Adhyaya 78
ઈશ્વર મહાદેવીને ઉપદેશ આપે છે—આગ્નેય દિશામાં, ‘પાંચ ધનુષ’ની મર્યાદામાં સ્થિત વૈશ્વાનરેશ્વર દેવતા પાસે જાઓ. આ દેવ દર્શન અને સ્પર્શ—બન્ને દ્વારા પાપઘ્ન અને મલનાશક તરીકે વર્ણવાયો છે. પછી એક બોધકથા આવે છે—એક વખત એક શુક (પોપટ) રાજમહેલમાં માળો બાંધી પોતાની સાથી સાથે લાંબા સમય સુધી રહ્યો. ભક્તિથી નહીં, પરંતુ માળાની આસક્તિથી તેઓ નિયમિત પ્રદક્ષિણા કરતા; અંતે બંનેનું મૃત્યુ થયું. તે સ્થાનના પ્રભાવથી તેઓ જાતિસ્મર બની પુનર્જન્મમાં લોપામુદ્રા અને અગસ્ત્ય તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા. પૂર્વદેહ સ્મરી અગસ્ત્ય ગાથા કહે છે—જે વિધિપૂર્વક પ્રદક્ષિણા કરીને વહ્નીશ (અગ્નિ-સ્વામી)નું દર્શન કરે છે, તે યશ પામે છે, જેમ મેં પૂર્વે પામ્યું. અંતે વિધાન—ઘૃતસ્નાનથી દેવને સ્નાન કરાવો, નિયમસર પૂજા કરો અને શ્રદ્ધાથી પાત્ર બ્રાહ્મણને સુવર્ણ દાન આપો. આમ કરવાથી તીર્થફળ પૂર્ણ મળે છે; ભક્ત વહ્નિલોકમાં જઈ અક્ષય કાળ આનંદ કરે છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि देवं वैश्वानरेश्वरम् । तस्यैवाग्नेयकोणस्थं धनुषां पंचके स्थितम्
ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી! ત્યારબાદ વૈશ્વાનરેશ્વર દેવ પાસે જવું જોઈએ. તે એ જ સ્થાને આગ્નેય કોણમાં, પાંચ ધનુષના અંતરે સ્થિત છે।
Verse 2
पापघ्नं सर्वजंतूनां दर्शनात्स्पर्शनादपि । तत्र कश्चिच्छुकः पूर्वं नीडं देवि चकार ह
આ સર્વ જીવોના પાપોનો નાશ કરે છે—માત્ર દર્શનથી કે સ્પર્શથી પણ. હે દેવી, ત્યાં પૂર્વે એક શુક (પોપટ) એ પોતાનું માળું બનાવ્યું હતું.
Verse 3
प्रासादे भार्यया सार्द्धं निवस न्सुचिरं स्थितः । ततस्तौ दंपती नित्यं प्रदक्षिणं प्रचक्रतुः
તે પોતાની પત્ની સાથે તે પ્રાસાદસમાન મંદિરમાં લાંબા સમય સુધી નિવાસ કરતો રહ્યો. ત્યારબાદ તે દંપતી રોજ નિત્ય પ્રદક્ષિણા કરવા લાગ્યાં.
Verse 4
कुलायस्य वशाद्देवि न तु भक्त्या कथंचन । कालेन महता तौ च पंचत्वं समुपस्थितौ
હે દેવી, આ કશી રીતે ભક્તિથી નહિ, પરંતુ માળા (આશ્રય)ના વશથી થયું. ઘણો સમય ગયા પછી તે બંને મૃત્યુને પામ્યા.
Verse 5
जातौ तेन प्रभावेन उक्तौ जातिस्मरौ भुवि । लोपामुद्रागस्त्यनामप्रसिद्धिं परमां गतौ
તે પ્રભાવથી તેઓ પૃથ્વી પર જાતિસ્મર (પૂર્વજન્મસ્મૃતિ ધરાવનાર) બની જન્મ્યા. અને લોપામુદ્રા તથા અગસ્ત્ય—આ નામોથી પરમ પ્રસિદ્ધિ પામ્યા.
Verse 6
अथ गाथा पुरी गीता अगस्त्येन महात्मना । स्मरता पूर्वदेहं तु विस्मयेनानुभूतिजा
ત્યાર પછી મહાત્મા અગસ્ત્યે, પોતાના પૂર્વદેહનું સ્મરણ કરતાં, વિસ્મય અને અંતરાનુભવથી જન્મેલી એક પૂર્ણ ગાથા ગાઈ.
Verse 7
कृत्वा प्रदक्षिणं सम्यग्वह्नीशं यः प्रपश्यति । नूनं प्रसिद्धिमाप्नोति इतश्चाहं यथा पुरा
જે યોગ્ય રીતે પ્રદક્ષિણા કરીને અગ્નિદેવ-સ્વરૂપ વહ્નીશનું દર્શન કરે છે, તે નિશ્ચયે પ્રસિદ્ધિ પામે છે—જેમ હું પૂર્વકાળે અહીં પામ્યો હતો।
Verse 8
एवं देवि तवाख्यातं माहात्म्यं वह्निदैवतम् । श्रुतं पापहरं नृणां सर्वकामफलप्रदम्
હે દેવી, આ રીતે તને અગ્નિદેવતાનું માહાત્મ્ય કહેલું છે; તેનું શ્રવણ મનુષ્યોના પાપ હરે છે અને સર્વ કામનાઓનું ફળ આપે છે।
Verse 9
घृतेन तं तु संस्नाप्य विधिना वै समर्चयेत् । हेम दद्याच्च विप्रेंद्र सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः
ઘીથી તે દેવતાને સ્નાન કરાવી વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું; હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ, પછી યોગ્ય શ્રદ્ધાસહિત સોનાનું દાન પણ કરવું।
Verse 10
एवं कृत्वा विधानेन सम्यग्यात्राफलं लभेत् । वह्निलोकं तु संप्राप्य मोदते कालमक्षयम्
આ રીતે વિધાન અનુસાર કરવાથી યાત્રાનું પૂર્ણ ફળ મળે છે; અને અગ્નિલોકને પામી અક્ષય સમય સુધી આનંદ કરે છે।
Verse 78
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहरुया संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये वैश्वानरेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टसप्तति तमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતી-સાહસ્ર્યા સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘વૈશ્વાનરેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો અઠ્ઠોતેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।