Adhyaya 20

Verse 1

ईश्वर उवाच । अथ दैत्यावताराणां क्रमो हि कथ्यते पुनः । हिरण्यकशिपू राजा वर्षाणामर्बुदं बभौ

ઈશ્વરે કહ્યું—હવે દૈત્ય અવતારોનો ક્રમ ફરીથી વર્ણવાય છે. રાજા હિરણ્યકશિપુ એક અર્બુદ વર્ષો સુધી રહ્યો (રાજ્ય કરતો રહ્યો)।

Verse 2

तथा शत सहस्राणि यानि कानि द्विसप्ततिम् । अशीतिं च सहस्राणि त्रैलोक्यस्येश्वरोऽभवत्

તેમ જ એક લાખ, પછી બોતેર હજાર, અને વધુમાં એંસી હજાર (વર્ષો) સુધી તે ત્રિલોકનો અધિપતિ બન્યો।

Verse 3

सौत्येऽहन्यतिरात्रस्य कश्यपस्याश्वमेधिके

કાશ્યપના અશ્વમેધ યજ્ઞમાં, અતિરાત્ર વિધિના સૌત્ય દિવસે—

Verse 4

उपक्षिप्ता सनं यत्तु होतुरर्थे हिरण्मयम् । निषसाद स गर्तो ऽत्र हिरण्यकशिपुस्ततः

હોતાના હિતાર્થે જ્યારે સુવર્ણમય આસન મૂકાયું, ત્યારે હિરણ્યકશિપુ અહીં એક ગર્તમાં (ખાડામાં) બેસી ગયો।

Verse 5

शतवर्षसहस्राणां तपश्चक्रे सुदुश्चरम् । दशवर्षसहस्राणि दित्या गर्भे स्थितः पुरा

તેણે એક લાખ વર્ષો સુધી અત્યંત દુષ્કર તપ કર્યું. પૂર્વે તે દિતીના ગર્ભમાં દસ હજાર વર્ષો સુધી સ્થિત રહ્યો હતો।

Verse 6

हिणयकशिपोर्दैत्यैः श्लोको गीतः पुरातनः । राजा हिरण्यकशिपुर्यां यामाशां निरीक्षते

હિરણ્યકશિપુ વિષે દૈત્યો દ્વારા એક પ્રાચીન શ્લોક ગવાયો— “રાજા હિરણ્યકશિપુ જે જે દિશા તરફ નજર કરે છે…”।

Verse 7

पर्याये तस्य राजाभूद्बलिर्वर्षार्बुदं पुनः

તેના અનુસરમાં રાજા બલિ ફરી એક કરોડ વર્ષો સુધી રાજ્ય કરતો રહ્યો।

Verse 8

षष्टिं चैव सहस्राणि त्रिंशच्च नियुतानि च । बले राज्याधिकारस्तु याव त्कालं बभूव ह

બલિનો રાજ્યાધિકાર સાઠ હજાર અને ત્રીસ નિયુત સુધી—એટલા દીર્ઘ કાળ—અટૂટ રહ્યો।

Verse 9

इंद्रादयस्ते विख्याता असुराञ्जघ्नुरोजसा

તે પ્રસિદ્ધ ઇન્દ્ર આદિ દેવોએ પોતાના પરાક્રમથી અસુરોનો સંહાર કર્યો।

Verse 10

दैत्यसंस्थमिदं सर्वमा सीद्दशयुगं किल । असपत्नं ततः सर्वमष्टादशयुगं पुनः

કહે છે કે આ સર્વ દસ યુગ સુધી દૈત્યોના અધિકારમાં હતું; ત્યારબાદ ફરી અઢાર યુગ સુધી સર્વે નિર્વિરોધ (અસપત્ન) બન્યું।

Verse 11

त्रैलोक्यमिदमव्यग्रं महेंद्रेण तु पालितम् । त्रेतायुगे तु दशमे कार्त्तवीर्यो महाबलः

આ ત્રિલોક મહેન્દ્ર દ્વારા નિર્વિઘ્ને સુપાલિત હતું. ત્યારબાદ ત્રેતાયુગના દશમ કાળે મહાબલી કાર્ત્તવીર્યનો ઉદય થયો.

