Adhyaya 321
આ અધ્યાય શિવ–દેવી સંવાદરૂપે છે. ઈશ્વર મનુષ્યોના પાપનો નાશ કરનાર એક ગુહ્ય અને શ્રેષ્ઠ પવિત્ર સ્થાન ‘ઉન્નત-સ્થાન’નું વર્ણન કરે છે અને ત્યાં બ્રહ્માનું માહાત્મ્ય પ્રગટ કરે છે. દેવી પૂછે છે—અહીં બ્રહ્મા બાળરૂપ કેમ કહેવાય છે, જ્યારે અન્યત્ર તેમને વૃદ્ધરૂપે દર્શાવવામાં આવે છે; તેમજ તે સ્થાન ક્યાં છે, બ્રહ્મા ત્યાં કેમ આવ્યા, અને પૂજાનો યોગ્ય વિધિ તથા સમય શું છે. ઈશ્વર ઉત્તર આપે છે કે ઋષિતોયા નજીક બ્રહ્માનું મુખ્ય આસન છે અને પ્રભાસક્ષેત્રમાં ત્રિવિધ પૂજાભૂગોળ છે: શુભ નદીકાંઠે બ્રહ્મા, અગ્નિતીર્થે રુદ્ર, અને રમ્ય રૈવતક પર્વત પર હરિ (દામોદર). કથામાં સોમની પ્રાર્થનાથી બ્રહ્મા ઉન્નત-સ્થાને આઠ વર્ષના બાળકરૂપે આવે છે; માત્ર દર્શનથી જ ભક્તો પાપમુક્ત થાય છે. પછી સિદ્ધાંતસ્તુતિ—બ્રહ્મા સમાન કોઈ દેવ, ગુરુ, જ્ઞાન કે તપ નથી; પિતામહ પ્રત્યેની ભક્તિથી જ સંસારદુઃખમાંથી મુક્તિ મળે છે. અંતે વિધાન—પ્રથમ બ્રહ્મકુંડમાં સ્નાન કરી, પછી પુષ્પ, ધૂપ વગેરે ઉપચારોથી બાળબ્રહ્માની વિધિવત પૂજા કરવી.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । अथ ते कीर्तयिष्यामि रहस्यं स्थानमुत्तमम् । सर्वपापहरं नॄणामुन्नतस्थानवासिनाम्
ઈશ્વરે કહ્યું—હવે હું તને એક પરમ, ગુપ્ત અને ઉત્તમ પવિત્ર સ્થાનનું વર્ણન કરું છું; ઉન્નતસ્થાનમાં વસતા મનુષ્યોનાં સર્વ પાપો તે હરિ લે છે।
Verse 2
श्रेष्ठदेवस्य माहात्म्यं ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । उन्नतस्थानसंस्थस्य देवस्य बालरूपिणः । यस्य दर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते
હું શ્રેષ્ઠ દેવ—અવ્યક્ત જન્મવાળા બ્રહ્મા—નું માહાત્મ્ય કહું છું; ઉન્નતસ્થાનમાં તેઓ બાળરૂપે સ્થિત છે; જેમના માત્ર દર્શનથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે।
Verse 3
देव्युवाच । बालरूपीति यत्प्रोक्तमुन्नतं तत्कथं वद । स्थानेष्वन्येषु सर्वत्र वृद्धरूपी पितामहः
દેવીએ કહ્યું—તમે કહ્યું કે ઉન્નતસ્થાનમાં (બ્રહ્મા) બાળરૂપે છે; તે કેવી રીતે શક્ય છે, કહો. અન્ય સર્વ સ્થાનોમાં પિતામહ બ્રહ્મા વૃદ્ધરૂપે જ દર્શાય છે।
Verse 4
कस्मिन्स्थाने स्थितस्तत्र किमर्थं तत्र वा गतः । कथं स पूज्यो विप्रेन्द्रैस्तिथौ कस्यां क्रमाद्वद
ત્યાં તેઓ કયા ચોક્કસ સ્થાને સ્થિત છે, અને કયા કારણથી ત્યાં ગયા? શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોએ તેમની પૂજા કેવી રીતે કરવી, અને કઈ તિથિએ—ક્રમથી કહો।
Verse 5
ईश्वर उवाच । ऋषितोयापश्चिमे तु ऐशान्यां स्थलकेश्वरात् । ब्रह्मणः परमं स्थानं ब्रह्मलोक इवापरः
ઈશ્વરે કહ્યું—ઋષિતોયાના પશ્ચિમે અને સ્થલકેશ્વરથી ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશામાં બ્રહ્માનું પરમ સ્થાન છે; જાણે બીજું બ્રહ્મલોક જ હોય।
Verse 6
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च पूज्याः प्राभासिके सदा । ब्रह्मभागे स्थितो ब्रह्मा ऋषितोयातटे शुभे
પ્રભાસમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્ર સદા પૂજ્ય છે. ઋષિતોયા નદીના શુભ તટે ‘બ્રહ્મભાગ’માં બ્રહ્મા સ્થિત છે।
