Adhyaya 209

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि मार्कण्डेयेशमुत्तमम् । तस्मादुत्तरदिग्भागे मार्कण्डेन प्रतिष्ठितम्

ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી! ત્યાર પછી ઉત્તમ માર્કંડેયેશ્વરના દર્શન માટે જવું જોઈએ; તે ત્યાંથી ઉત્તર દિશાભાગમાં, માર્કંડે પ્રતિષ્ઠિત કરેલું છે.

Verse 2

सावित्र्याः पूर्वभागे तु नातिदूरे व्यवस्थितम् । महर्षिरभवत्पूर्वं मार्कण्डेय इति श्रुतः

તે સાવિત્રીના પૂર્વ ભાગમાં, બહુ દૂર નહીં એવી જગ્યાએ સ્થિત છે. પૂર્વકાળે ‘માર્કંડેય’ નામે પ્રસિદ્ધ એક મહર્ષિ હતા.

Verse 3

अजरश्चामरश्चैव प्रसादात्पद्मयोनिनः । स गत्वा तत्र विप्रेन्द्रो देवदेवस्य शूलिनः । लिंगं तु स्थापयामास ज्ञात्वा तत्क्षेत्रमुत्तमम्

પદ્મયોનિ બ્રહ્માના પ્રસાદથી તે અજર અને અમર થયો. પછી તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ ત્યાં ગયો અને તે સ્થાનને ઉત્તમ ક્ષેત્ર જાણીને દેવોના દેવ ત્રિશૂલધારી શિવનું લિંગ સ્થાપ્યું.

Verse 4

स तं पूज्य विधानेन स्थित्वा दक्षिणतो मुनिः । पद्मासनधरो भूत्वा ध्यानावस्थस्तदाऽभवत्

વિધિ પ્રમાણે પૂજા કરીને મુનિ દક્ષિણ તરફ સ્થિત થયો. પછી પદ્માસન ધારણ કરીને તે ત્યારે ગાઢ ધ્યાનાવસ્થામાં પ્રવેશ્યો.

Verse 5

तस्य ध्यानरतस्यैव प्रयुतान्यर्बुदानि च । युगानां समतीतानि न जानाति मुनीश्वरः

ધ્યાનમાં લીન તે મુનીશ્વર માટે દસ હજાર અને કરોડો યુગો વીતી ગયા; છતાં પસાર થયેલા સમયનું તેને ભાન રહ્યું નહીં.

Verse 6

अथ लोपं समापन्नः प्रासादः शांकरः स्थितः । कालेन महता देवि पांसुभिर्मारुतोद्भवैः

પછી, હે દેવી, બહુ લાંબા સમય પછી પવનથી ઉડેલી ધૂળથી શાંકર પ્રાસાદરૂપ મંદિર જર્જર બની લુપ્તપ્રાય થયું.

Verse 7

कस्यचित्त्वथ कालस्य प्रबुद्धो मुनिसत्तमः । अपश्यत्पांसुभिर्व्याप्तं तत्सर्वं शिवमन्दिरम्

થોડા સમય પછી મુનિશ્રેષ્ઠ જાગ્યો અને તેણે જોયું કે આખું શિવમંદિર ધૂળથી વ્યાપ્ત થઈ ગયું છે.

Verse 8

ततः कृच्छ्रात्स निष्क्रान्तः खनित्वा मुनिपुंगवः । अकरोत्सुमहाद्वारं पूजार्थं तस्य भामिनि

પછી તે મુનિપુંગવ મહા પ્રયત્નથી બહાર નીકળ્યો; હે ભામિની, તેને ખોદીને તેણે ત્યાં પૂજાર્થે અતિ વિશાળ દ્વાર બનાવ્યું।

Verse 9

प्रविश्य तत्र यो भक्त्या पूजयेद्वृषभध्वजम् । स याति परमं स्थानं यत्र देवो महेश्वरः

જે ત્યાં પ્રવેશ કરીને ભક્તિપૂર્વક વૃષભધ્વજ પ્રભુનું પૂજન કરે છે, તે તે પરમ ધામને પામે છે જ્યાં દેવ મહેશ્વર નિવાસ કરે છે।