Verse 12

पंचाशीतिसहस्राणि वर्षाणां वै नराधिपः । स सप्तरत्नवान्सम्राट् चक्रवर्ती बभूव ह

તે નરાધિપ પચ્યાસી હજાર વર્ષો સુધી રાજ્ય કરતો રહ્યો. તે સપ્તરત્નસંપન્ન સમ્રાટ, ચક્રવર્તી બન્યો.

Verse 13

द्वीपेषु सप्तसु स वै खड्गी चर्मी शरासनी । रथी राजा सानुचरो योगाच्चौरानपश्यत

સાતે દ્વીપોમાં તે રાજા—ખડ્ગ, ઢાલ અને ધનુષ ધારણ કરીને, રથારૂઢ થઈ અનુચરો સાથે—યોગબળથી ચોરોને પણ જોઈ શકતો હતો.

Verse 14

प्रणष्टद्रव्यता यस्य स्मरणान्न भवेन्नृणाम् । चतुर्युगे त्वतिक्रांते मनौ ह्येकादशे प्रभौ

જેનાં સ્મરણમાત્રથી મનુષ્યોને ધનહાનિ થતી ન હતી. ચારેય યુગો વીત્યા પછી, એકાદશ મનુના કાળે તે પ્રભાવશાળી પ્રગટ થયો.

Verse 15

अर्द्धावशिष्टे तस्मिंस्तु द्वापरे संप्रवर्तिते । मानवस्य नरिष्यंतो ह्यासीत्पुत्रो मदः किल

જ્યારે તે દ્વાપરયુગ શરૂ થયું અને અર્ધ ભાગ શેષ હતો, ત્યારે માનવનો પુત્ર નરિષ્યંત—‘મદ’ નામે પ્રસિદ્ધ—ઉત્પન્ન થયો, એમ કહેવાય છે.

Verse 16

नवमस्तस्य दायादस्तृणबिंदुरिति स्मृतः । त्रेतायुगमुखे राजा तृतीये संबभूव ह

તેના વંશનો નવમ વારસ તૃણબિંદુ તરીકે સ્મરાય છે. ત્રેતાયુગના આરંભે ત્રીજા ચક્રમાં તે રાજા થયો.

Verse 17

तस्य कन्या त्विलविला रूपे णाप्रतिमाऽभवत् । पुलस्त्याय स राजर्षिस्तां कन्यां प्रत्यपादयत्

તેની ઇલવિલા નામની પુત્રી રૂપમાં અપ્રતિમ હતી. તે રાજર્ષિએ તેણીને પુલસ્ત્ય ઋષિને વિવાહાર્થે અર્પણ કરી.

Verse 18

ऋषिरैलविलो यस्यां विश्रवाः समपद्यत । तस्य पत्न्यश्च तिस्रस्तु पौलस्त्यकुलमंडनाः

તેણીમાંથી ઐલવિલ નામે પ્રસિદ્ધ વિશ્રવા ઋષિ જન્મ્યા. અને તેમની ત્રણ પત્નીઓ હતી, જે પૌલસ્ત્ય કુળની શોભા હતી.

Verse 19

बृहस्पतेः शुभा कन्या नाम्ना वै वेदवर्णिनी । पुष्पोत्कटा च वीका च उभे माल्यवतः सुते

બૃહસ્પતિની વેદવર્ણિની નામની એક શુભ પુત્રી હતી. પુષ્પોત્કટા અને વીકા—બન્ને માલ્યવતની પુત્રીઓ હતી.

Verse 20

केकसी मालिनः कन्या तस्यां देवि शृणु प्रजाः । ज्येष्ठं वैश्रवणं तस्य सुषुवे वरवर्णिनी

માલિનની પુત્રી કૈકસી—હે દેવી, તેની સંતતિ સાંભળો—તે ઉત્તમ વર્ણવાળીએ તેના જ્યેષ્ઠ પુત્ર વૈશ્રવણ (કુબેર)ને જન્મ આપ્યો.

Verse 21

अष्टदं हरिच्छ्मश्रुं शंकुकर्णं विलोहितम् । श्वपादं ह्रस्वबाहुं च पिंगलं शुचिभूषणम्

તે અષ્ટદંત, હરિત-પિંગળ દાઢીવાળો, શંખસમાન કાનવાળો અને લાલિમાયુક્ત હતો. તેના પગ શ્વપદ જેવા, બાહુ હ્રસ્વ; તે પિંગળવર્ણી હતો અને શુચિ આભૂષણોથી વિભૂષિત હતો.

