Adhyaya 60
આ અધ્યાયમાં દેવી અને ઈશ્વર વચ્ચે પ્રશ્નોત્તરરૂપે તત્ત્વચર્ચા થાય છે. ઈશ્વર પ્રથમ પ્રભાસ-ક્ષેત્રની યાત્રાનું ફળ આપનારી ત્રણ “દૂતી” (રક્ષક સ્ત્રીશક્તિ)—મંગલા, વિશાલાક્ષી અને ચત્વર-દેવી—નું વર્ણન કરે છે. દેવી તેમના સ્થાન અને પૂજાવિધીની ચોક્કસ માહિતી માંગે છે. ઈશ્વર તેમને શક્તિરૂપે વર્ગીકૃત કરે છે—મંગલા બ્રાહ્મી, વિશાલાક્ષી વૈષ્ણવી અને ચત્વર-દેવી રૌદ્રી-શક્તિ. મંગલાનું સ્થાન અજાદેવીના ઉત્તર તરફ અને રાહ્વીશથી બહુ દૂર નહીં, દક્ષિણ તરફ જણાવાયું છે. સોમદેવે સોમેશ્વર ખાતે કરેલા અનુષ્ઠાનના પ્રસંગથી “મંગલા” નામનું કારણ કહેવામાં આવે છે—તેણે બ્રહ્મા આદિ દેવોને મંગળ આપ્યું, તેથી તે “સર્વ-માંગલ્ય-દાયિની” છે. તૃતીયા-પૂજનથી અમંગળ અને શોક-દુઃખનો નાશ થાય છે એવી ફલશ્રુતિ આપવામાં આવી છે. દંપતી-ભોજન, વસ્ત્રসহ ફળદાન, અને પૃષદ સાથે ઘૃતસેવન જેવા પુણ્યકર્મો શুদ্ধિ અને પુણ્યવૃદ્ધિ માટે પ્રશંસિત છે. અંતે મંગલા-માહાત્મ્ય સર્વપાતકનાશક તરીકે સંક્ષેપે નિગમિત થાય છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । प्रभासक्षेत्रदूतीनां त्रितयं वरवर्णिनि । अथ ते संप्रवक्ष्यामि शृणु ह्येकमनाः प्रिये
ઈશ્વરે કહ્યું— હે વરવર્ણિની પ્રિયે! હવે હું પ્રભાસક્ષેત્રની દૂતીોના ત્રયનું સ્પષ્ટ વર્ણન કરું છું. એકાગ્ર મનથી સાંભળ.
Verse 2
प्रथमा मंगला देवी विशालाक्षी द्वितीयिका । तथा चत्वरदेवी तु तृतीया परिकीर्तिता
પ્રથમ મંગલા દેવી, બીજી વિશાલાક્ષી; અને ત્રીજી ‘ચત્વરા દેવી’ તરીકે પ્રખ્યાત કહેવાય છે.
Verse 3
यथानुक्रमतः पूज्याः शक्तयस्ता वरानने । प्रभासक्षेत्रयात्रायाः फलप्रेप्सुर्नरो यदि
હે વરાનને! જો કોઈ પુરુષ પ્રભાસક્ષેત્ર-યાત્રાનું ફળ મેળવવા ઇચ્છે, તો આ શક્તિઓની ક્રમશઃ પૂજા કરવી જોઈએ.
Verse 4
देव्युवाच । कस्मिन्स्थाने स्थिता देव दूत्यस्ताः क्षेत्ररक्षिकाः । कस्य ताः कथमाराध्याः कथं पूज्या जगत्पते
દેવીએ કહ્યું—હે જગત્પતે! તે ક્ષેત્રરક્ષિકા દૂતીયો કયા સ્થાને સ્થિત છે? તેઓ કોની સેવિકા છે? તેમને કેવી રીતે આરાધવા અને કેવી રીતે પૂજવા?
Verse 5
ईश्वर उवाच । ब्राह्मी तु मंगला प्रोक्ता विशालाक्षी तु वैष्णवी । रौद्रीशक्तिः समाख्याता देवी सा चत्वरप्रिया
ઈશ્વરે કહ્યું—બ્રાહ્મી શક્તિરૂપે તે ‘મંગલા’ કહેવાય છે; વૈષ્ણવી શક્તિરૂપે તે ‘વિશાલાક્ષી’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. તે ‘રૌદ્રી-શક્તિ’ તરીકે પણ ખ્યાત છે અને પવિત્ર ચત્વર (ચોરાસ) પ્રિય રાખનારી દેવી છે।
Verse 6
मंगला प्रथमं पूज्या अजादेव्युत्तरे स्थिता । राह्वीशाद्दक्षिणेभागे नातिदूरे वरानने
મંગલાની પૂજા પ્રથમ કરવી જોઈએ. તે અજાદેવીના ઉત્તરે સ્થિત છે; હે વરાનને! રાહ્વીશના દક્ષિણ ભાગમાં, બહુ દૂર નથી.
Verse 7
सोमेश्वरप्रतिष्ठाप्य प्रारब्धे यज्ञकर्मणि । सोमेन तत्र देवानामागता सा दिदृक्षया
જ્યારે સોમએ સોમેશ્વરની પ્રતિષ્ઠા કરી અને યજ્ઞકર્મ આરંભાયું, ત્યારે દેવતાઓને દર્શવાની ઇચ્છાથી તે દેવી સોમ સાથે ત્યાં આવી.
Verse 8
ब्रह्मादीनां च सा यस्मान्मांगल्यं कृतवत्युमे । तस्मात्सा मंगला प्रोक्ता सर्वमांगल्यदायिनी
હે ઉમા! બ્રહ્મા આદિ દેવોને તેણે મંગળ આપ્યું, તેથી તે ‘મંગલા’ કહેવાઈ—સર્વ મંગળ આપનારી.
Verse 9
तृतीयायां तु या नारी नरो वा पूजयिष्यति । तस्याऽमंगल्यदुःखानि नाशं यास्यंति कृत्स्नशः
તૃતીયા તિથિએ જે સ્ત્રી કે પુરુષ તેનું પૂજન કરશે, તેના સર્વ અમંગળ અને દુઃખ સંપૂર્ણપણે નાશ પામશે।
Verse 10
दम्पतीभोजनं तत्र फलदानं सकञ्चुकम् । प्रशस्तं पृषदाज्यस्य प्राशनं पापनाशनम्
ત્યાં દંપતીને ભોજન કરાવવું અને વસ્ત્રসহ ફળદાન કરવું અતિ પ્રશસ્ત છે; તેમજ પૃષદાજ્યનું પ્રાશન પાપનાશક ગણાય છે।
Verse 11
इति संक्षेपतः प्रोक्तं महाभाग्यं महोदयम् । मंगलायाश्च माहात्म्यं सर्वपातकनाशनम्
આ રીતે સંક્ષેપમાં મહાભાગ્ય અને મહોદય કહેવાયું—મંગલાનું માહાત્મ્ય, જે સર્વ પાતકોનો નાશ કરે છે।
Verse 60
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मङ्गलामाहात्म्यवर्णनंनाम षष्टितमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતી-સાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘મંગલા-માહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો સાઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।