Adhyaya 98
આ અધ્યાયમાં દેવી પૂછે છે—આ લિંગને ‘પૃથ્વીશ્વર’ કેમ કહેવામાં આવે છે અને પછી તે ‘ચન્દ્રેશ્વર’ તરીકે કેવી રીતે પ્રસિદ્ધ થયું? ઈશ્વર પાપ-પ્રણાશિની કથા કહીને જણાવે છે કે આ લિંગ પૂર્વ યુગો/મન્વંતરો થી પ્રસિદ્ધ છે અને પ્રભાસ પ્રદેશમાં દિશા તથા અંતરના નિર્દેશ સાથે સ્થિત છે. દૈત્યભારથી પીડિત પૃથ્વી ગાયનું રૂપ ધારણ કરીને ભટકતી ભટકતી પ્રભાસક્ષેત્રે પહોંચે છે અને ત્યાં લિંગ-પ્રતિષ્ઠાનો સંકલ્પ કરે છે. તે સો વર્ષ કઠોર તપ કરે છે; રુદ્ર પ્રસન્ન થઈ આશ્વાસન આપે છે કે વિષ્ણુ દૈત્યોને દૂર કરશે અને આ લિંગ ‘ધારિત્રી/પૃથ્વીશ્વર’ નામે ખ્યાતિ પામશે. ફલશ્રુતિમાં કહે છે કે ભાદ્રપદ કૃષ્ણ તૃતીયાએ પૂજન મહાયજ્ઞફળ સમાન છે; આસપાસનું ક્ષેત્ર મુક્તિદાયક છે અને ત્યાં અજાણતાં મૃત્યુ પણ પરમ પદ આપે છે. પછી વારાહકલ્પની કથા આવે છે: દક્ષના શાપથી ચંદ્ર રોગગ્રસ્ત થઈ પૃથ્વી પર પડી જાય છે, સમુદ્રસમીપ પ્રભાસમાં આવી પૃથ્વીશ્વરની સહસ્ર વર્ષ આરાધના કરે છે. તેથી તેની કાંતિ અને શુદ્ધિ પાછી મળે છે અને લિંગ ‘ચન્દ્રેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. આ માહાત્મ્યનું શ્રવણ મલિનતા દૂર કરે છે અને આરોગ્યને આધાર આપે છે એમ અધ્યાય અંતે કહે છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि चंडेश्वरमिति श्रुतम् । सोमेशाद्वायवे भागे धनुषां षष्टिभिः स्थितम्
ઈશ્વરે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે મહાદેવી, ‘ચંડેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ સ્થાને જવું જોઈએ. તે સોમેશ્વરથી વાયવ્ય દિશામાં સાઠ ધનુષ જેટલા અંતરે સ્થિત છે।
Verse 2
दिव्यं लिंगं महादेवि सर्वपातकनाशनम् । तत्पूर्वे तु युगे ख्यातं मनोः स्वायंभुवांतरे
હે મહાદેવી, તે દિવ્ય લિંગ સર્વ પાતકોનો નાશ કરનાર છે. પૂર્વ યુગમાં—સ્વાયંભુવ મનુના મન્વંતરમાં—તે પ્રસિદ્ધ હતું।
Verse 3
त्रेतायुगमुखे देवि पृथिव्या संप्रतिष्ठितम् । पूर्वमन्वंतरे चास्मिंल्लिङ्गं पृथ्वीश्वरं प्रिये
ત્રેતાયુગના આરંભે, હે દેવી, આ લિંગ પૃથ્વી દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત થયું. અને આ પૂર્વ મન્વંતરમાં, પ્રિયે, તે ‘પૃથ્વીશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ હતું.
Verse 4
पुनश्चंद्रेण तत्प्राप्तं लिंगं चंद्रेश्वरं प्रिये । ब्रह्महत्यादिपापानां नाशनं पुण्यवर्द्धनम्
પછી, પ્રિયે, એ જ લિંગ ચંદ્ર દ્વારા પ્રાપ્ત થયું અને ‘ચંદ્રેશ્વર’ તરીકે ઓળખાયું. તે બ્રહ્મહત્યા આદિ પાપોનો નાશ કરે છે અને પુણ્ય વધારેછે.