Verse 22

त्रिपादं तु महाकायं स्थूलशीर्षं महाहनुम् । एवंविधं सुतं दृष्ट्वा विरूपं रूपतस्तदा

તે ત્રિપાદ, મહાકાય, સ્થૂલશીર્ષ અને મહાહનુ (મહાબળવાન જડબો) ધરાવતો હતો. આવા રૂપે દેખાવમાં વિરূপ પુત્રને ત્યારે જોઈને…

Verse 23

तदा दृष्ट्वाब्रवीत्तं तु कुबेरोऽयमिति स्वयम् । कुत्सायां क्वितिशब्दोयं शरीरं वेरमुच्यते

ત્યારે તેને જોઈને તેણીએ સ્વયં કહ્યું—“આ કૂબેર છે.” કુત્સા/ઘૃણાના અર્થમાં ‘ક્વિતિ’ શબ્દ વપરાય છે, અને શરીરને ‘વેર’ (ઘૃણાસ્પદ) કહેવાય છે.

Verse 24

कुबेरः कुशरीरत्वान्नाम्ना तेन च सोंकितः । तस्य भार्य्याऽभवद्वृद्धिः पुत्रस्तु नलकूबरः

કુશરીરત્વ (કુરુપ દેહ) હોવાથી તે ‘કૂબેર’ નામથી ચિહ્નિત થયો. તેની પત્ની ‘વૃદ્ધિ’ હતી અને તેનો પુત્ર ‘નલકૂબર’ હતો.

Verse 25

कैकस्यजनयत्पुत्रं रावणं राक्षसाधिपम् । शंकुकर्णं दशग्रीवं पिगलं रक्तमूर्द्धजम्

કૈકસીએ એક પુત્રને જન્મ આપ્યો—રાક્ષસાધિપતિ રાવણને; તે શંખકર્ણ, દશગ્રીવ, પિંગળવર્ણી અને રક્તમૂર્ધજ (લાલ વાળવાળો) હતો.

Verse 26

वसुपादं विंशद्भुजं महाकायं महाबलम् । कालांजननिभं चैव दंष्ट्रिणं रक्तलोचनम्

તે અનેક પગવાળો, વીસ ભુજાવાળો, મહાકાય અને મહાબળવાન હતો; કાજળ સમો શ્યામ, દંષ્ટ્રાધારી અને રક્તનેત્ર હતો।

Verse 27

राक्षसेनौजसा युक्तं रूपेण च बलेन च । निसर्गाद्दारुणः क्रूरो रावणाद्रावणः स्मृतः

તે રાક્ષસોના ઉગ્ર ઓજથી યુક્ત, રૂપ અને બળ બન્નેમાં સમૃદ્ધ હતો; સ્વભાવથી દારુણ અને ક્રૂર હોવાથી ‘રાવણ’—જે બીજાને રડાવે—એ રીતે સ્મરાય છે।

Verse 28

हिरण्यकशिपुस्त्वासीत्स राजा पूर्वजन्मनि । चतुर्युगानि राजा तु तथा दश स राक्षसः

પૂર્વજન્મમાં તે હિરણ્યકશિપુ નામનો રાજા હતો. તે ચાર યુગો સુધી રાજા રહ્યો; અને પછી દસ યુગો સુધી રાક્ષસરૂપે રહ્યો।

Verse 29

पंच कोटीस्तु वर्षाणां संख्यताः संख्याया प्रिये । नियुतान्येकषष्टिं च संख्यावद्भिरुदाहृतम्

હે પ્રિય, વર્ષોની ગણતરી પાંચ કરોડ કહેવાઈ છે; અને સાથે એકસઠ નિયુત પણ—એવું સંખ્યાવિદોએ ઉદાહૃત કર્યું છે।

Verse 30

षष्टिं चैव सहस्राणि वर्षाणां स हि रावणः । देवतानामृषीणां च घोरं कृत्वा प्रजागरम्

એ રાવણ સાઠ હજાર વર્ષો સુધી ભયંકર જાગરણ કરતો રહ્યો; દેવતાઓ અને ઋષિઓ માટે તે ભયનો સમય બની ગયો।

Verse 31

त्रेतायुगे चतुर्विंशे रावणस्तपसः क्षयात् । रामं दाशरथिं प्राप्य सगणः क्षयमेयिवान्

