Adhyaya 99

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि यत्र चक्रधरः स्थितः । दंडपाणिश्च देवेशि यत्रैकस्थानसंस्थितः

ઈશ્વરે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે મહાદેવી, જ્યાં ચક્રધર સ્થિત છે ત્યાં જવું જોઈએ; હે દેવેશી, એ જ એક સ્થાને દંડપાણિ પણ પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 2

चंद्रेशात्पूर्वदिग्भागे ।सोमेशादुत्तरेस्थितः । धनुषां पंचसंस्थाने गंधर्वेशात्समीपतः

ચન્દ્રેશથી પૂર્વ દિશાભાગે અને સોમેશના ઉત્તરે—પાંચ ધનુષ્ય જેટલા અંતરે—ગંધર્વેશની નજીક તે સ્થિત છે।

Verse 3

उमाया नैरृते भागे ब्रह्मदेवर्षिसंस्थितः । तस्योत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि सर्वपातकनाशिनीम्

ઉમાના નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) ભાગમાં બ્રહ્મદેવર્ષિ સ્થિત છે। હવે હું તેમની ઉત્પત્તિ કહું છું—જે સર્વ પાતકોનો નાશ કરે છે।

Verse 4

पौंड्रको वासुदेवस्तु वाराणस्यां पुराऽभवत् । तेन श्रुतं पुराणं तु पठ्यमानं द्विजातिभिः

પ્રાચીન કાળે પૌંડ્રક વાસુદેવ વારાણસીમાં રહેતો હતો। ત્યાં દ્વિજાતિઓ દ્વારા પાઠ થતું પુરાણ તેણે સાંભળ્યું।

Verse 5

कल्पादौ द्वापरांते तु क्षत्रियाणां निवेशने । अवतारं महाबाहुवासुदेवः करिष्यति

કલ્પના આરંભે અને દ્વાપરના અંતે, ક્ષત્રિયોના નિવાસસ્થાનોમાં મહાબાહુ વાસુદેવ અવતાર ધારણ કરશે।

Verse 6

स तु मूढमतिर्मेने अहं विष्णुरिति प्रिये । चिह्नानि धारयामास चक्रादीनि वरानने

પણ તે મોહગ્રસ્ત બુદ્ધિવાળો, હે પ્રિયે, ‘હું જ વિષ્ણુ છું’ એમ માન્યો। હે વરાનને, તેણે ચક્ર આદિ ચિહ્નો ધારણ કરવા માંડ્યા।

Verse 7

स दूतं प्रेषयामास द्वारकायां महोदरम् । स गत्वा प्राह विष्णुं वै चक्रादीनि परित्यज

તેણે મહોદર નામના દૂતને દ્વારકામાં મોકલ્યો. તે ત્યાં જઈને નિશ્ચયે વિષ્ણુને કહ્યું—“ચક્ર વગેરે આયુધો ત્યજી દો.”

Verse 8

इत्याह पौंड्रको राजा नचेद्वधमवा प्स्यसि । ततश्च भगवान्विष्णुः प्राहास्य रुचिरं वचः

આ રીતે પૌંડ્રક રાજાએ કહ્યું—“નહીંતર તું નિશ્ચયે મૃત્યુ પામશે.” ત્યારબાદ ભગવાન વિષ્ણુ સ્મિત સાથે મનોહર વચન બોલ્યા.

Verse 9

वाच्यः स पौंड्रको राजा त्वया हंत वचो मम । गृहीतचक्र एवाहं काशीमागम्य ते पुरीम्

તું તે પૌંડ્રક રાજાને મારું આ વચન કહેજે—“હું ચક્ર ધારણ કરીને જ કાશીમાં આવી તારી નગરીમાં પ્રવેશ કરીશ.”

Verse 10

संत्यक्ष्यामि ततश्चक्रं गदां चेमामसंशयम् । तद्ग्राह्यं भवता चक्रमन्यद्वा यत्तवेप्सितम्

પછી હું નિઃસંદેહ આ ચક્ર અને આ ગદા ત્યજી દઈશ. તે ચક્ર તું ગ્રહણ કર—અથવા તને ઇચ્છિત બીજું કોઈ આયુધ લઈ લે.

Verse 11

इत्युक्तेऽथ गते दूते संस्मृत्याऽभ्या गतं हरिः । गरुत्मन्तं समारुह्य त्वरितस्तत्पुरं ययौ

આવું કહી દૂત ગયા પછી, હરિએ પોતાનું કાર્ય સ્મરીને તૈયારી કરી. પછી ગરુડ પર આરુઢ થઈ ઝડપથી તે નગરી તરફ ગયા.

