Adhyaya 111
ઈશ્વર દેવીને પુષ્કર નજીકના ‘અષ્ટપુષ્કર’ નામના કુંડનું સ્થાનિક માહાત્મ્ય કહે છે—અસંયમી માટે દુર્લભ, પાપહર અને મહાપુણ્યદાયક. ત્યાં રામે સ્થાપિત કરેલું ‘રામેશ્વર’ લિંગ પ્રસિદ્ધ છે; માત્ર દર્શન-પૂજનથી પણ પ્રાયશ્ચિત્ત થાય છે અને બ્રહ્મહત્યાજેવા મહાપાપમાંથી મુક્તિ મળે છે એમ વર્ણન છે. દેવી વધુ વિસ્તૃત રીતે પૂછે છે કે સીતા-લક્ષ્મણ સાથે રામ ત્યાં કેવી રીતે આવ્યા અને લિંગપ્રતિષ્ઠા કેવી રીતે થઈ. ઈશ્વર રામકથાનો સંદર્ભ આપે છે—રાવણવધ માટે અવતાર, પછી ઋષિશાપથી વનવાસ; પ્રવાસ દરમિયાન પ્રભાસ પ્રદેશમાં આગમન. વિશ્રાંતિ પછી રામને દશરથનું સ્વપ્ન થાય છે; તેઓ બ્રાહ્મણોની સલાહ લે છે. બ્રાહ્મણો તેને પિતૃસંદેશ માની પુષ્કરતીર્થમાં શ્રાદ્ધ કરવાની વિધિ જણાવે છે. રામ યોગ્ય બ્રાહ્મણોને આમંત્રિત કરે છે, લક્ષ્મણને ફળ લાવવા મોકલે છે, સીતા અર્પણસામગ્રી તૈયાર કરે છે. શ્રાદ્ધ સમયે બ્રાહ્મણોમાં પોતાના પિતૃકુલની સాక్షાત હાજરીનો અનુભવ થતાં સીતા લાજથી દૂર થાય છે; તેની ગેરહાજરીથી રામ ક્ષણિક ક્રોધિત થાય છે, પછી સીતા કારણ કહે છે—અને આ પ્રસંગ પુષ્કર નજીક રામેશ્વર લિંગસ્થાપન સાથે જોડાય છે. અંતે ફલશ્રુતિ—ભક્તિપૂર્વક પૂજન કરવાથી પરમ ગતિ મળે છે. ખાસ કરીને દ્વાદશી તથા ચતુર્થી/ષષ્ઠીના વિશેષ સંયોગોમાં કરેલું શ્રાદ્ધ અપરિમિત ફળ આપે છે; પિતૃતૃપ્તિ બાર વર્ષ સુધી રહે છે. અશ્વદાનને અશ્વમેધ સમાન પુણ્ય કહેવાયું છે. આ પ્રભાસ ખંડના આ વિભાગનો 111મો અધ્યાય તરીકે ઓળખાવવામાં આવ્યો છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि पुष्करारण्यमुत्तमम् । तस्मादीशानकोणस्थं धनुषां षष्टिभिः स्थितम्
ઈશ્વરે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે મહાદેવી, ઉત્તમ પુષ્કર અરણ્યમાં જવું જોઈએ. ત્યાંથી ઈશાન કોણમાં, સાઠ ધનુષના અંતરે, તે સ્થિત છે.
Verse 2
तत्र कुण्डं महादेवि ह्यष्टपुष्करसंज्ञितम् । सर्व पापहरं देवि दुष्प्राप्यमकृतात्मभिः
ત્યાં, હે મહાદેવી, ‘અષ્ટપુષ્કર’ નામે પ્રસિદ્ધ એક પવિત્ર કુંડ છે. હે દેવી, તે સર્વ પાપોનું હરણ કરે છે; પરંતુ અસંયમી સ્વભાવવાળાઓને તે દુર્લભ છે.
Verse 3
तत्र कुण्डसमीपे तु पुरा रामेशधीमता । स्थापितं तन्महालिङ्गं रामेश्वर इति स्मृतम्
ત્યાં કુંડની નજીક પ્રાચીન કાળમાં ધીમાન રામેશે તે મહાલિંગની સ્થાપના કરી; તે ‘રામેશ્વર’ નામે સ્મરાય છે.