ચોવીસમા ત્રેતાયુગમાં, તપસ્યાનું ફળ ક્ષીણ થતાં રાવણ દાશરથી શ્રીરામને મળ્યો અને પોતાના ગણો સહિત વિનાશને પામ્યો।

Verse 32

योऽसौ देवि दशग्रीवः संबभूवारिमर्द्दनः । दमघोषस्य राजर्षेः पुत्रो विख्यातपौरुषः

હે દેવી! એ જ દશગ્રીવ ‘અરિમર્દન’ બન્યો; તે રાજર્ષિ દમઘોષનો પુત્ર હતો, પરાક્રમે વિખ્યાત।

Verse 33

श्रुतश्रवायां चैद्यस्तु शिशुपालो बभूव ह । रावणं कुंभकर्णं च कन्यां शूर्पणखां तथा

અને શ્રુતશ્રવાથી ચૈદ્ય શિશુપાલ થયો; તેમજ રાવણ, કુંભકર્ણ અને કન્યા શૂર્પણખા પણ જન્મ્યા।

Verse 34

विभीषणं चतुर्थं च कैकस्यजनयत्सुतान् । मनोहरः प्रहस्तश्च महापार्श्वः खरस्तथा

અને કૈકસીએ ચોથા પુત્ર રૂપે વિભીષણને જન્મ આપ્યો; તેમજ મનોહર, પ્રહસ્ત, મહાપાર્શ્વ અને ખર પણ જન્મ્યા।

Verse 35

पुष्पोत्कटायास्ते पुत्राः कन्या कुम्भीनसी तथा । त्रिशिरा दूषणश्चैव विद्युज्जिह्वश्च राक्षसः । कन्यैका श्यामिका नाम वीकायाः प्रसवः स्मृतः

આ પોષ્પોત્કટાના પુત્રો હતા; અને કુંભીનસી નામની કન્યા પણ. ત્રિશિરા, દૂષણ તથા રાક્ષસ વિદ્યુજ્જિહ્વ પણ (હતા). અને ‘શ્યામિકા’ નામની એક કન્યા વીકાની સંતાન તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 36

इत्येते क्रूरकर्माणः पौलस्त्या राक्षसा नव । विभीषणो विशुद्धात्मा दशमः परिकीर्तितः

આ રીતે પૌલસ્ત્ય વંશના તે નવ રાક્ષસો ક્રૂર કર્મવાળા હતા; પરંતુ વિશુદ્ધાત્મા વિભીષણ દસમો તરીકે કીર્તિત છે।

Verse 37

पुलहस्य मृगाः पुत्राः सर्वे व्यालाश्च दंष्ट्रिणः । भूताः पिशाचाः सर्पाश्च शूकरा हस्तिनस्तथा

પુલહના પુત્રો મૃગ હતા; તેઓ બધા દંષ્ટ્રાધારી ભયંકર વ્યાલ—ભૂત, પિશાચ, સર્પ, શૂકર અને હાથી પણ હતા।

Verse 38

अनपत्यः क्रतुस्त्वस्मिन्स्मृतो वैवस्वतेंतरे । अत्रेः पत्न्यो दशैवासन्सुन्दर्यश्च पतिव्रताः

આ વૈવસ્વત મન્વંતરમાં ક્રતુ ઋષિ નિઃસંતાન તરીકે સ્મરાય છે. અત્રિની પત્નીઓ દસ હતી—સુંદર અને પતિવ્રતા।

Verse 39

भद्राश्वस्य घृताच्यंता जज्ञिरे दश चाप्सराः

ભદ્રાશ્વ અને ઘૃતાચીમાંથી દસ અપ્સરાઓ જન્મી।

Verse 40

भद्रा शूद्रा च मद्रा च नलदा जलदा तथा । उर्णा पूर्णा च देवेशि या च गोपुच्छला स्मृता

ભદ્રા, શૂદ્રા, મદ્રા, નલદા અને જલદા; તેમજ ઊર્ણા અને પૂર્ણા, હે દેવેશી—અને જે ગોપુચ્છલા તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 41

तथा तामरसा नाम दशमी रक्तकोटिका । एतासां च महादेवि ख्यातो भर्त्ता प्रभाकरः

તથા દશમી ‘તામરસા’ નામની ‘રક્તકોટિકા’ કહેવાઈ. હે મહાદેવી, તેમની સર્વની ખ્યાતિપ્રાપ્ત ભર્તા પ્રભાકર હતો.