Verse 12

मित्रस्नेहात्ततस्तस्य काशिराजः सहानुगः । सर्वसैन्यपरीवारस्ततः पौंड्रमुपाययौ

પછી તેના પ્રત્યેના મિત્રસ્નેહથી કાશીરાજ અનુચરો સહિત, સર્વ સૈન્યથી પરિવૃત્ત થઈ, પૌંડ્રને સહાય કરવા પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 13

ततो बलेन महता काशिराजबलेन च । पौंड्रको वासुदेवोऽसौ केशवाभिमुखो ययौ

પછી પોતાના મહાબળ અને કાશીરાજના બળ સાથે, ‘વાસુદેવ’ કહેવાતો તે પૌંડ્રક કેશવના સામને આગળ વધ્યો।

Verse 14

तं ददर्श हरिर्दूराद्दुर्वारे स्यंदने स्थितम् । चक्रहस्तं गदाशार्ङ्गसंयुतं गरुडध्वजम्

દૂરથી હરિએ તેને દુર્ભેદ્ય રથમાં સ્થિત જોયો—હાથમાં ચક્ર, ગદા અને શારઙ્ગ ધનુષ્યથી યુક્ત, તથા ગરુડધ્વજ ધારણ કરનાર।

Verse 15

तं दृष्ट्वा भावगंभीरं जहास गरुडध्वजः । उवाच पौंड्रकं मूढमात्मचिह्नोपलक्षितम्

તેના ગಂಭીર ભાવને જોઈ ગરુડધ્વજધારી પ્રભુ હસ્યા અને પોતાના જ ચિહ્નોથી ચિહ્નિત થયેલા તે મૂઢ પૌંડ્રકને કહ્યું।

Verse 16

पौंड्रकोक्तं त्वया यत्तु दूतवक्त्रेण मां प्रति । समुत्सृजेति चिह्नानि तच्च सर्वं त्यजाम्यहम्

દૂતના મુખે તું મને પૌંડ્રકનું જે વચન કહ્યું—‘ચિહ્નો ત્યજી દે’—તે બધું હું હવે ત્યજી દઉં છું।

Verse 17

चक्रमेतत्समुत्सृष्टं गदेयं च विस र्जिता । गरुत्मानेष ते गत्वा समारोहतु वै ध्वजम्

આ ચક્ર છોડવામાં આવ્યું છે અને આ ગદા પણ ફેંકવામાં આવી છે. તમારો આ ગરુડ જઈને તમારા ધ્વજ પર બિરાજમાન થાય.

Verse 18

इत्युच्चार्य विमुक्तेन चक्रेणासौ निपातितः । रथश्च गदया भग्नो गजाश्चा श्वाश्च चूर्णिताः

એમ કહીને છોડવામાં આવેલા ચક્રથી તેને નીચે પાડી દેવામાં આવ્યો. ગદાથી રથ તૂટી ગયો અને હાથીઓ તથા ઘોડાઓ કચડાઈ ગયા.

Verse 19

ततो हाहाकृते लोके काशिनाथो महाबली । युयुधे वासुदेवेन मित्रदुःखेन दुःखितः

ત્યારબાદ લોકમાં હાહાકાર મચી જતાં, મિત્રના દુઃખથી દુઃખી થયેલા મહાબલી કાશીરાજે વાસુદેવ સાથે યુદ્ધ કર્યું.

Verse 20

ततः शार्ङ्गविनिर्मुक्तैश्छित्त्वा तस्य शरैः शिरः । काशीपुर्यां स चिक्षेप कुर्वंल्लोकस्य विस्मयम्

પછી શાર્ંગ ધનુષ્યમાંથી છોડાયેલા બાણો વડે તેનું મસ્તક કાપીને, તેમણે તેને કાશીપુરીમાં ફેંક્યું, જેનાથી લોકો વિસ્મિત થઈ ગયા.

Verse 21

हत्वा तु पौंड्रकं शौरिः काशिराजं च सानु गम् । पुनर्द्वारवतीं प्राप्तो मृगयाया गतो यथा

પૌંડ્રક અને સેવકો સહિત કાશીરાજાને મારીને, શૌરિ (કૃષ્ણ) ફરીથી દ્વારકા પાછા ફર્યા, જાણે કે તેઓ શિકાર પરથી પાછા ફર્યા હોય.

Verse 22

ततः काशिपतेः पुत्रः पितुर्दुःखेन दुःखितः । शंकरं तोषयामास स च तस्मै वरं ददौ

ત્યારે કાશીપતિનો પુત્ર પિતાના દુઃખથી દુઃખિત થઈ શંકરને પ્રસન્ન કરવા લાગ્યો; અને શંકરે તેને એક વરદાન આપ્યું।

Verse 23

स वव्रे भगवन्कृत्या पितुर्हंतुर्वधाय मे । समुत्तिष्ठतु कृष्णस्य त्वत्प्रसादात्सुरेश्वर

તેને વર માગ્યો—“હે ભગવન, હે સુરેશ્વર! તમારી કૃપાથી મારા પિતૃહંતક કૃષ્ણના વધ માટે એક કૃત્યા ઉત્પન્ન થાઓ.”