Verse 4
तस्य पूजनमात्रेण मुच्यते ब्रह्महत्यया
તે (રામેશ્વર) લિંગના માત્ર પૂજનથી જ બ્રહ્મહત્યાના પાપથી મુક્તિ મળે છે.
Verse 5
श्रीदेव्युवाच । भगवन्विस्तराद्ब्रूहि रामेश्वरसमुद्भवम् । कथं तत्रागमद्रामः ससीतश्च सलक्ष्मणः
શ્રીદેવીએ કહ્યું— હે ભગવન, રામેશ્વરના ઉદ્ભવને વિસ્તારે કહો. સીતા અને લક્ષ્મણ સાથે રામ ત્યાં કેવી રીતે આવ્યા?
Verse 6
कथं प्रतिष्ठितं लिङ्गं पुष्करे पापतस्करे । एतद्विस्तरतो ब्रूहि फलं माहात्म्यसंयुतम्
પાપોને હરી લેતા ‘પાપતસ્કર’ પુષ્કરમાં તે લિંગ કેવી રીતે પ્રતિષ્ઠિત થયું? તેના માહાત્મ્યસહિત ફળ પણ વિગતે કહો.
Verse 7
ईश्वर उवाच । चतुर्विंशयुगे रामो वसिष्ठेन पुरोधसा । पुरा रावणनाशार्थं जज्ञे दशरथात्मजः
ઈશ્વરે કહ્યું—ચોવીસમા યુગમાં, વશિષ્ઠને પુરોહિત રાખીને, રાવણવધના હેતુથી દશરથનંદન શ્રીરામનો જન્મ થયો।
Verse 8
ततः कालान्तरे देवि ऋषिशापान्महातपाः । ययौ दाशरथी रामः ससीतः सहलक्ष्मणः
પછી થોડા સમય પછી, હે દેવી, ઋષિના શાપથી મહાતપસ્વી દાશરથિ રામ સીતાસહિત અને લક્ષ્મણસહિત પ્રસ્થાન કર્યો।
Verse 9
वनवासाय निष्क्रांतो दिव्यैर्ब्रह्मर्षिभिर्वृतः । ततो यात्राप्रसंगेन प्रभासं क्षेत्रमागतः
વનવાસ માટે નીકળીને, દિવ્ય બ્રહ્મર્ષિઓથી ઘેરાયેલો તે, યાત્રાના પ્રસંગે પ્રભાસક્ષેત્રે આવી પહોંચ્યો।
Verse 10
तं देशं तु समासाद्य सुश्रांतो निषसाद ह । अस्तं गते ततः सूर्ये पर्णान्यास्तीर्य भूतले
તે પ્રદેશે પહોંચી અત્યંત થાકીને બેઠો; પછી સૂર્ય અસ્ત ગયા પછી ભૂમિ પર પાંદડાં પાથર્યાં।
Verse 11
सुष्वापाथ निशाशेषे ददृशे पितरं स्वकम् । स्वप्ने दशरथं देवि सौम्यरूपं महाप्रभम्
પછી રાત્રિના અંત ભાગે તે સૂઈ ગયો અને, હે દેવી, સ્વપ્નમાં પોતાના પિતા દશરથને સૌમ્યરૂપ અને મહાપ્રભાથી યુક્ત જોયા।
Verse 12
प्रातरुत्थाय तत्सर्वं ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयत् । यथा दशरथः स्वप्ने दृष्टस्तेन महात्मना
પ્રાતઃ ઊઠીને તે મહાત્માએ સર્વ વાત બ્રાહ્મણોને નિવેદન કરી—કે તેણે સ્વપ્નમાં રાજા દશરથનું દર્શન કર્યું હતું।
Verse 13
ब्राह्मणा ऊचुः । वृद्धिकामाश्च पितरो वरदास्तव राघव । दर्शनं हि प्रयच्छंति स्वप्नान्ते हि स्ववंशजे
બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—હે રાઘવ! તારા પિતૃદેવો વંશવૃદ્ધિ અને કલ્યાણ ઇચ્છે છે તથા વરદાતા છે; તેઓ પોતાના જ વંશજને સ્વપ્નના અંતે દર્શન આપે છે।
Verse 14
एतत्तीर्थं महापुण्यं सुगुप्तं शार्ङ्गधन्वनः । पुष्करेति समाख्यातं श्राद्धमत्र प्रदीयताम्
આ તીર્થ મહાપુણ્યદાયક છે અને શારઙ્ગધનુર્ધર (વિષ્ણુ) દ્વારા સુસંરક્ષિત છે. તે ‘પુષ્કર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે; તેથી અહીં શ્રાદ્ધ અર્પણ કરવું।
Verse 15