Verse 42

स्वर्भानुना हते सूर्ये पतितेस्मिन्दिवो महीम् । तमोऽभिभूते लोकेस्मिन्प्रभा येन प्रवर्त्तिता

સ્વર્ભાનુએ સૂર્યને આઘાત કર્યો અને તે સ્વર્ગથી ધરતી પર પડી ગયો; આ લોક અંધકારથી ઢંકાઈ ગયો ત્યારે જેમણે પ્રકાશનું પ્રવર્તન કરાવ્યું, તે જ હતા.

Verse 43

स्वस्ति तेस्त्विति चैवोक्तः पतन्निह दिवाकरः । ब्रह्मर्षेर्वचनात्तस्य न पपात यतः प्रभुः

અહીં પડતા દિવાકરને ‘સ્વસ્તિ તે અસ્તુ’—‘તારું કલ્યાણ થાઓ’—એમ કહેવાયું. તે બ્રહ્મર્ષિના વચનથી પ્રભુ (સૂર્ય) પડ્યા નહીં.

Verse 44

ततः प्रभाकरेत्युक्तः प्रभुरेवं महर्षिभिः । भद्रायां जनयामाम् सोमं पुत्रं यशस्विनम्

એથી મહર્ષિઓએ પ્રભુને ‘પ્રભાકર’ કહી સંબોધ્યા. ભદ્રામાં તેમણે યશસ્વી પુત્ર સોમને જનમ આપ્યો.

Verse 45

त्विषिमान्धर्मपुत्रस्तु सोमो देवो वरस्तु सः । शीतरश्मिः समुत्पन्नः कृत्तिकासु निशाचरः

સોમ તેજસ્વી હતો—ધર્મનો પુત્ર અને શ્રેષ્ઠ દેવતા. શીતલ કિરણોવાળો તે કૃત્તિકાઓમાં ઉત્પન્ન થયો અને રાત્રિમાં વિચરનાર બન્યો.

Verse 46

पिता सोमस्य वै देवि जज्ञेऽत्रिर्भगवानृषिः । तत्रात्रिः सर्वलोकेशं भृत्वा स्वे नयने स्थितः

હે દેવી, ખરેખર સોમના પિતા ભગવાન ઋષિ અત્રિ જ હતા. ત્યાં અત્રિએ સર્વલોકેશ્વરને ધારણ કરીને પોતાના નેત્રોમાં પ્રતિષ્ઠિત કર્યો.

Verse 47

कर्मणा मनसा वाचा शुभान्येव समा चरत् । काष्ठकुड्यशिलाभूत ऊर्द्ध्वबाहुर्महाद्युतिः

કર્મ, મન અને વાણીથી તે સદા શુભ આચરણ જ કરતો રહ્યો. લાકડું, દીવાલ કે શિલા સમાન અચળ બની, ઊર્ધ્વબાહુ મહાદ્યુતિથી દીપ્ત ઊભો રહ્યો.

Verse 48

सुदुस्तरं नाम तपस्तेन तप्तं महत्पुरा । त्रीणि वर्षसहस्राणि दिव्यानि सुरसुंदरि

હે સૂરસુંદરી, તેણે પૂર્વે ‘સુદુસ્તર’ નામનું મહાતપ કર્યું—ત્રણ સહસ્ર દિવ્ય વર્ષો સુધી.

Verse 49

तस्योर्द्ध्वरेतसस्तत्र स्थितस्यानिमिषस्य ह । सोमत्वं वपुरापेदे महाबुद्धेस्तु वै शुभे

ત્યાં ઊર્ધ્વરેતસ અને અનિમેષ બની સ્થિત તે મહાબુદ્ધિ તપસ્વીનું શરીર, તે શુભ પ્રભાવથી, સોમત્વને પ્રાપ્ત થયું.

Verse 50

ऊर्द्ध्वमाचक्रमे तस्य सोमसंभावितात्मनः । नेत्राभ्यां सोमः सुस्राव दशधा द्योतयन्दिशः

જેનું આત્મસ્વરૂપ સોમથી પરિપૂર્ણ થયું હતું, તેમાં સોમ ઊર્ધ્વગામી થયો; અને તેના નેત્રોમાંથી સોમ દસ ધારાઓમાં વહેતો દિશાઓને પ્રકાશિત કરવા લાગ્યો.

