Adhyaya 276
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને ઋષિ-તીર્થ તરફની તીર્થયાત્રાનો ઉપદેશ આપે છે અને દેવિકા નદીના તટ સાથે જોડાયેલા પરમ પવિત્ર ક્ષેત્રનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. ત્યાં ‘મહાસિદ્ધિવન’ નામના સિદ્ધવનનું અલંકારિક, પ્રકૃતિ-અને-બ્રહ્માંડિય ચિત્રણ છે—વિવિધ પુષ્પ-ફળવૃક્ષો, પક્ષીઓનો મધુર કલરવ, પ્રાણીઓ, ગુફાઓ અને પર્વતો; તેમજ દેવ, અસુર, સિદ્ધ, યક્ષ, ગંધર્વ, નાગ અને અપ્સરાઓ એકત્ર થઈ સ્તુતિ, નૃત્ય, સંગીત, પુષ્પવર્ષા, ધ્યાન અને ભાવવિભોર ભક્તિક્રિયાઓ કરે છે, જેથી તે સ્થાન ઉપાસનાનું પવિત્ર ભૂદૃશ્ય બને છે. પછી ઈશ્વર ત્યાં એક નિત્ય દિવ્ય સ્થાન ‘ઉમાપતીશ્વર’ તરીકે નિર્દેશે છે અને કહે છે કે યુગો, કલ્પો અને મન્વંતરો સુધી તેમની સાન્નિધ્યતા અવિરત રહેશે, ખાસ કરીને દેવિકાના શુભ તટ પ્રત્યે તેમનો વિશેષ અનુરાગ છે. પુષ્ય માસની અમાવાસ્યાએ શ્રાદ્ધ કરવાનો વિધાન છે; ફલશ્રુતિમાં દાનનું પુણ્ય અક્ષય રહે છે અને દર્શનમાત્રથી મહાપાપનાશ—‘હજાર બ્રહ્મહત્યાઓ’ જેવા ઘોર પાપોનો પણ ક્ષય થાય છે—એવું કહે છે. ગોદાન, ભૂદાન, હિરણ્યદાન અને વસ્ત્રદાનની પ્રશંસા કરીને ત્યાં પિતૃકર્મ કરનારને વિશેષ પુણ્યવાન ગણાવવામાં આવે છે. અંતે દેવતાઓ સ્નાન માટે સમવેત થયા તેથી નદીનું નામ ‘દેવિકા’ પડ્યું; તેથી તે ‘પાપનાશિની’ પણ કહેવાય છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि ऋषितीर्थस्य सन्निधौ । कामिकं हि परं क्षेत्रं देविकानाम नामतः
ઈશ્વરે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે મહાદેવી, ઋષિતીર્થના સન્નિધિ જવું જોઈએ; ત્યાં દેવિકા નામે પ્રસિદ્ધ ‘કામિક’ નામનું પરમ પવિત્ર ક્ષેત્ર છે.
Verse 2
महासिद्धिवनं तत्र ऋषिसिद्धसमावृतम् । नानाद्रुमलताकीर्णं पर्वतैरुपशोभितम्
ત્યાં ‘મહાસિદ્ધિવન’ આવેલું છે, ઋષિ અને સિદ્ધોથી પરિપૂર્ણ. અનેક પ્રકારના વૃક્ષ-લતાથી ઘન અને ચારે તરફ પર્વતોથી શોભિત છે.
Verse 3
चंपकैर्बकुलैर्दिव्यैरशोकैः स्तबकैः परैः । पुन्नागैः किंकिरातैश्च सुगन्धैर्नागकेसरैः
દિવ્ય ચંપક અને બકુલ વૃક્ષો, ઉત્તમ અશોક અને પુષ્પસ્તબકો, તેમજ પુન્નાગ, કિંકિરાત અને સુગંધિત નાગકેસરથી તે સ્થાન શોભિત છે.
Verse 4
मल्लिकोत्पलपुष्पैश्च पाटलापारिजातकैः । चूतचंपकपित्थैश्च श्रीफलैः पनसैस्तथा
મલ્લિકા (ચમેલી) અને ઉત્પલ (કમળ)ના પુષ્પો, પાટલા અને પારિજાત, તેમજ કેરી, ચંપક, કૈથ (વૂડ-એપલ), શ્રીફળ (નારિયેળ) અને પનસ (કઠોળ) વૃક્ષોથી તે અલંકૃત છે.
Verse 5
खर्जूरैर्बदरैश्चान्यैर्मातुलिंगैः सदाडिमैः । जंबीरैश्चैव दिव्यैश्च नारंगैरुप शोभितम्
ખર્જૂર અને બદરી વગેરે વૃક્ષો, માતુલિંગ અને સદા દાડિમ (દાડમ), તેમજ દિવ્ય જંબીર અને નારંગ (સંતરા)થી તે વધુ શોભિત બનેલું છે.
Verse 6
शिखिभिः कोकिलाभिश्च गीयमानं तु षट्पदैः । मृगैरृक्षैर्वराहैश्च सिंहैर्व्याघ्रैस्तथा परैः
મોર અને કોયલના કલરવથી તે ગુંજે છે અને જાણે ભમરાઓના ગાનથી ગવાતું હોય તેમ લાગે છે. ત્યાં હરણ, ઋક્ષ (રીંછ), વરાહ, સિંહ, વ્યાઘ્ર તથા અન્ય પ્રાણીઓ પણ વસે છે.