Verse 5
तं दृष्ट्वा मानवो देवि सप्तजन्मसमुद्भवैः । मुच्यते कल्मषैः सर्वैः कृतकृत्यस्तु जायते
હે દેવી, તેનું માત્ર દર્શન કરવાથી માનવ સાત જન્મોમાં સંગ્રહિત સર્વ કલ્મષોથી મુક્ત થાય છે અને કૃતકૃત્ય બને છે.
Verse 6
देव्युवाच । कथं पृथ्वीश्वरं ख्यातं तल्लिंगं पाप नाशनम् । कथं पुनः समाख्यातं चन्द्रेश्वरमिति प्रभो । एतद्विस्तरतो ब्रूहि श्रोतुकामाहमादरात्
દેવીએ કહ્યું—હે પ્રભો, પાપનાશક તે લિંગ ‘પૃથ્વીશ્વર’ નામે કેવી રીતે પ્રસિદ્ધ થયું? અને પછી તે ‘ચંદ્રેશ્વર’ તરીકે કેવી રીતે કહેવાયું? કૃપા કરીને આ વિગતે કહો; હું આદરપૂર્વક સાંભળવા ઇચ્છું છું.
Verse 7
ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि कथा पापप्रणाशिनीम् । यां श्रुत्वा मुच्यते जंतुस्त्रिविधैः कर्मबन्धनैः
ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, સાંભળ; હું પાપપ્રણાશિની કથા કહું છું. જેને સાંભળીને જીવ કર્મના ત્રિવિધ બંધનોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 8
आसीत्पूर्वं महादेवि दैत्यभारार्द्दिता मही साऽधो व्रजंती सहसा गोरूपा संबभूव ह
પૂર્વકાળે, હે મહાદેવી, દૈત્યોના ભારથી પીડિત પૃથ્વી નીચે ધસી જતી હતી; ત્યારે તે સહસા ગૌરૂપ ધારણ કરી બેઠી।
Verse 9
इतस्ततो धावमाना न लेभे निर्वृतिं क्वचित् । ततो वर्षशते पूर्णे भ्रममाणा क्वचित्क्वचित्
તે અહીંથી ત્યાં દોડતી રહી, પરંતુ ક્યાંયે શાંતિ ન મળી. પછી પૂરાં સો વર્ષ વીતી ગયા છતાં તે ક્યાંક ક્યાંક ભટકતી જ રહી।
Verse 10
आससाद महाक्षेत्रं प्रभासमिति विश्रुतम् । देवदानवगंधर्वैः सेवितं पापनाशनम्
તેણે ‘પ્રભાસ’ નામે પ્રસિદ્ધ તે મહાક્ષેત્રને પ્રાપ્ત કર્યું; જે દેવ, દાનવ અને ગંધર્વો દ્વારા સેવિત તથા પાપનાશક છે।
Verse 11
तत्र स्थित्वा महाक्षेत्रे कृत्वा मनसि निश्चयम् । लिंगं प्रतिष्ठयामास भक्त्या परमया युता
તે મહાક્ષેત્રમાં રહી, મનમાં દૃઢ નિશ્ચય કરીને, પરમ ભક્તિથી યુક્ત થઈ તેણે લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી।
Verse 12
वर्षाणां च शतं साग्रं कृते तपसि दुश्चरे । तुतोष भगवान्रुद्रो धरित्रीं वाक्यमब्रवीत्
કઠિન તપમાં સો વર્ષથી થોડો વધુ સમય વિતી ગયા પછી ભગવાન રુદ્ર પ્રસન્ન થયા અને ધરિત્રીને વચન કહ્યાં।
Verse 13
देवि विश्वंभरे सर्वं तपः सुचरितं त्वया । मा शोकं कुरु कल्याणि भविष्यति तवेप्सितम्
દેવિ, વિશ્વંભરે, તું આ સર્વ તપશ્ચર્યા સુચરિત રીતે સમ્યક્ પૂર્ણ કરી છે. કલ્યાણી, શોક ન કર—તારું ઇપ્સિત અવશ્ય સિદ્ધ થશે.
