Adhyaya 353

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि भल्लतीर्थमनुत्तमम् । तस्याश्च पश्चिमे भागे यत्र विष्णुश्चतुर्भुजः

ઈશ્વરે કહ્યું—પછી, હે મહાદેવી, અનુત્તમ ભલ્લતીર્થ તરફ જવું જોઈએ. તેના પશ્ચિમ ભાગે તે સ્થાન છે જ્યાં ચતુર્ભુજ વિષ્ણુ વિરાજમાન છે.

Verse 2

यत्र त्यक्तं शरीरं तु विष्णुना प्रभविष्णुना । तस्मिन्मित्रवने रम्ये योजनार्द्धार्द्धविस्तृते

જ્યાં પ્રભવિષ્ણુ એવા વિષ્ણુએ પોતાનું શરીર ત્યાગ્યું હતું. તે રમ્ય મિત્રવન અર્ધ યોજન જેટલું વિસ્તૃત છે.

Verse 3

युगेयुगे महादेवि कल्पमन्वतरादिषु । तत्रैव संस्थितिर्विष्णोर्नान्यत्र च रतिर्भवेत्

હે મહાદેવી, યુગે યુગે—કલ્પ, મન્વંતર વગેરેમાં—વિષ્ણુનું નિવાસ ત્યાં જ છે; અન્યત્ર તેમને રતિ (આનંદ) થતો નથી.

Verse 4

क्षेत्राणामादिक्षेत्रं तु वैष्णवं तद्विदुर्बुधाः । तिस्रः कोट्यर्द्धकोटिश्च तीर्थानां प्रवराणि च

બુદ્ધિમાનોએ આ વૈષ્ણવ ક્ષેત્રને સર્વ ક્ષેત્રોમાં આદિક્ષેત્ર તરીકે જાણ્યું છે. અહીં તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠ એવા ત્રણ કરોડ અને અર્ધકરોડ તીર્થો વિદ્યમાન છે.

Verse 5

दिवि भुव्यंतरिक्षे च तानि तत्रैव भामिनि । तत्र मूर्तिमती गंगा स्वयमेव व्यवस्थिता

હે ભામિની! સ્વર્ગ, પૃથ્વી અને અંતરિક્ષનાં જે શ્રેષ્ઠ તીર્થો છે, તે બધાં ત્યાં જ વિદ્યમાન છે. ત્યાં મૂર્તિમતી ગંગા સ્વયં પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 6

विष्णोः संप्लवनार्थाय प्राणिनां च हिताय वै । गंगा गया कुरुक्षेत्रं नैमिषं पुष्कराणि च

વિષ્ણુના લોકધારણ હેતુ અને પ્રાણીઓના કલ્યાણ માટે ગંગા, ગયા, કુરુક્ષેત્ર, નૈમિષ અને પુષ્કર—આ બધાં પણ ત્યાં સન્નિહિત છે.

Verse 7

पुरी द्वारवतीं त्यक्त्वा अत्रैव वसते हरिः । तस्यौर्ध्वदैहिकं देवि प्रकरोमि युगेयुगे

દ્વારવતી નગરી ત્યજી હરિ અહીં જ વસે છે. હે દેવી! તેમના માટે હું યુગે યુગે ઊર્ધ્વદૈહિક કર્મ કરું છું.

Verse 8

नभस्ये द्वादशीयोगे तत्र गत्वा स्वयं प्रिये । करोमि तद्विधानेन तत्र ब्राह्मणपुंगवैः

હે પ્રિયે! નભસ્ય માસમાં દ્વાદશી-યોગના શુભ અવસરે હું સ્વયં ત્યાં જઈ, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણપુંગવો સાથે, વિધાન મુજબ તે કર્મ કરું છું.

Verse 9

तत्र दत्त्वा तु दानानि विधिवद्वेदपारगे । तत्रैव द्वादशीयोगे स्नात्वा चैव विधानतः

ત્યાં વિધિપૂર્વક વેદપારંગત બ્રાહ્મણને દાન આપીને, ત્યાં જ દ્વાદશી-વ્રતયોગે શાસ્ત્રોક્ત રીતથી સ્નાન કરવું જોઈએ।

Verse 10

सन्तर्प्य च पितॄन्भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः । तत्र विष्णुं तु संपूज्य कृत्वा जागरणं निशि

ભક્તિથી પિતૃઓને સંતર્પણ કરીને સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે; ત્યાં વિષ્ણુની સમ્યક પૂજા કરીને રાત્રે જાગરણ કરવું જોઈએ।

Verse 11

दीपादिदानं कृत्वा तु कृतकृत्योऽभिजायते

દીપ વગેરેનું દાન કરીને મનુષ્ય કૃતકૃત્ય બને છે—અર્થાત્ કર્તવ્ય પૂર્ણ કરનાર થાય છે।

Verse 12

अथ तस्य प्रवक्ष्यामि पुरावृत्त महं प्रिये । संहृत्य यादवान्सर्वान्वासुदेवः प्रतापवान्