Verse 10

देव्युवाच । अमरत्वं कथं प्राप्तो मार्कंण्डो मुनिसत्तमः । अभवत्कौतुकं ह्येतत्तस्मात्त्वं वक्तुमर्हसि

દેવીએ કહ્યું—‘મુનિસત્તમ માર્કંડેયે અમરત્વ કેવી રીતે પ્રાપ્ત કર્યું? આ વાતે મને કૌતુક થયું છે; તેથી તમે સમજાવો।’

Verse 11

अमरत्वं यतो नास्ति प्राणिनां भुवि शंकर । देवानामपि कल्पांते स कथं न मृतो मुनिः

‘હે શંકર! પૃથ્વી પર પ્રાણીઓ માટે અમરત્વ નથી, અને દેવતાઓ પણ કલ્પાંતમાં નાશ પામે છે—તો તે મુનિ કેવી રીતે ન મર્યો?’

Verse 12

ईश्वर उवाच । अथातस्त्वां प्रव क्ष्यामि यथासावमरोऽभवत् । आसीन्मुनिः पुराकल्पे मृकण्ड इति विश्रुतः

ઈશ્વરે કહ્યું—‘હવે હું તને કહું છું કે તે કેવી રીતે અમર થયો. પ્રાચીન કલ્પમાં મૃકંડ નામે પ્રસિદ્ધ એક મુનિ હતા।’

Verse 13

भृगोः पुत्रो महाभागः सभार्यस्तपसि स्थितः । तस्य पुत्रस्तदा जातो वसतस्तु वनांतरे

ભૃગુના મહાભાગ્યવાન પુત્ર પત્ની સહિત તપસ્યામાં સ્થિત હતો. વનાંતરના આશ્રમમાં વસતા ત્યારે તેને એક પુત્ર જન્મ્યો.

Verse 14

स पाञ्चवार्षिको भूत्वा बाल एव गुणान्वितः । कस्यचित्त्वथ कालस्य ज्ञानी तत्र समागतः

તે પાંચ વર્ષનો બાળક હોવા છતાં ગુણોથી યુક્ત હતો. થોડા સમય પછી ત્યાં એક જ્ઞાની મહાત્મા આવી પહોંચ્યા.

Verse 15

तेन दृष्टस्तदा बालः प्रांगणे विचरन्प्रिये । स्मृत्वाऽहसच्चिरं कालं भाव्यर्थं प्रति नोदितः

હે પ્રિયે! તે જ્ઞાની પ્રાંગણમાં ફરતા બાળકને જોયો. લાંબા સમયનું સ્મરણ કરીને, આવનારી ઘટનાને લઈને તે અંતરમાં પ્રેરિત થયો.

Verse 16

तस्य पित्रा स दृष्टस्तु सामुद्रज्ञो विदुत्तमः । हास्यस्य कारणं पृष्टो विस्मयान्वितचेतसा

ત્યારે બાળકના પિતાએ સામુદ્રિક-શાસ્ત્રના જ્ઞાતા એવા ઉત્તમ વિદ્વાનને જોયા. આશ્ચર્યભર્યા ચિત્તથી તેણે તેમના સ્મિતનું કારણ પૂછ્યું.

Verse 17

कस्मान्मे सुतमालोक्य स्मितं विप्र कृतं त्वया । तत्र मे कारणं ब्रह्मन्यथावद्वक्तुमर्हसि

“હે વિપ્ર! મારા પુત્રને જોઈને તમે કેમ સ્મિત કર્યું? હે બ્રહ્મન, તેનું સાચું કારણ જેમ છે તેમ મને કહો.”

