ય, તારા માટે તો એ વિપરીત છે.
Verse 52
इत्युक्तस्तु तदा दैत्यः प्रत्युवाच जनार्द्दनम् । अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैवेदाभ्यासैरनेकधा
આ રીતે કહ્યા પછી દૈત્યે જનાર્દનને ઉત્તર આપ્યો—“અગ્નિષ્ટોમ વગેરે યજ્ઞોથી અને અનેક રીતે વેદાભ્યાસથી…”
Verse 53
नित्योपवासनियमैः स्नानदानैर्जपादिभिः । निर्मलैर्योगयुक्तैश्च प्राप्यते यत्परं पदम्
“નિત્ય ઉપવાસ-નિયમોથી, સ્નાન-દાન અને જપ આદિથી—યોગયુક્ત નિર્મળ સાધનાઓથી—તે પરમ પદ પ્રાપ્ત થાય છે.”
Verse 54
तन्मया दुष्टभावेन प्राप्तं विष्णोः परं पदम् । इत्युक्ते भगवान्विष्णुर्वरदानपरोऽभवत्
“છતાં પણ મેં દુષ્ટભાવથી વિષ્ણુનું પરમ પદ પ્રાપ્ત કર્યું છે.” એમ કહ્યે ભગવાન વિષ્ણુ વરદાન આપવા તત્પર થયા.
Verse 55
उवाच परमं वाक्यं तलं दैत्याधिनायकम् । वरं वरय दैत्येंद्र यत्ते मनसि संस्थितम्
ત્યારે તેણે દૈત્યાધિનાયક તલાને પરમ વચન કહ્યું— “હે દૈત્યેન્દ્ર! તારા મનમાં જે સ્થિર છે તે વર માગ।”
Verse 56
इति विष्णोर्वचः श्रुत्वा प्रार्थयामास दानवः । ममाख्या वर्त्तते लोके तथा कुरु महीधर
આ રીતે વિષ્ણુના વચન સાંભળી દાનવે પ્રાર્થના કરી— “હે મહીધર! મારું નામ લોકમાં ટકી રહે અને પ્રચલિત રહે તેમ કર।”
Verse 57
मार्गमासे तु शुक्लायामेकादश्यां समाहितः । यस्त्वां पश्यति भावेन तस्य पापं विनश्यतु
માર્ગશીર્ષ માસની શુક્લ એકાદશીએ, એકાગ્ર મનથી— જે ભક્તિભાવથી તને જુએ તેનું પાપ નાશ પામે।
Verse 58
एवं भविष्यतीत्युक्त्वा देवो हर्षमुपागतः । नानादुंदुभयो नेदुः पुष्पवर्षं पपात च
“એવું જ થશે” કહીને ભગવાન હર્ષિત થયા. અનેક દુન્દુભિઓ ગુંજી ઉઠ્યાં અને ઉપરથી પુષ્પવર્ષા વરસી।
Verse 59
विष्णोर्मूर्ध्नि महाभागे लोकाः स्वस्था बभूविरे । ततो देवगणाः सर्वे नृत्यंति च मुदान्विताः । वदंति हर्षसंयुक्ता नारायणपरायणाः
વિષ્ણુના મહાભાગ્યશાળી મસ્તક પર લોકો સ્થિર અને શાંત થયા. પછી સર્વ દેવગણ આનંદથી નૃત્ય કરવા લાગ્યા અને હર્ષથી બોલ્યા— નારાયણપરાયણ બનીને।
Verse 60
एतत्तीर्थं महातीर्थं सर्वपापप्रणाशनम् । श्रमापनोदनं विष्णोर्ब्रह्महत्यादिशोधनम्
આ તીર્થ મહાતીર્થ છે, સર્વ પાપોનો નાશ કરનારું છે; તે શ્રમ પણ દૂર કરે છે. વિષ્ણુથી પાવન થયેલું આ તીર્થ બ્રહ્મહત્યા વગેરે મહાદોષોનું પણ શુદ્ધિકરણ કરે છે.
Verse 61
स्थितो नारायणस्तत्र भैरवस्तत्र शंकरः । क्षेत्रपालस्वरूपेण कालमेघेति विश्रुतः
ત્યાં નારાયણ સ્થિત છે; ત્યાં જ શંકર ભૈરવ સ્વરૂપે છે. ક્ષેત્રપાલ સ્વરૂપે તેઓ ‘કાલમેઘ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 62
तस्य यात्राविधिं वक्ष्ये गत्वा तत्र शुचिर्नरः । स्मरेद्विष्णुं महादेवि तलस्वामीति यः श्रुतः
હવે હું તેની યાત્રાવિધિ કહું છું. ત્યાં જઈ શુદ્ધ થયેલો પુરુષ, હે મહાદેવી, ત્યાં ‘તલસ્વામી’ નામે પ્રસિદ્ધ વિષ્ણુનું સ્મરણ કરે.