Verse 24

एवं भविष्यतीत्युक्ते दक्षिणाग्नेस्तु मध्यतः । महाकृत्या समुत्तस्थौ प्रस्थिता द्वारकां प्रति

“એવું જ થશે” એમ (શિવે) કહ્યે પછી દક્ષિણ અગ્નિના મધ્યમાંથી એક મહાકૃત્યા ઊભી થઈ અને દ્વારકા તરફ પ્રસ્થાન કરી।

Verse 25

ज्वालामालाकरालां तां यादवा भयविह्वलाः । दृष्ट्वा जनार्द्दनं सर्वे शरणार्थमुपागताः

જ્વાલામાળાથી ઘેરાયેલી તે ભયંકરાને જોઈ યાદવો ભયથી વ્યાકુળ થઈ, સર્વે શરણ માટે જનાર્દન પાસે આવ્યા।

Verse 26

ततः सुदर्शनं तस्या मुमोच गरुडध्वजः । वधाय सा ततो भग्ना चक्रतेजोऽभिपीडिता

પછી ગરુડધ્વજ (કૃષ્ણ) એ તેના વધ માટે સુદર્શન ચક્ર છોડ્યું; ચક્રના તેજથી દબાઈ તે તૂટી ને નષ્ટ થઈ ગઈ।

Verse 27

कृत्यामनुजगामाशु विष्णोश्चक्रं सुदर्शनम् । कृत्या वाराणसीं प्राप्ता तस्याश्चक्रं तु पृष्ठतः

વિષ્ણુનું સુદર્શનચક્ર કૃત્યાને ત્વરિત અનુસરી ગયું. કૃત્યા વારાણસી પહોંચી, અને ચક્ર પણ તેની પાછળ પાછળ જ આવ્યું.

Verse 28

ततः सा भयसंत्रस्ता शंकरं शरणं गता । सोमनाथं जगन्नाथं नान्यः शक्तो हि रक्षितुम्

પછી ભયથી કંપતી તે શંકરનાં શરણમાં ગઈ—સોમનાથ, જગન્નાથ; કારણ કે તેમના સિવાય બીજો કોઈ રક્ષા કરવા સમર્થ ન હતો.

Verse 29

ततश्चक्रं वरैर्बाणैस्ताडयामास शंकरः । तच्च द्वारवतीं प्राप्तं शिवसायकमिश्रितम्

પછી શંકરે ઉત્તમ બાણોથી તે ચક્ર પર પ્રહાર કર્યો; અને તે ચક્ર શિવના શાયકો સાથે મિશ્રિત થઈ દ્વારવતી પહોંચ્યું.

Verse 30

तद्दृष्ट्वा शिवनामांकैस्ताडितं भगवान्हरिः । चक्रं शरैस्ततः कुद्धो गृहीत्वा च करेण तत् । जगाम तत्र यत्रास्ते सोमेशः कालभैरवः

શિવનામાંકિત બાણોથી પોતાનું ચક્ર આઘાત પામેલું જોઈ ભગવાન હરિ ક્રોધિત થયા. પછી તે ચક્ર હાથમાં લઈને જ્યાં સોમેશ—કાલભૈરવ—વિરાજે છે ત્યાં ગયા.

Verse 31

स गत्वा रोष ताम्राक्षश्चक्रोद्यतकरः स्थितः । कृत्यां हंतुं मतिं चक्रे कालभैरवनिर्मिताम्

ત્યાં જઈ ક્રોધથી લાલ આંખોવાળા બની, ચક્ર ફેંકવા હાથ ઉંચો કરીને ઊભા રહ્યા; અને કાલભૈરવ-નિર્મિત કૃત્યાનો નાશ કરવાનો સંકલ્પ કર્યો.

Verse 32

दृष्टो देवैस्ततः सर्वैदंडपाणिगणेन च । देवानां प्रेक्षतां तत्र दण्डपाणिर्महागणः । चक्रोद्यतकरं दृष्ट्वा विष्णुं प्राहाब्जलोचनम्

ત્યારે તે સર્વ દેવો તથા દંડપાણિના ગણો દ્વારા જોવાયો. દેવો નજરે જોતા હતા ત્યારે ત્યાં મહાગણ દંડપાણિએ, ચક્ર ફેંકવા હાથ ઉંચો કરેલા વિષ્ણુને જોઈ, કમળનેત્ર પ્રભુને કહ્યું।