Verse 18

इति तस्य वचः श्रुत्वा ज्ञानी विप्रो वचोऽब्रवीत्

તેના વચન સાંભળી જ્ઞાની બ્રાહ્મણે ઉત્તર આપ્યો।

Verse 19

अयं पुत्रस्तव मुने सर्वलक्षणसंयुतः । अद्यप्रभृति षण्मासमध्ये मृत्युमवाप्स्यति

હે મુને! તારો આ પુત્ર સર્વ શુભલક્ષણોથી યુક્ત છે; પરંતુ આજથી છ માસની અંદર તે મૃત્યુને પામશે।

Verse 20

यदि जीवेत्पुनरयं चिरायुर्वै भविष्यति । अतो मया कृतं हास्यं विचित्रा कर्मणो गतिः

પર જો આ જીવતો રહી જાય, તો નિશ્ચયે દીર્ઘાયુ થશે. તેથી હું હસ્યો—કર્મની ગતિ અતિ વિચિત્ર છે।

Verse 21

एतच्छ्रुत्वा वचो रौद्रं ज्ञानिना समुदाहृतम् । व्रतोपनयनं चक्रे बालकस्य पिता तदा

જ્ઞાની દ્વારા ઉચ્ચારાયેલા તે કઠોર વચન સાંભળી, બાલકના પિતાએ ત્યારે તેના માટે વ્રત અને ઉપનયન સંસ્કાર કર્યા।

Verse 22

आह चैनमृषिः पुत्रं दृष्ट्वा ब्राह्मणमागतम् । अभिवाद्यास्त्रयो वर्णास्ततः श्रेयो ह्यवाप्स्यसि

અને ઋષિએ પુત્રને કહ્યું—‘બ્રાહ્મણને આવતો જો, તો નમસ્કાર કર. ત્રણેય વર્ણોનું સન્માન કરવાથી તું નિશ્ચયે કલ્યાણ પામશે.’

Verse 23

एवमुक्तः स वै विप्रः करोत्येवाभिवादनम् । न वर्णावरजं वेत्ति बालभावाद्वरानने

આ રીતે ઉપદેશ પામીને તે બાળ-વિપ્રે અભિવાદન તો કર્યું; પરંતુ હે સુમુખી, બાળભાવના કારણે વર્ણોમાં જ્યેષ્ઠ-કનિષ્ઠનો યોગ્ય ક્રમ તે સમજી શક્યો નહીં।

Verse 24

पंचमासा ह्यतिक्रान्ता दिवसाः पञ्चविंशतिः । एतस्मिन्नेव काले तु प्राप्ताः सप्तर्षयोऽमलाः

પાંચ મહિના અને પચ્ચીસ દિવસ વીતી ગયા પછી, એ જ સમયે નિર્મળ એવા સપ્તર્ષિઓ આવી પહોંચ્યા।

Verse 25

तीर्थयात्राप्रसंगेन तेन मार्गेण भामिनि । कालेन तेन सर्वेऽथ यथावदभिवादनैः । आयुष्मान्भव तैरुक्तः स बालो दण्डवल्कली

હે ભામિની, તીર્થયાત્રાના પ્રસંગે એ જ માર્ગે જતા, સમય આવતાં સૌને યથાવિધિ અભિવાદન મળ્યું; અને દંડ ધારણ કરેલો, વલ્કલવસ્ત્ર પહેરેલો તે બાળક તેમને તરફથી ‘આયુષ્માન્ ભવ’ એવા આશીર્વાદથી અનુગ્રહિત થયો।

Verse 26

उक्त्वा ते तु पुनर्बालं वीक्ष्य वै क्षीणजीवितम् । दिनानि पंच ते ह्यायुर्ज्ञात्वा भीतास्ततोऽनृतात्

એવું કહીને તેમણે ફરી ક્ષીણજીવિત એવા બાળકને જોયો. તેને માત્ર પાંચ દિવસનું આયુષ્ય બાકી છે એમ જાણીને, પોતાનો આશીર્વાદ અસત્ય ન ઠરે એ ભયથી તેઓ ડરી ગયા।

Verse 27

ब्रह्मचारिणमादाय गतास्ते ब्रह्मणोऽन्तिके । प्रतिमुच्याग्रतो बालं प्रणेमुस्ते पितामहम्

તે બ્રહ્મચારી બાળકને સાથે લઈને તેઓ બ્રહ્માના સાન્નિધ્યે ગયા. બાળકને આગળ મૂકીને તેમણે પિતામહ બ્રહ્માને પ્રણામ કર્યો।

Verse 28

ततस्तेनापि बालेन ब्रह्मा चैवाभिवादितः । चिरायुर्ब्रह्मणा बालः प्रोक्तोऽसावृषिसन्निधौ

પછી તે બાળકે પણ વિધિપૂર્વક બ્રહ્મદેવને પ્રણામ કર્યો. ઋષિઓની સમક્ષ બ્રહ્માએ કહ્યું—“આ બાળક દીર્ઘાયુ થશે.”