Verse 7
रुद्रभागेऽग्नितीर्थे च पूज्यो रुद्रः सनातनः । गिरौ रैवतके रम्ये पूज्यो दामोदरो हरिः
રુદ્રભાગના અગ્નિતીર્થે સનાતન રુદ્ર પૂજ્ય છે. અને રમ્ય રૈવતક પર્વત પર હરિ દામોદર પૂજ્ય છે।
Verse 8
सोमेन प्रार्थितो देवो बालरूपी पितामहः । आगतश्चाष्टवर्षस्तु ह्युन्नते स्थान उत्तमे
સોમની પ્રાર્થનાથી દેવ પિતામહ બ્રહ્મા બાળરૂપ ધારણ કરીને, આઠ વર્ષના બાળકરૂપે, તે ઉત્તમ ઊંચા પવિત્ર સ્થાને આવ્યા।
Verse 9
दृष्ट्वा ब्रह्मा द्विजाञ्छ्रेष्ठांस्तत्र स्थाने स्थितो विभुः
ત્યાં શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને જોઈ સર્વવ્યાપી પ્રભુ બ્રહ્મા તે પવિત્ર સ્થાને જ સ્થિત રહ્યા।
Verse 10
नास्ति ब्रह्मसमो देवो नास्ति ब्रह्मसमो गुरुः । नास्ति ब्रह्मसमं ज्ञानं नास्ति ब्रह्मसमं तपः
બ્રહ્મા સમો કોઈ દેવ નથી; બ્રહ્મા સમો કોઈ ગુરુ નથી. બ્રહ્મા સમું કોઈ જ્ઞાન નથી; બ્રહ્મા સમું કોઈ તપ નથી।
Verse 11
तावद्भ्रमंति संसारे दुःखशोकभयाप्लुताः । न भवंति सुरज्येष्ठे यावद्भक्ताः पितामहे
દુઃખ, શોક અને ભયથી આચ્છન્ન જીવો તેટલા સમય સુધી સંસારમાં ભટકતા રહે છે—જ્યાં સુધી તેઓ દેવોમાં જ્યેષ્ઠ પિતામહ બ્રહ્માના ભક્ત બનતા નથી।
Verse 12
समासक्तं यथा चित्तं जंतोर्विषयगोचरे । यद्येवं ब्रह्मणि न्यस्तं को न मुच्येत बंधनात्
જેમ જીવનું ચિત્ત વિષયોના ક્ષેત્રમાં ઘનિષ્ઠ રીતે આસક્ત થાય છે—એ જ રીતે જો તે બ્રહ્મમાં સ્થાપિત થાય, તો બંધનમાંથી કોણ મુક્ત ન થાય?
Verse 13
परमायुः स्मृतो ब्रह्मा परार्धं तस्य वै गतम् । उन्नतस्थानसंस्थस्य द्वितीयं भविताऽधुना
બ્રહ્મા પરમ આયુષ્યવાળા તરીકે સ્મરાય છે; તેમની આયુનો એક પરાર્ધ નિશ્ચયે વીતી ગયો છે. હવે ઉન્નતસ્થાને સ્થિત તેમના માટે બીજો પરાર્ધ આરંભશે।
Verse 14
यदासावुन्नते स्थाने ब्रह्मलोकात्पितामहः । आगतश्चाष्टवर्षस्तु बालरूपी तदोच्यते
જ્યારે પિતામહ બ્રહ્મા બ્રહ્મલોકમાંથી તે ઉન્નત સ્થાને આવે છે, ત્યારે તેમને ‘બાલરૂપ’ કહેવાય છે—અર્થાત્ આઠ વર્ષના સમાન।
Verse 15
स्थानेष्वन्येषु विप्राणां वृद्धरूपी पितामहः । युक्तं तदुन्नतस्थानं सदा च ब्रह्मणः प्रियम्
હે વિપ્રો, અન્ય સ્થાનોમાં પિતામહ બ્રહ્મા વૃદ્ધરૂપે રહે છે. તેથી તે ‘ઉન્નતસ્થાન’ નામ યોગ્ય છે અને તે સદા બ્રહ્માને પ્રિય છે।
Verse 16
स्नात्वा च विधिवत्पूर्वं ब्रह्मकुंडे नरोत्तम । पूजयेत्पुष्पधूपाद्यैर्ब्रह्माणं बालरूपिणम्
હે નરોત્તમ! પ્રથમ બ્રહ્મકુંડમાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીને, પુષ્પ, ધૂપ આદિ અર્પણ કરી બાલરૂપધારી બ્રહ્માજીની પૂજા કરવી જોઈએ.
Verse 321
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य उन्नतस्थाने ब्रह्ममाहात्म्यवर्णनंनामैकविंशत्युत्तर त्रिशततमोध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતી-સાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડમાં, ‘પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય’ નામના પ્રથમ વિભાગમાં, ‘ઉન્નતસ્થાને બ્રહ્મમાહાત્મ્યવર્ણન’ શીર્ષક ત્રણસો એકવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.