नूनं दशरथो राजा तीर्थे चास्मिन्समीहते । त्वया दत्तं शुभं पिण्डं ततः स दर्शनं गतः
નિશ્ચયે રાજા દશરથ આ તીર્થમાં ફળની ઇચ્છા રાખે છે. તારા દ્વારા અર્પિત શુભ પિંડના કારણે જ તે દર્શન આપવા પ્રગટ થયો।
Verse 16
ईश्वर उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा रामो राजीवलोचनः । निमंत्रयामास तदा श्राद्धार्हान्ब्राह्मणाञ्छुभान्
ઈશ્વરે કહ્યું—તેમનું વચન સાંભળી કમળનેત્ર રામે ત્યારે શ્રાદ્ધાર્હ એવા શુભ બ્રાહ્મણોને આમંત્રિત કર્યા।
Verse 17
अब्रवील्लक्ष्मणं पार्श्वे स्थितं विनतकंधरम् । फलार्थं व्रज सौमित्रे श्राद्धार्थं त्वरयाऽन्वितः
ત્યારે બાજુમાં ઊભેલા, ગળું નમાવેલા લક્ષ્મણને તેમણે કહ્યું— “હે સૌમિત્રે! શ્રાદ્ધ માટે ફળ લાવવા ત્વરાથી જા; વિલંબ ન કર।”
Verse 18
स तथेति प्रतिज्ञाय जगाम रघुनंदनः । आनयामास शीघ्रं स फलानि विविधानि च
“તથાસ્તુ” કહી પ્રતિજ્ઞા કરીને રઘુનંદન ગયો અને તુરંત જ વિવિધ પ્રકારનાં ફળો લઈને પાછો આવ્યો।
Verse 19
बिल्वानि च कपित्थानि तिन्दुकानि च भूरिशः । बदराणि करीराणि करमर्दानि च प्रिये
હે પ્રિયે! બહુ પ્રમાણમાં બિલ્વ, કપિત્થ અને તિંદુક હતાં; તેમજ બદર, કરીર અને કરમર્દ ફળ પણ હતાં।
Verse 20
चिर्भटानि परूषाणि मातुलिंगानि वै तथा । नालिकेराणि शुभ्राणि इंगुदीसंभवानि च
ચિર્ભટ, પરૂષ અને માતુલિંગ પણ હતાં; શુભ્ર નાળિયેર અને ઇંગુદીમાંથી ઉત્પન્ન ફળો પણ હતાં।
Verse 21
अथैतानि पपाचाशु सीता जनकनंदिनी । ततस्तु कुतपे काले स्नात्वा वल्कलभृच्छुचिः
પછી જનકનંદિની સીતાએ આ બધું ત્વરાથી પકાવ્યું. ત્યારબાદ કુતપ-કાળે સ્નાન કરીને, શુદ્ધ બની અને વલ્કલ ધારણ કરીને (શ્રાદ્ધકર્મ માટે) તૈયાર થઈ.
Verse 22
ब्राह्मणानानयामास श्राद्धार्हान्द्विजसत्तमान् । गालवो देवलो रैभ्यो यवक्रीतोऽथ पर्वतः
તેણે શ્રાદ્ધ-સન્માનયોગ્ય શ્રેષ્ઠ દ્વિજ બ્રાહ્મણોને બોલાવી લાવ્યા—ગાલવ, દેવલ, રૈભ્ય, યવક્રીત અને પર્વત।
Verse 23
भरद्वाजो वसिष्ठश्च जावालिर्गौतमो भृगुः । एते चान्ये च बहवो ब्राह्मणा वेदपारगाः
ભરદ્વાજ, વસિષ્ઠ, જાવાલી, ગૌતમ, ભૃગુ—અને આવા જ અન્ય અનેક વેદપારંગત બ્રાહ્મણો ત્યાં હાજર હતા।
Verse 24
श्राद्धार्थं तस्य संप्राप्ता रामस्याक्लिष्टकर्मणः । एतस्मिन्नेव काले तु रामः सीतामभाषत
અક્લિષ્ટકર્મા રામના શ્રાદ્ધકાર્ય માટે તેઓ ત્યાં આવી પહોંચ્યા. એ જ સમયે રામે સીતાને કહ્યું।
Verse 25
एहि वैदेहि विप्राणां देहि पादावनेजनम् । एतच्छ्रुत्वाऽथ सा सीता प्रविष्टा वृक्षमध्यतः
“આવો, વૈદેહી; બ્રાહ્મણોના પાદપ્રક્ષાલન માટે જળ આપો.” એમ સાંભળીને સીતા વૃક્ષોની વચ્ચે ગઈ।
Verse 26
गुल्मैराच्छाद्य चात्मानं रामस्यादर्शने स्थिता । मुहुर्मुहुर्यदा रामः सीतासीतामभाषत
ઝાડીઓમાં પોતાને ઢાંકી તે રામની નજરથી અદૃશ્ય રહી. ત્યારે રામ વારંવાર બોલ્યા—“સીતા! સીતા!”