Verse 29

ततस्ते मुनयः प्रीताः श्रुत्वा वाक्यं पितामहात् । पितामहस्तु तान्दृष्ट्वा ऋषीन्प्रोवाच विस्मितान् । केन कार्येण वाऽयाताः केन बालो निवेदितः

પિતામહના વચન સાંભળી મુનિઓ પ્રસન્ન થયા. પછી પિતામહે આશ્ચર્યચકિત ઋષિઓને જોઈ કહ્યું—“તમે કયા કાર્ય માટે આવ્યા છો, અને આ બાળકને મારી સમક્ષ કેમ રજૂ કર્યો છે?”

Verse 30

ऋषय ऊचुः । भृगोः पुत्रो मृकण्डस्तु क्षीणायुस्तस्य बालकः । अकालेन पिता ज्ञात्वा बबंधास्य च मेखलाम्

ઋષિઓએ કહ્યું—“ભૃગુના પુત્ર મૃકંડને એક પુત્ર છે, તેની આયુષ્ય અલ્પ છે. સમય પહેલાં જાણીને પિતાએ તેના કમરે મેખલા બાંધી.”

Verse 31

यज्ञोपवीतं च ततस्तेन विप्रेण बोधितः । यं कञ्चिद्द्रक्ष्यसे लोके भ्रमन्तं भूतले द्विजम्

પછી તે બ્રાહ્મણના ઉપદેશથી તેને યજ્ઞોપવીત ધારણ કરાવવામાં આવ્યું. “આ લોકમાં ધરતી પર ભ્રમણ કરતા જે કોઈ દ્વિજને તું જોશે…”

Verse 32

तस्याभिवादनं कार्यं नित्यमेव च पुत्रक । ततो वयमनेनैव दृष्टा बालेन सत्तम

“પુત્ર, તેને નિત્ય અભિવાદન કરવું.” એમ કહ્યું. આ રીતે, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, એ જ બાળકે અમને પણ જોયા.

Verse 33

तीर्थयात्राप्रसंगेन दैवयोगात्पितामह । चिरायुरेष वै प्रोक्तो ह्यमीभिश्चाभिवादितैः

હે પિતામહ! તીર્થયાત્રાના પ્રસંગે દૈવયોગથી, યોગ્ય રીતે અભિવાદન પામેલા આ મુનિઓએ જ આ બાલકને ‘ચિરાયુ’ એવો નિશ્ચયપૂર્વક કહ્યો છે.

Verse 34

त्वत्सकाशं समानीतस्त्वया चैवमुदाहृतः । कथं वागनृता देव ह्यस्माकं भवता सह

તમારી પાસે લાવવામાં આવીને તમે આ રીતે કહ્યુ—હે દેવ! તમારા વચન સાથે અમારી વાણી અસત્ય કેવી રીતે બની શકે?

Verse 35

उवाच बालमुद्दिश्य प्रहसन्पद्मसंभवः । मत्समानायुषो बालो मार्कण्डेयो भविष्यति

બાળક તરફ સંકેત કરીને હસતાં હસતાં પદ્મસમ્ભવ (બ્રહ્મા) બોલ્યા—આ બાલક માર્કંડેય મારી સમાન આયુષ્ય ધરાવશે.

Verse 36

कल्पस्यादौ तथा चान्ते सहायो मे भविष्यति । ततस्तु मुनयः प्रीता गृहीत्वा मुनिदारकम् । तस्मिन्नेव प्रदेशे तु मुमुचुश्चेष्टितं यतः

કલ્પના આરંભે તથા અંતે પણ તે મારો સહાયક રહેશે. ત્યારબાદ મુનિઓ પ્રસન્ન થઈ તે મુનિબાળકને લઈને એ જ પ્રદેશમાં પરિશ્રમ છોડીને વિશ્રામ પામ્યા.