Verse 33

दंडपाणिरुवाच । मा क्रोधं कुरु देवेश कृत्यां प्रति जगत्प्रभो

દંડપાણિ બોલ્યા— હે દેવેશ, હે જગત્પ્રભો, આ કૃત્યા વિષે ક્રોધ ન કરશો।

Verse 34

अमोघं युधि ते चक्रं कृत्या चापि च शांकरी । एवं चक्र विनिर्मुक्ते भवेत्कोधो हरे यदि । भविष्यति महद्दुःखं लोकानां संक्षयो हि वा

યુદ્ધમાં તમારું ચક્ર અચૂક છે અને આ શાંકરી કૃત્યા પણ પ્રચંડ છે. હે હરિ, ચક્ર છૂટ્યા પછી પણ જો ક્રોધ ટકી રહે, તો લોકોએ મહાદુઃખ ભોગવવું પડશે—અથવા વિનાશ પણ થઈ શકે।

Verse 35

न मोक्तव्यमतश्चक्र शृणु भूयो वचश्च नः । अत्र स्थाने नियुक्तोऽहं शंकरेण पुरा हरे

અતએવ ચક્ર છોડવું ન જોઈએ; મારી વાત ફરી સાંભળો. હે હરિ, આ જ સ્થાને પૂર્વે શંકરે મને નિયુક્ત કર્યો હતો।

Verse 36

पापिनां रक्षणार्थं वै विघ्नार्थं दुष्टचेतसाम् । तस्मात्त्वं मम सांनिध्ये तिष्ठ चक्रधरो हरे

નિશ્ચયે (મને) પાપીઓની પણ રક્ષા માટે અને દુષ્ટચિત્તો માટે વિઘ્નરૂપ થવા નિયુક્ત કરાયો છે. તેથી, હે ચક્રધારી હરિ, મારા સાન્નિધ્યમાં અહીં જ રહો।

Verse 37

अत्र चक्रधरं देवं पूजयिष्यंति मानवाः । धूपमाल्योपहारैश्च नैवेद्यैर्विवि धैरपि

અહીં માનવો ચક્રધારી દેવનું ધૂપ, માળા, ઉપહાર તથા નાનાવિધ નૈવેદ્યોથી પૂજન કરશે।

Verse 38

विष्णुरुवाच । एष एव निवृत्तोहं तव वाक्यांकुशेन वै । अत्र चक्रोद्यतकरः स्थास्ये तव समीपतः

વિષ્ણુએ કહ્યું—તારા વચનોના અંકુશથી જ હું ખરેખર નિવૃત્ત થયો છું. અહીં હાથમાં ચક્ર ઉંચું રાખીને હું તારા સમીપ સ્થિર રહીશ।

Verse 39

एवं हि स्थितोदेवस्तत्र चक्रधरः प्रिये । दंडपाणिश्च भगवान्मम रूपी गणेश्वरः

હે પ્રિયે, આ રીતે ત્યાં ચક્રધારી દેવ સ્થિત છે; અને ત્યાં જ દંડપાણિ—ભગવાન ગણેશ્વર—જે મારા જ સ્વરૂપ છે, તે પણ વિરાજે છે।

Verse 40

यस्तौ पूजयते भक्त्या दंडपाणिहरी क्रमात् । स पाप कंचुकैर्मुक्तो गच्छेच्छिवपुरं नरः

જે ભક્તિપૂર્વક ક્રમથી તે બંને—દંડપાણિ અને હરિ—નું પૂજન કરે છે, તે પાપરૂપ કંચુકોથી મુક્ત થઈ શિવપુરે જાય છે।

Verse 41

माघे मासि चतुर्द्दश्यां कृष्णाष्टम्यां विशेषतः । गंधधूपोपहारैर्यः पूजयेद्दण्डनायकम् । तस्य क्षेत्रे निवसतो न विघ्नं जायते क्वचित्

માઘ માસમાં, ખાસ કરીને ચતુર્દશી અને કૃષ્ણાષ્ટમીના દિવસે, જે ગંધ, ધૂપ અને ઉપહારોથી દંડનાયકનું પૂજન કરે છે—આ ક્ષેત્રમાં વસતા તેને ક્યાંય વિઘ્ન થતું નથી।

Verse 42

एकादश्यां जिताहारो योऽर्चयेच्चक्रपाणिनम् । स मुक्तः पातकैः सर्वैर्याति विष्णोः सलोकताम्

એકાદશીએ જે આહાર-સંયમ રાખીને ચક્રપાણિ ભગવાનનું પૂજન કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ વિષ્ણુલોકમાં સলোকતા પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 43

इति संक्षेपतः प्रोक्तं माहात्म्यं चक्रपाणिनः । दण्डपाणिगणस्यापि श्रुतं पापौघनाशनम्

આ રીતે સંક્ષેપમાં ચક્રપાણિનું માહાત્મ્ય કહેવાયું; તેમજ દંડપાણિના ગણોની પણ પાપપ્રવાહ નાશ કરનાર કથા સાંભળવામાં આવી।