Verse 51

तद्गर्भं विधिना दृष्टा दिशोदश दधुस्तदा । समेत्य धारयामासुर्न च धर्तुमशक्नुवन्

તે ગર્ભસમાન તત્ત્વને વિધાતા બ્રહ્માએ જોઈને દશ દિશાઓને તેને ગ્રહણ કરવા આદેશ આપ્યો. તે દિશાઓ ભેગી થઈ ધારણ કરવા પ્રયત્ન કર્યો, પરંતુ ધારણ કરી શક્યાં નહીં.

Verse 52

स ताभ्यः सहसैवेह दिग्भ्यो गर्भश्च शाश्वतः पपात भावयंल्लोकाञ्छीतांशुः सर्वभावनः

પછી તે શાશ્વત ગર્ભસમાન તત્ત્વ દિશાઓમાંથી સહસાએ અહીં પડી ગયું—એ શીતકિરણવાળો સોમ, સર્વભૂતપોષક, લોકોને પોષતો.

Verse 53

यदा न धारणे शक्तास्तस्य गर्भस्य ताः स्त्रियः । ततस्ताभ्यः स शीतांशुर्निपपात वसुंधराम्

જ્યારે તે સ્ત્રીરૂપ દિશાઓ તે ગર્ભતત્ત્વને ધારણ કરવામાં અસમર્થ થઈ, ત્યારે શીતકિરણવાળો સોમ તેમની પાસેથી પડીને ધરતી પર આવી પડ્યો.

Verse 54

पतितं सोममालोक्य ब्रह्मा लोकपितामहः । रथमारोपयामास लोकानां हितका म्यया

પતિત સોમને જોઈને લોકપિતામહ બ્રહ્માએ, સર્વ લોકના હિતની કામનાથી, તેને રથ પર આરોહણ કરાવ્યો.

Verse 55

स तदैव मया देवि धर्मार्थं सत्यसंगरः । युक्तो वाजिसहस्रेण सितेन सुरसुंदरि

એ જ સમયે, હે દેવી—હે સૂરસુંદરી—ધર્માર્થે, સત્યને સંકલ્પ બનાવી, મેં તે રથને એક હજાર શ્વેત અશ્વોથી જોડ્યો.

Verse 56

तस्मिन्निपतिते देवि पुत्रेत्रेः परमात्म नि । तुष्टुवुर्ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः सप्त ये श्रुताः

હે દેવી, અત્રિના પરમાત્મસ્વરૂપ પુત્ર અવતર્યા ત્યારે, શ્રુતિપ્રસિદ્ધ બ્રહ્માના સાત માનસપુત્રોએ સ્તોત્રોથી તેમની સ્તુતિ કરી।

Verse 57

तथैवांगिरसः सर्वे भृगोश्चैवात्मजास्तथा । ऋग्भिस्तु सामभिश्चैव तथैवांगिरसैरपि

એ જ રીતે સર્વ આંગિરસ ઋષિઓ અને ભૃગુના પુત્રો પણ—ઋગ્વેદની ઋચાઓથી, સામવેદના ગાનોથી તથા આંગિરસ મંત્રોથી—તેમની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા।

Verse 58

तस्य संस्तूयमानस्य तेजः सोमस्य भास्वतः । आप्यायमानं लोकांस्त्रीन्भासयामास सर्वशः

સ્તુતિ પામતા તે તેજસ્વી સોમનું તેજ સતત વધતું ગયું અને સર્વ દિશાઓમાં ત્રિલોકને પ્રકાશિત કરી દીધું।

Verse 59

स तेन रथमुख्येन सागरांतां वसुंधराम् । त्रिःसप्तकृत्वोतियशाश्चकाराभिप्रदक्षिणम्

પછી તે મહાયશસ્વીએ તે શ્રેષ્ઠ રથ પર આરોહણ કરીને, સાગર-પર્યંત ધરતીની ત્રણ વખત સાત—એકવીસ વખત—પ્રદક્ષિણા કરી।

Verse 60

तस्य यच्चापि तत्तेजः पृथिवीमन्वपद्यत । ओषध्यस्ताः समुत्पन्नास्ते जसाऽज्वलयन्पुनः

અને તેમનું જે તેજ પૃથ્વીમાં પ્રવેશીને વ્યાપી ગયું, એ જ તેજથી ઔષધિઓ ઉત્પન્ન થઈ અને ફરીથી તેજસ્વી બની।

Verse 61

ताभिर्धिनोत्ययं लोकं प्रजाश्चैव चतुर्विधाः । ओषध्यः फलपाकांताः कणाः सप्तदश स्मृताः

એમના દ્વારા આ લોક તથા ચાર પ્રકારની પ્રજાઓ પણ ધારિત થાય છે. ફળપાક સુધી પહોંચતી આ ગ્રામ્ય ઔષધિઓ ‘કણ’ તરીકે સત્તર પ્રકારની સ્મૃત છે.