Verse 7
श्वापदैर्विविधाकारैः कन्दरै र्गह्वरैस्तथा । सुरासुरगणैः सिद्धैर्यक्षगन्धर्वपन्नगैः
ત્યાં નાનાવિધ શ્વાપદો, કંદરો અને ઊંડા ગહ્વરો છે; તેમજ દેવ-અસુરગણ, સિદ્ધ, યક્ષ, ગંધર્વ અને નાગોના સમૂહો તે સ્થાનને સેવિત કરે છે।
Verse 8
अप्सरोरगनागैश्च बहुभिस्तु समाकुलम् । केचित्स्तुवंति ईशं तु केचिन्नृत्यंति चाग्रतः
તે સ્થાન અનેક અપ્સરા, ઉરગ અને નાગોથી ભરેલું હતું. કેટલાક ઈશ્વરની સ્તુતિ કરતા હતા અને કેટલાક તેમના સમક્ષ નૃત્ય કરતા હતા।
Verse 9
पुष्पैर्वृष्टिं तु मुञ्चंति मुखवाद्यानि चापरे । हसंति चापरे हृष्टा गर्जंति च तथापरे
કેટલાક પુષ્પવૃષ્ટિ વરસાવતા હતા, અને કેટલાક મુખથી વગાડાતા વાદ્યો વગાડતા હતા. કેટલાક હર્ષથી હસતા હતા, અને કેટલાક ઊંચે ગર્જના કરતા હતા।
Verse 10
ऊर्द्ध्वबाहवस्तथा चान्ये अन्ये ध्यायंति तद्गताः । तस्मिन्स्थानं महादेवि देविकायास्तटे शुभे
કેટલાક ઊર્ધ્વબાહુ થઈ ઊભા રહ્યા; અને કેટલાક તેમાં તન્મય થઈ ધ્યાન કરતા રહ્યા. હે મહાદેવી! દેવિકા નદીના શુભ તટ પર, એ જ સ્થાને…
Verse 11
उमापतीश्वरो नाम तत्राहं संस्थितः सदा । युगेयुगे सदा पूर्णे कल्पे मन्वन्तरे तथा
ત્યાં હું ‘ઉમાપતીશ્વર’ નામે સદૈવ પ્રતિષ્ઠિત છું. પ્રત્યેક યુગમાં, પ્રત્યેક પૂર્ણ કલ્પમાં અને પ્રત્યેક મન્વંતરમાં પણ હું ત્યાં જ રહું છું।
Verse 12
न त्यजामि सदा देवि देविकायास्तटं शुभम् । दुर्ल्लभं सर्वलोकेऽस्मिन्पवित्रं सुप्रियं हि मे
હે દેવી! દેવિકાના તે શુભ તટને હું સદા ત્યજતો નથી. તે સર્વ લોકોમાં દુર્લભ, પરમ પવિત્ર અને મને અતિ પ્રિય છે.
Verse 13
त्वया सह स्थितश्चाहं तस्मि न्स्थाने वरानने । उमया युक्तदेहत्वात्तेन ख्यातं उमापतिः
હે વરાનને! તે સ્થાને હું તારી સાથે જ નિવાસ કરું છું. ઉમા સાથે દેહ-એક્ય હોવાથી ત્યાં હું ‘ઉમાપતિ’ નામે પ્રસિદ્ધ છું.
Verse 14
पुष्यमासे त्वमावस्यां दद्याच्छ्राद्धं समाहितः । न पश्यामि क्षयं तस्य तस्मिन्दत्तस्य पार्वति
પુષ્ય માસની અમાવાસ્યાએ એકાગ્ર મનથી શ્રાદ્ધ આપવું જોઈએ. હે પાર્વતી! ત્યાં આપેલ પുണ્યનો ક્ષય હું નથી જોતો.
Verse 15
ब्रह्महत्यासहस्रं तु तस्य दर्शनतो व्रजेत् । गोभूहिरण्यवासांसि तत्र दद्याद्विचक्षणः
તેના દર્શનમાત્રથી બ્રહ્મહત્યાના સહસ્ર પાપો પણ દૂર થઈ જાય છે. ત્યાં વિવેકી પુરુષે ગાયો, ભૂમિ, સોનું અને વસ્ત્રો દાન કરવા જોઈએ.
Verse 16
स एकः परमः पुत्रो यो गत्वा तत्र सुन्दरि । ददेच्छ्राद्धं पितॄणां च तस्यांतो नैव विद्यते
હે સુન્દરી! જે ત્યાં જઈ પિતૃઓ માટે શ્રાદ્ધ કરે છે તે જ પરમ પુત્ર છે; તે પുണ્યનો કોઈ અંત નથી.
Verse 17
देवैः सर्वैः समाहूता स्नानार्थं सा सरिद्वरा । देविकेति समाख्याता तेन सा पापनाशिनी
સર્વ દેવોએ સ્નાનાર્થે આહ્વાન કરેલી તે શ્રેષ્ઠ નદી ‘દેવિકા’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ; તેથી તે પાપનાશિની છે.
Verse 276
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये देविकायामुमापतिमाहात्म्यवर्णनंनाम षट्सप्तत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એક્યાસી હજાર શ્લોકોની સંહિતામાં, સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ ‘પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય’ વિભાગમાં ‘દેવિકાયાં ઉમાપતિમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો ૨૭૬મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.