Verse 63
स्तुयाद्विष्णुं महादेवि इदं विष्णुऋचा प्रिये । सहस्रशीर्षामंत्रेण तर्पणादि प्रकारयेत्
હે મહાદેવી, પ્રિયે! આ વિષ્ણુ-ઋચાથી વિષ્ણુની સ્તુતિ કરવી; અને ‘સહસ્રશીર્ષા’ મંત્રથી તર્પણ વગેરે ક્રિયાઓ વિધિપૂર્વક કરવી.
Verse 64
एवं स्नात्वा विधानेन दत्त्वा चार्घ्यं जनार्द्दने । संपूज्य गंधपुष्पैश्च वस्त्रैः पुष्पानुलेपनैः
આ રીતે વિધાનપૂર્વક સ્નાન કરીને જનાર્દનને અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું; પછી ગંધ-પુષ્પ, વસ્ત્ર અને પુષ્પાનુલેપનથી સંપૂર્ણ પૂજા કરવી.
Verse 65
मधुनेक्षुरसेनैव कुंकुमेन विलेपयेत् । कर्पूरोशीरमिश्रेण मृगनाभियुतेन च
દેવતાને મધ અને શેરડીના રસથી તથા કુંકુમથી લેપન કરવું. પછી કપૂર અને ઉશીરના મિશ્રણમાં કસ્તૂરી ભેળવી સુગંધિત લેપન પણ કરવું.
Verse 66
वस्त्रैः संवेष्टयेत्पश्चाद्दद्यान्नैवेद्यमुत्तमम् । धर्मश्रवणसंयुक्तं कार्यं जागरणं ततः
પછી વસ્ત્રોથી (દેવતા/અર્પણ)ને આવરી, ઉત્તમ નૈવેદ્ય અર્પણ કરવું. ત્યારબાદ ધર્મશ્રવણ સાથે રાત્રિ જાગરણ કરવું.
Verse 67
वृषभस्तत्र दातव्यः सुवर्णं वस्त्रयुग्मकम् । विप्राय वेदयुक्ताय श्रोत्रियाय प्रदापयेत्
ત્યાં એક વૃષભનું દાન કરવું; સાથે સોનું અને વસ્ત્રયુગ્મ પણ આપવું. આ બધું વેદજ્ઞ શ્રોત્રિય બ્રાહ્મણને પ્રદાન કરવું.
Verse 68
उपवासं ततः कुर्यात्तस्मिन्नहनि भामिनि । रुक्मिणीं च प्रपश्येत नमस्कृत्य जनार्द्दनम्
પછી, હે સુન્દરી, તે દિવસે ઉપવાસ કરવો. જનાર્દનને નમસ્કાર કરીને રુક્મિણીનાં પણ દર્શન કરવાં.
Verse 69
एवं कृत्वा नरो भक्त्या लभते जन्मजं फलम् । सर्वेषामेव यज्ञानां दानानां लभते फलम्
જે મનુષ્ય ભક્તિપૂર્વક આમ કરે છે, તે જન્મજન્માંતર સુધી સાથ આપતું ફળ પામે છે. તે સર્વ યજ્ઞો અને સર્વ દાનોનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 70
तथा च सर्वतीर्थानां व्रतानां लभते फलम् । उद्धरेत्तु पितुर्वर्गं मातृवर्गं तथैव च
એ જ રીતે તે સર્વ તીર્થો અને સર્વ વ્રતોનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે; તથા પોતાના પિતૃકુલ અને માતૃકુલ—બન્નેનો ઉદ્ધાર કરે છે।
Verse 71
जन्मप्रभृतिपापानां कृतानां नाशनं भवेत् । न दुःखं च न दारिद्र्यं दुर्भगत्वं न जायते
જન્મથી અત્યાર સુધી કરેલા પાપો નાશ પામે છે; ન દુઃખ ઊપજે, ન દરિદ્રતા, ન દુર્ભાગ્ય થાય।
Verse 72
सप्त जन्मांतरं यावत्तलस्वामिप्रदर्शनात् । सुवर्णानां सहस्रेण ब्राह्मणे वेदपारगे । दत्तेन यत्फलं देवि तत्कुण्डे स्नानतो लभेत्
સાત જન્માંતર સુધી, માત્ર તલસ્વામીના દર્શનથી—હે દેવી—વેદપારંગત બ્રાહ્મણને હજાર સોનાનું દાન આપવાથી જે ફળ મળે, તે જ આ કુંડમાં સ્નાનથી પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 73
एवं तलस्वामिचरित्रमुत्तमं श्रुतं पुरा सिद्धमहर्षिसंघैः । श्रुत्वा प्रभावं तलदेवसन्निधौ प्राप्नोति सर्वं मनसा यदीप्सितम्
આ રીતે તલસ્વામીનું આ ઉત્તમ ચરિત્ર પ્રાચીનકાળે સિદ્ધ મહર્ષિસમૂહોએ સાંભળ્યું હતું. તેની પ્રભાવશક્તિ સાંભળી, તલદેવના સાન્નિધ્યમાં હૃદયે ઇચ્છેલું સર્વ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 334
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये तलस्वामिमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुस्त्रिंशदुत्तरत्रिशततमो ऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતી-સાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ ‘પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય’ વિભાગમાં ‘તલસ્વામી-માહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો ત્રણસો ચોત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।