Verse 62

व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमा अणवस्तिलाः

વ્રીહિ (ધાન), યવ (જૌ), ગોધૂમ (ઘઉં), અણુ (નાનું ધાન્ય) અને તિલ—

Verse 63

प्रियंगुः कोविदारश्च कोरदूषाः सतीनकाः । माषा मुद्गा मसूराश्च निष्पावाः सकुलत्थकाः

પ્રિયંગુ, કોવિદાર, કોરદૂષા, સતીનક; તેમજ માષ (ઉડદ), મુદગ (મૂંગ), મસૂર; અને નિષ્પાવ તથા કુલત્થ પણ—

Verse 64

आढक्यश्चणकाश्चैव कणाः सप्तदश स्मृताः । इत्येता ओषधीनां च ग्राम्याणां जातयः स्मृताः

આઢકી અને ચણક (ચણા) પણ—આ રીતે ‘કણ’ સત્તર સ્મૃત છે. આ જ ઔષધિઓમાં ગ્રામ્ય (ખેતીની) જાતિઓ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 65

ओषध्यो यज्ञियाश्चैव ग्राम्या रण्याश्चतुर्द्दश । व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमास्त्वणवस्तिलाः

યજ્ઞયોગ્ય ઔષધિઓ ચૌદ પ્રકારની કહેવાય છે—ગ્રામ્ય અને આરણ્ય બંને. તેમાં વ્રીહિ, યવ, ગોધૂમ, અણુ અને તિલ—

Verse 66

प्रियंगुषष्ठा इत्येते सप्तमास्तु कुलत्थकाः । श्यामाकास्त्वथ नीवारा जर्तिलाः सगवेधुकाः

પ્રિયંગુ સુધી છ પ્રકાર કહ્યા; સાતમો કુલત્થ દાણા છે. ત્યારબાદ શ્યામાક, નીવાર, જર્તિલા તથા ગવેધુક પણ ઉલ્લેખિત છે.

Verse 67

ऊरुविन्दा मर्कटकास्तथा वेणुयवाश्च ये । ग्राम्यारण्यास्तथा ह्येता ओषध्यस्तु चतुर्दश

ઊરુવિંદા, મર્કટકા અને વેણુયવ—આ, તેમજ ગામ્ય અને અરણ્યમાં ઉગતા ભેદો સહિત, ઔષધિઓના ચૌદ વર્ગ કહેવાય છે.

Verse 68

तृणगुल्मलता वीरुद्वल्लीगुच्छादि कोटिशः । एतेषामधिपश्चन्द्रो धारयत्यखिलं जगत्

તૃણ, ગુલ્મ, લતા, વીરુદ, વલ્લી, ગુચ્છ વગેરે અણગણિત વનસ્પતિઓ છે. એ બધાના અધિપતિ ચંદ્ર છે; અને એમના દ્વારા જ તે સમગ્ર જગતને ધારણ-પોષણ કરે છે.

Verse 69

ज्योत्स्नाभिर्भगवान्सोमो जगतो हितकाम्यया । ततस्तस्मै ददौ राज्यं ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः

ભગવાન સોમએ પોતાની જ્યોત્સ્નાથી, જગતના હિતની કામનાથી, સૃષ્ટિનું કલ્યાણ કર્યું. તેથી બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ બ્રહ્માએ તેને રાજ્યાધિકાર અર્પણ કર્યો.

Verse 70

बीजौषधीनां विप्राणां मंत्राणां च वरानने । सोऽभिषिक्तो महातेजा राजा राज्ये निशाकरः

હે વરાનને, બીજ અને ઔષધિઓ, બ્રાહ્મણો તથા મંત્રો પર રાજ્ય કરવા માટે મહાતેજસ્વી નિશાકર (ચંદ્ર) રાજા તરીકે અભિષિક્ત થયો.