હવે, પ્રિયે, હું તે પ્રાચીન વૃત્તાંત કહું છું—પ્રતાપી વાસુદેવે સર્વ યાદવોને સંહરી (પછી શું થયું)।

Verse 13

दुर्वाससाऽनुलिप्तेन पायसेन पदस्तले । वज्रांगभूतदेहस्तु सर्वव्यापी जनार्द्दनः

દુર્વાસાએ લગાવેલું પાયસ તેના પાદતળે લિપ્ત હતું; છતાં સર્વવ્યાપી જનાર્દનનું દેહ વજ્ર સમાન દૃઢ હતું।

Verse 14

गत्वा तीरे समुद्रस्य समाधिस्थो बभूव ह । सर्वस्रोतांसि संयम्य निवेश्यात्मानमात्मनि

સમુદ્રના તટે જઈ તે સમાધિસ્થ થયો. ઇન્દ્રિય અને પ્રાણના સર્વ પ્રવાહોને સંયમમાં રાખી તેણે આત્માને આત્મામાં જ સ્થાપિત કર્યો.

Verse 15

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो बाणहस्तो जराभिधः । दाशपुत्रोऽतिकृष्णांगो मत्स्यघाती च पापकृत्

એ જ સમયે ‘જરા’ નામનો, હાથમાં બાણ ધરાવતો આવ્યો—માછીમારનો પુત્ર, અતિ કૃષ્ણાંગ, માછલીઓનો ઘાતક અને પાપકર્તા.

Verse 16

तेन दृष्टस्ततो दूरान्निषादात्मसमुद्भवः । विष्णोः पदं मृगं मत्वा शरं तस्य मुमोच ह

દૂરથી તેણે તેમને જોયા—નિષાદ સ્વભાવથી ઉત્પન્ન તે માણસે—વિષ્ણુના પદને મૃગ માની તેમના પર બાણ છોડ્યું.

Verse 17

ततोऽसौ पश्यते यावद्गत्वा तस्य च संनिधौ । चतुर्बाहुं महाकायं शंखचक्रगदाधरम्

પછી તે જોઈ રહ્યો હતો તેમ તેમ તેમની નજીક ગયો અને ચતુર્ભુજ, મહાકાય, શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર પ્રભુને જોયા.

Verse 18

पुरुषं नीलमेघाभं पुडरीकनिभे क्षणम् । तं दृष्ट्वा भयभीतस्तु वेपमानः कृतांजलिः । अब्रवीन्न मया ज्ञातस्त्वं विभो दिव्यरूपधृक्

તેને નীল મેઘ સમ શ્યામ, પુંડરીક સમ નેત્રો ધરાવનાર તે પુરુષને જોયો. તેને જોઈ ભયથી કંપતો, કરજોડે બોલ્યો—‘હે વિભો, દિવ્યરૂપધારી, હું તમને ઓળખી શક્યો નથી.’

Verse 19

अज्ञानात्त्वं मया विद्धस्त्वत्पदाग्रे सुरोत्तम । क्षन्तुमर्हसि मे नाथ न त्वं क्रोद्धुमिहार्हसि

અજ્ઞાનવશ મેં તમારા પાદાગ્રે પ્રહાર કર્યો, હે દેવોત્તમ. હે નાથ, મને ક્ષમા કરો; અહીં તમે ક્રોધ ન કરવો જોઈએ.

Verse 20

विष्णुरुवाच । शापस्यांतोद्य मे भद्र शरपातात्कृतस्त्वया । तस्मात्त्वं मत्प्रसादेन स्वर्गं गच्छ महाद्युते

વિષ્ણુએ કહ્યું—હે ભદ્ર, આજે તારા શરપાતથી મારા શાપનો અંત થયો. તેથી મારા પ્રસાદથી, હે મહાદ્યુતે, તું સ્વર્ગે જા.

Verse 21

ये चान्ये मामिहागत्य द्रक्ष्यंति हि नरोत्तमाः । ते यास्यंति परं स्थानं यत्राहं नित्यसंस्थितः

અને જે અન્ય નરોત્તમો અહીં આવીને મારું દર્શન કરશે, તેઓ તે પરમ સ્થાનને પામશે જ્યાં હું નિત્ય સ્થિત છું.

Verse 22

भल्लेनाहं यतो विद्धस्त्वया पादतले शुभे । भल्लतीर्थमिति ख्यातं ततो ह्येतद्भविष्यति

કારણ કે તું શુભ પાદતલ પર ભલ્લ-બાણથી મને વિદ્ધ કર્યો છે, તેથી આ સ્થાન આગળ ‘ભલ્લતીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે.

Verse 23

हरिक्षेत्रमिति प्रोक्तं पूर्वं स्वायंभुवेऽन्तरे

પૂર્વે સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં તેને ‘હરિક્ષેત્ર’ તરીકે કહેવાયું હતું.