Verse 14
दैत्या नाशं गमिष्यंति विष्णुना निहता भुवि । भवित्री त्वं महादेवि दैत्यभारविवर्जिता
દૈત્યો પૃથ્વી પર વિષ્ણુ દ્વારા નિહત થઈ વિનાશને પામશે. મહાદેવિ, તું દૈત્યભારથી વિમુક્ત બનશે.
Verse 15
इदं त्वया स्थापितं यल्लिंगं परमशोभनम् । धरित्रीनाम्ना विख्यातं लोके ख्यातिं गमिष्यति
તારા દ્વારા સ્થાપિત આ પરમ શોભન લિંગ ‘ધરિત્રી’ નામે લોકમાં વિખ્યાત થઈ પ્રસિદ્ધિ પામશે.
Verse 16
अत्राहं संस्थितो नित्यं लिंगरूपी महाप्रभुः । स्थास्यामि कल्पेकल्पे वै नृणां पापापहारकः
અહીં હું લિંગરૂપ મહાપ્રભુ નિત્ય સ્થાપિત છું. પ્રત્યેક કલ્પે હું અહીં જ સ્થિર રહી મનુષ્યોના પાપોનું અપહરણ કરીશ.
Verse 17
मूर्त्यष्टकसमायुक्तो लिंगे ऽस्मिन्संस्थितः सदा । नृणां नाशयिता पापं पूर्वजन्मशतार्जितम्
અષ્ટ દિવ્ય મૂર્તિઓથી સમાયુક્ત થઈ હું આ લિંગમાં સદા સ્થિત છું અને મનુષ્યોના સૈકડો પૂર્વજન્મોમાં સંચિત પાપનો નાશ કરું છું.
Verse 18
भाद्रे कृष्णतृतीयायां यश्चैतं पूजयिष्यति । सोऽश्वमेधसहस्रस्य फलमाप्स्यत्यसंशयम्
ભાદ્રપદ માસના કૃષ્ણપક્ષની તૃતીયાએ જે આ લિંગની પૂજા કરશે, તે નિઃસંદેહ સહસ્ર અશ્વમેધ યજ્ઞોના સમાન પુણ્યફળ પ્રાપ્ત કરશે।
Verse 19
सर्वतीर्थाभिषेकस्य सर्वेषां दानकर्मणाम् । भविष्यति फलं तस्य लिंगस्यैवास्य पूजनात्
આ જ લિંગની પૂજા કરવાથી સર્વ તીર્થોમાં અભિષેક-સ્નાન તથા સર્વ પ્રકારના દાનકર્મોથી જે ફળ મળે છે, તે જ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 20
धनुषां षोडशं यावत्समंतात्परिमंडलम् । क्षेत्रमस्य समाख्यातं प्राणिनां मुक्तिदायकम्
ચારેય તરફ સોળ ધનુષ્ય-પરિમાણ સુધી તેનો પરિમંડળ વિસ્તાર કહેવાયો છે; આ ક્ષેત્ર પ્રાણીઓને મુક્તિ આપનારું છે।
Verse 21
तस्मिन्मृताः प्राणिनो ये कामतो वाप्यकामतः । कृमि कीटसमा वापि ते यांति परमां गतिम्
તે ક્ષેત્રમાં જે પ્રાણી મરે—ઇચ્છાથી કે અનિચ્છાથી—તે કૃમિ-કીટ સમાન હોય તોય પરમ ગતિને પામે છે।
Verse 22
यो दद्यात्काञ्चनं मेरुं कृत्स्नां वाऽपि वसुन्धराम् । यः पूजयति पृथ्वीशं स तयोरधिकः स्मृतः
જે સોનાનો મેરુ પર્વત કે આખી ધરતી પણ દાન આપે, તેનાથી પણ મહાન તે ગણાય છે જે પૃથ્વીશ (ભગવાન)ની પૂજા કરે છે।
Verse 23
ईश्वर उवाच । इति दत्त्वा वरान्देवस्तत्रैवांतरधीयत । पृथिवीश्वरनामाभूत्तत्प्रभृत्येव शंकरः
ઈશ્વરે કહ્યું—આ રીતે વરદાન આપી દેવ ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા. ત્યારથી શંકર ‘પૃથિવીશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયા.