Verse 71

त्रींल्लोकान्भावयामास स्वभासा भास्वतां वरः । तं सिनी च कुहूश्चैव द्युतिःपुष्टिः प्रभा वसुः

પ્રકાશમાનોમાં શ્રેષ્ઠ એવા તેમણે પોતાની જ પ્રભાથી ત્રિલોકને આનંદિત અને પોષિત કર્યા. સીની, કુહૂ તેમજ દ્યુતિ, પુષ્ટિ, પ્રભા અને વસુ તેમની સેવા કરતાં હતાં.

Verse 72

कीर्तिर्धृतिश्च लक्ष्मीश्च नव देव्यः सिषेविरे । सप्तविंशतिरिंदोस्तु दाक्षायण्यो महाव्रताः

કીર્તિ, ધૃતિ અને લક્ષ્મી સહિત અન્ય દેવીઓ—કુલ નવ દિવ્ય દેવીઓ—તેમની સેવા કરતી હતી. અને ઇન્દુ (ચંદ્ર) માટે દક્ષની સત્તાવીસ પુત્રીઓ દાક્ષાયણીઓ મહાવ્રતધારિણીઓ હતી.

Verse 73

ददौ प्राचेतसो दक्षो नक्षत्राणीति या विदुः । स तत्प्राप्य मह्द्राज्यं सोमः सोमवतां वरः

પ્રચેતસપુત્ર દક્ષે જેને ‘નક્ષત્રો’ તરીકે ઓળખે છે તે તેમને અર્પણ કર્યા. તે મહારાજ્ય પ્રાપ્ત કરીને સોમ—સોમસમાન તેજસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ—પોતાના અધિકારમાં સમૃદ્ધ થયો.

Verse 74

समाजह्रे राजसूयं सहस्रशतदक्षिणम् । हिरण्यगर्भश्चोद्गाता ब्रह्मा ब्रह्मत्वमेयिवान्

પછી તેમણે સહસ્ર-શત દક્ષિણાઓ સાથે રાજસૂય યજ્ઞ કર્યો. હિરણ્યગર્ભ ઉદ્ગાતા બન્યા અને બ્રહ્મત્વ પ્રાપ્ત બ્રહ્મા અધ્યક્ષરૂપે વિરાજમાન રહ્યા.

Verse 75

सदस्यस्तस्य भगवान्हरिर्नारायणः प्रभुः । सनत्कुमारप्रमुखैराद्यैर्ब्रह्मर्षिभिर्वृतः

તે યજ્ઞમાં સ્વયં ભગવાન હરિ-નારાયણ પ્રભુ સભ્યરૂપે હાજર રહ્યા. સનત્કુમાર વગેરે આદ્ય બ્રહ્મર્ષિઓ તેમને પરિભ્રમિત કરીને રહ્યા.

Verse 76

दक्षिणामददात्सोमस्त्रींल्लोकांस्तु वरानने । तेभ्यो ब्रह्मर्षिमुख्येभ्यः सदस्येभ्यश्च वै शुभे

હે વરાનને શુભે! સોમએ દક્ષિણા એવી રીતે આપી જાણે ત્રિલોક જ અર્પણ કરતો હોય; તે દક્ષિણા શ્રેષ્ઠ બ્રહ્મર્ષિઓ અને યજ્ઞસભાના સભ્યોને સમર્પિત કરી।

Verse 77

प्राप्यावभृथमव्यग्रः सर्वदेवर्षिपूजितः । अतिराजति राजेन्द्रो दशधा भावयन्दिशः

અવભૃથ-સ્નાન પ્રાપ્ત કરીને તે નિર્વ્યગ્ર રહ્યો; સર્વ દેવો અને ઋષિઓથી પૂજિત થઈ તે રાજાધિરાજ અતિ તેજસ્વી બન્યો અને અનેક રીતે દશ દિશાઓને પ્રકાશિત કરવા લાગ્યો।

Verse 78

तेन तत्प्राप दुष्प्राप्यमैश्वर्य्यमकृता त्मभिः । स एवं वर्त्तते चन्द्रश्चात्रेय इति विश्रुतः

તે પુણ્યથી તેણે એવું ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કર્યું જે અસંયમી લોકો માટે દુર્લભ છે. તેથી ચંદ્રમા એ જ સ્થિતિમાં સ્થિત રહી પરંપરામાં ‘ચાત્રેય’ નામે પ્રસિદ્ધ છે।