Verse 24

ईश्वर उवाच । इत्युक्त्वांतर्दधे विष्णुर्लुब्धकोऽपि दिवं गतः । येऽत्र स्नानं करिष्यंति भक्त्या परमया युताः । विष्णुलोकं गमिष्यंति प्रीत्या ते मत्प्रसादतः

ઈશ્વરે કહ્યું—આમ કહીને વિષ્ણુ અંતર્ધાન થયા અને તે શિકારી પણ સ્વર્ગે ગયો. જે અહીં પરમ ભક્તિથી યુક્ત થઈ સ્નાન કરશે, તે મારા પ્રસાદથી આનંદપૂર્વક વિષ્ણુલોકને પામશે.

Verse 25

येऽत्र श्राद्धं करिष्यंति पितृभक्तिपरायणाः । तृप्तिं तेषां गमिष्यंति पितरश्चैव तर्पिताः

જે અહીં પિતૃભક્તિમાં પરાયણ થઈ શ્રાદ્ધ કરશે, તેમના પિતૃગણ તૃપ્તિ પામશે; પિતૃઓ યોગ્ય રીતે તર્પિત થશે.

Verse 26

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन प्राप्य तत्क्षेत्रमुत्तमम् । दृश्यो देवश्चतुर्बाहुः स्नात्वा तीर्थे तु भल्लके

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી તે ઉત્તમ ક્ષેત્રને પ્રાપ્ત કરવું જોઈએ. ભલ્લક તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી ચતુર્ભુજ દેવનું શુભ દર્શન થાય છે.

Verse 27

मद्भक्तिबलदर्पिष्ठा मत्प्रियं न नमंति ये । वासुदेवं न ते ज्ञेया मद्भक्ताः पापिनो हि ते

જે મારા ભક્તિબળથી ગર્વિત થઈ મારા પ્રિયને નમસ્કાર નથી કરતા, તેમને વાસુદેવના ભક્ત ન માનશો; તેઓ નિશ્ચયે પાપી છે.

Verse 28

मद्भक्तोऽपि हि यो भूत्वा भुंक्त एकादशीदिने । मल्लिंगस्यार्चनं कार्यं न तेन पापबुद्धिना

મારો ભક્ત હોવા છતાં જે એકાદશીના દિવસે ભોજન કરે, તે પાપબુદ્ધિવાળો છે; તેના દ્વારા મારા લિંગની અર્ચના કરવી નહીં.

Verse 29

या तिथिर्दयिता विष्णोः सा तिथिर्मम वल्लभा । न तां चोपोषयेद्यस्तु स पापिष्ठतराधिकः

જે તિથિ ભગવાન વિષ્ણુને પ્રિય છે, એ જ તિથિ મને પણ અતિ વલ્લભ છે. પરંતુ જે તે દિવસે ઉપવાસ નથી કરતો, તે વધુ જ પાપિષ્ઠ ગણાય છે.

Verse 30

तद्वत्स द्वादशीयोगे भल्लतीर्थस्य संनिधौ । यस्तु मां पूजयेद्भक्त्या नारी वाऽपि नरोऽपि वा । तस्य जन्मसहस्राणि गृहभंगो न जायते

એ જ રીતે, હે વત્સ, દ્વાદશી-યોગે ભલ્લતીર્થના સાન્નિધ્યમાં જે કોઈ—સ્ત્રી હોય કે પુરુષ—ભક્તિથી મારી પૂજા કરે, તેના માટે હજારો જન્મો સુધી ગૃહભંગ (ઘરનું તૂટવું) થતું નથી.

Verse 31

इत्येतत्कथितं देवि माहात्म्यं पापनाशनम् । भल्लतीर्थस्य विष्णोस्तु सर्व पातकनाशनम्

આ રીતે, હે દેવી, પાપનાશક આ માહાત્મ્ય વર્ણવાયું. વિષ્ણુનું ભલ્લતીર્થ ખરેખર સર્વ પાતકોનો નાશ કરનાર છે.

Verse 32

तत्र विष्णोस्तु सांनिध्ये वायव्ये कुम्भमुत्तमम् । भल्लतीर्थं तु विख्यातं यत्र भल्लहतो हरिः

ત્યાં વિષ્ણુના સાન્નિધ્યમાં, વાયવ્ય (ઉત્તર-પશ્ચિમ) દિશામાં એક ઉત્તમ કુંભ સ્થિત છે. જ્યાં હરિ (વિષ્ણુ) ભલ્લ (બાણ/શૂલાગ્ર)થી આહત થયા, તે સ્થાન ભલ્લતીર્થ તરીકે વિખ્યાત છે.

Verse 33

तत्र देयानि वासांसि पदं गावो विधानतः । देयानि विप्रमुख्येभ्यः सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः

ત્યાં વિધાન મુજબ વસ્ત્રદાન કરવું જોઈએ, તેમજ ‘પદ’ દાન અને ગોદાન પણ કરવું. જે યાત્રાફળ સંપૂર્ણ રીતે ઇચ્છે, તેઓ આ દાનો શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને અર્પણ કરે.

Verse 352

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये भल्लतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम द्विपञ्चाशदुत्तरत्रिशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતામાં, સાતમા પ્રભાસખંડમાં, પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘ભલ્લતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો ૩૫૩મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।