Verse 27
ज्ञात्वा तां लक्ष्मणो नष्टां कोपाविष्टं च राघवम् । स्वयमेव तदा चक्रे ब्राह्मणार्ह प्रतिक्रियाम्
તેણી ગુમ થઈ ગઈ છે એમ જાણી અને ક્રોધાવિષ્ટ રાઘવને જોઈ, લક્ષ્મણે ત્યારે સ્વયં બ્રાહ્મણોને યોગ્ય એવી વિધિપૂર્વક પ્રતિ크્રિયા કરી।
Verse 28
अथ भुक्तेषु विप्रेषु कृत पिंडप्रदानके । आगता जानकी सीता यत्र रामो व्यवस्थितः
પછી વિપ્રોએ ભોજન કરી લીધું અને પિંડપ્રદાનનું કર્મ પૂર્ણ થયું ત્યારે, જ્યાં રામ બેઠા હતા ત્યાં જાનકી સીતા આવી પહોંચી।
Verse 29
तां दृष्ट्वा परुषैर्वाक्यैर्भर्त्सयामास राघवः । धिग्धिक्पापे द्विजांस्त्यक्त्वा पितृकृत्यमहोदयम् । क्व गताऽसि च मां हित्वा श्राद्धकाले ह्युपस्थिते
તેણીને જોઈ રાઘવે કઠોર વચનોથી ઠપકો આપ્યો— “ધિક્ ધિક્, પાપિની! દ્વિજોને અને પિતૃકાર્યના આ મહાશુભ કર્તવ્યને ત્યજી, શ્રાદ્ધકાળ આવી પહોંચ્યો ત્યારે મને છોડીને તું ક્યાં ગઈ?”
Verse 30
ईश्वर उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भयभीता च जानकी
ઈશ્વર બોલ્યા— તેના તે વચનો સાંભળીને જાનકી ભયભીત થઈ ગઈ।
Verse 31
कृताञ्जलिपुटा भूत्वा वेपमाना ह्यभाषत । मा कोपं कुरु कल्याण मा मां निर्भर्त्सय प्रभो
તે હાથ જોડીને, કંપતી વાણીથી બોલી— “હે કલ્યાણમય! ક્રોધ ન કરો; હે પ્રભુ! મને ઠપકો ન આપો।”
Verse 32
शृणु यस्माद्विभोऽन्यत्र गता त्यक्त्वा तवान्तिकम् । दृष्टस्तत्र पिता मेऽद्य तथा चैव पितामहः
સાંભળો, હે વિભો! તમારું સાન્નિધ્ય છોડીને હું અન્યત્ર ગયો, કારણ કે ત્યાં આજે મેં મારા પિતાને જોયા—અને પિતામહને પણ।
Verse 33
तस्य पूर्वतरश्चापि तथा मातामहादयः । अंगेषु ब्राह्मणेन्द्राणामाक्रान्तास्ते पृथक्पृथक्
તેના પૂર્વજ પણ—માતામહ વગેરે—બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ એવા પુરોહિતોના અંગોમાં અલગ અલગ રીતે પ્રવેશી અધિષ્ઠિત થયા હતા.
Verse 34
ततो लज्जा समभवत्तत्र मे रघुनन्दन । पित्रा तत्र महाबाहो मनोज्ञानि शुभानि च
ત્યારે, હે રઘુનંદન, ત્યાં મને લાજ લાગી. અને ત્યાં જ, હે મહાબાહો, મારા પિતાએ મનોહર તથા શુભ વ્યવસ્થાઓ કરી.