Verse 37

तीर्थयात्रां गता विप्रा मार्कण्डेयो गृहं ययौ । गत्वा गृहमथोवाच मृकण्डं मुनिसत्तमम्

જ્યારે વિપ્ર મુનિઓ તીર્થયાત્રાએ ગયા, ત્યારે માર્કંડેય ગૃહે ગયો; ગૃહે પહોંચીને તેણે મુનિશ્રેષ્ઠ મૃકંડુને કહ્યું.

Verse 38

ब्रह्मलोकमहं नीतो मुनिभिस्तात सप्तभिः । उक्तोऽयं ब्रह्मणा कल्पस्यादौ चान्ते च मे सखा

માર્કંડેયે કહ્યું—પિતાજી, સાત મુનિઓ મને બ્રહ્મલોકમાં લઈ ગયા. ત્યાં બ્રહ્માએ કહ્યું—‘આ બાલક કલ્પના આરંભે અને અંતે મારો સખા થશે.’

Verse 39

भविष्यति न संदेहो मत्समायुश्च बालकः । ततस्तैः पुनरानीतो मुक्तश्चैवाश्रमं प्रति

આવું જ થશે—કોઈ સંશય નથી: આ બાલક મારી સમાન આયુષ્ય ધરાવશે. ત્યારબાદ તેઓ તેને ફરી પાછો લાવ્યા અને આશ્રમ તરફ જવા મુક્ત કર્યો.

Verse 40

मत्कृते हि द्विजश्रेष्ठ यातु ते मनसो ज्वरः । मार्कण्डेयवचः श्रुत्वा मृकण्डो मुनिसत्तमः । जगाम परमं हर्षं क्षणमेकं सुदुःसहम्

મારા માટે, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તમારા મનનો જ્વર દૂર થાઓ. માર્કંડેયના વચન સાંભળી મુનિશ્રેષ્ઠ મૃકંડુ પરમાનંદથી છલકાઈ ઊઠ્યા—જે ક્ષણમાત્ર પણ સહન કરવો કઠિન હતો.

Verse 41

ततौ धैर्यं समास्थाय वाक्यमेतदुवाच ह

પછી તેમણે ધૈર્ય ધારણ કરી સ્થિર થઈ આ વચન કહ્યું.

Verse 42

अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम् । यत्त्वया मे सुपुत्रेण दृष्टो लोकपितामहः

મૃકંડુએ કહ્યું—આજે મારું જન્મ સફળ થયું અને મારું જીવન સાચે સુજીવિત થયું; કારણ કે તું, મારા સુપુત્ર, લોકપિતામહ બ્રહ્માના દર્શન કર્યા છે.

Verse 43

वाजपेयसहस्रेण राजसूयशतेन च । यं न पश्यन्ति विद्वांसः स त्वया लीलया सुत

હજાર વાજપેય અને સો રાજસૂય યજ્ઞોથી પણ જેને વિદ્વાનો જોઈ શકતા નથી, હે પુત્ર, તેને તો તું લીલા સમે સહજ રીતે દર્શન કર્યો।

Verse 44

दृष्टश्चिरायुरप्येवं कृतस्तेनाब्जयोनिना । दिवारात्रमहं तात तव दुःखेन दुखितः । न निद्रामनुगच्छामि तन्मेदुःखं गतं महत्

આ રીતે કમલયોનિ બ્રહ્માએ દીર્ઘાયુ પણ આપ્યું. પરંતુ હે બાલક, તારા દુઃખથી હું દિવસ-રાત શોકમાં છું; મને નિદ્રા આવતી નથી—મારે પર આ મહાદુઃખ આવી પડ્યું છે।

Verse 209

इति श्रीस्कान्दे महा पुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मार्कण्डेयेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम नवोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશી-સહસ્રી સંહિતામાં, સાતમા પ્રભાસખંડમાં, પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘માર્કંડેયેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો ૨૦૯મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।