Verse 24
पुनरस्मिन्महाकल्पे वाराह इति विश्रुते । कदाचिद्दक्षशापेन क्षीणश्चन्द्रो बभूव ह
પછી આ મહાકલ્પમાં, જે ‘વારાહ કલ્પ’ તરીકે વિખ્યાત છે, એક વખત દક્ષના શાપથી ચંદ્ર ક્ષીણ થયો.
Verse 25
पपात भूतले देवि यक्ष्मणा पीडितः शशी । क्षेत्रं प्रभासमासाद्य तन्महोदधिसंनिधौ
હે દેવી! યક્ષ્માથી પીડિત ચંદ્ર ભૂતલ પર પડી ગયો; પ્રભાસ ક્ષેત્રે પહોંચી મહાસાગરના સાન્નિધ્યમાં રહ્યો.
Verse 26
दृष्ट्वा पृथ्वीश्वरं लिंगं सप्रभावं महाप्रभम् । तत्पूजानिरतो भूत्वा वर्षाणां तु सहस्रकम्
પ્રભાવશાળી અને મહાપ્રભ એવા પૃથિવીશ્વર લિંગને જોઈ, તે તેની પૂજામાં લીન થયો અને પૂરાં એક હજાર વર્ષ સુધી અચલ રહ્યો.
Verse 27
अतपत्स तपो रौद्रं शीर्णपर्णांबुभक्षकः । यतः समभवद्दीप्त्या सर्वाह्लादकरः शशी
તે ઝરેલા પાંદડા અને જળને આહાર બનાવી ઘોર તપ કરતો રહ્યો; તે તપથી ચંદ્ર ફરી દીપ્તિમાન થયો અને સર્વને આનંદ આપનાર બન્યો.
Verse 28
तल्लिंगस्यैव माहात्म्यात्ततश्चंद्रेश्वरोऽभवत् । तस्य लिंगस्य माहात्म्याच्चंद्रमा गतकल्मषः
તે જ લિંગના માહાત્મ્યથી તે ‘ચન્દ્રેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો; અને તે લિંગની મહિમાથી ચન્દ્રમા કલ્મષથી મુક્ત થયો.
Verse 29
अवाप सिद्धिमत्युग्रां स्पर्शलिंगप्रकाशिनीम् । सोमनाथेति यां प्राहुः प्रसिद्धां लिंगरूपिणीम्
તેણે અતિ ઉગ્ર અને અદભુત એવી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી—જે સ્પર્શલિંગની મહિમા પ્રકાશિત કરે છે, લિંગરૂપિણી છે, અને ‘સોમનાથ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 30
इति संक्षेपतः प्रोक्तं माहात्म्यं चन्द्रदैवतम् । श्रुतं हरति पापानि तथाऽरोग्यं प्रयच्छति
આ રીતે સંક્ષેપમાં ચન્દ્રદેવતાનું માહાત્મ્ય કહેલું છે. તેને સાંભળવાથી પાપો નાશ પામે છે અને આરોગ્ય પણ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 98
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मध्ययात्रायां पृथ्वीश्वर माहात्म्यवर्णनंनामाष्टनवतितमोध्यायः
આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડમાં, પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યના મધ્યયાત્રા-પ્રકરણમાં ‘પૃથ્વીશ્વર-માહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો અઠ્ઠાણુંમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.