Verse 35
तत्र पुष्करसान्निध्ये दक्षिणे धनुषां त्रये । लिंगं प्रतिष्ठयामास रामेश्वरमिति श्रुतम्
ત્યાં પુષ્કરના સાન્નિધ્યમાં, દક્ષિણ તરફ ત્રણ ધનુષ્ય જેટલા અંતરે, તેણે એક લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી—જે ‘રામેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 36
भक्ष्याणि भक्षितान्येव यानि वै गुणवन्ति च । स कथं सुकषायाणि क्षाराणि कटुकानि च । भक्षयिष्यति राजेन्द्र ततो मे दुःखमाविशत्
તે તો ગુણવત્તાવાળા અને ઉત્તમ ભક્ષ્યો જ ભોગવી ચૂક્યો છે; તો પછી તે કષાય, ક્ષાર અને કટુ આહાર કેવી રીતે ખાશે? હે રાજેન્દ્ર, તેથી મને દુઃખ ઘેરી વળ્યું.
Verse 37
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा विस्मितो राघवोऽभवत् । विशेषेण ददौ तस्मिञ्छ्राद्धं तीर्थे तु पुष्करे
તેણીના વચન સાંભળી રાઘવ આશ્ચર્યચકિત થયો. ત્યાં પુષ્કર તીર્થમાં તેણે વિશેષ શ્રદ્ધાથી અને વિધિપૂર્વક શ્રાદ્ધ કર્યું.
Verse 39
यस्तं पूजयते भक्त्या गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् । स प्राप्नोति परं स्थानं य्रत्र देवो जनार्दनः
જે ભક્તિપૂર્વક ક્રમશઃ સુગંધ, પુષ્પ વગેરે અર્પણ કરીને તેની પૂજા કરે છે, તે ભગવાન જનાર્દન જ્યાં નિવાસ કરે છે તે પરમ ધામને પામે છે.
Verse 40
किमत्र बहुनोक्तेन द्वादश्यां यत्प्रदापयेत् । न तत्र परिसंख्यानं त्रिषु लोकेषु विद्यते
અહીં વધુ શું કહેવું? દ્વાદશીએ જે કંઈ દાન કરાવવામાં આવે, તેના પુણ્યની ગણતરી ત્રિલોકમાં પણ થતી નથી.
Verse 41
शुक्रांगारकसंयुक्ता चतुर्थी या भवेत्क्वचित् । षष्ठी वात्र वरारोहे तत्र श्राद्धे महत्फलम्
હે સુન્દરી! જો ક્યારેક ચતુર્થી શુક્રવાર અને મંગળવારના સંયોગથી યુક્ત થાય, અથવા અહીં ષષ્ઠી હોય, તો તે અવસરે કરેલું શ્રાદ્ધ મહાફળ આપે છે.
Verse 42
यावद्द्वादशवर्षाणि पितरश्च पितामहाः । तर्पिता नान्यमिच्छन्ति पुष्करे स्वकुलोद्भवे
બાર વર્ષ સુધી પિતૃઓ અને પિતામહો તર્પણથી તૃપ્ત થઈને બીજું કશું ઇચ્છતા નથી, જ્યારે પુષ્કરમાં તેમના જ કુળમાં જન્મેલા વ્યક્તિ દ્વારા તર્પણ કરવામાં આવે છે.
Verse 43
तत्र यो वाजिनं दद्यात्सम्यग्भक्तिसमन्वितः । अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः
જે મનુષ્ય ત્યાં યોગ્ય ભક્તિ સાથે અશ્વદાન કરે છે, તે અશ્વમેધ યજ્ઞના સમાન પુણ્યફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 44
इति ते कथितं सम्यङ्माहात्म्यं पापनाशनम् । रामेश्वरस्य देवस्य पुष्करस्य च भामिनि
હે સુન્દરી, આ રીતે મેં દેવ રામેશ્વર તથા પુષ્કરનું પાપનાશક માહાત્મ્ય તને યોગ્ય રીતે કહ્યું છે.
Verse 111
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये पुष्करमाहात्म्ये रामेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यवर्णनंनामैकादशोत्तरशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશી-સાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડમાં, પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્ર-માહાત્મ્યના પુષ્કર-માહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘રામેશ્વરક્ષેત્ર-માહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો એકસો અગિયારમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.