Adhyaya 108

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि वसूनां लिंगमुत्तमम् । सोमेशादीशदिग्भागे पञ्चाशद्धनुषान्तरे

ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી, ત્યાર પછી વસુઓના ઉત્તમ લિંગ પાસે જવું જોઈએ. તે સોમેશથી ઈશાન ખૂણે પચાસ ધનુષ્યના અંતરે સ્થિત છે.

Verse 2

स्थितं लिंगं महादेवि चतुर्वक्त्रं सुरप्रियम् । प्रत्यूषेश्वरनामानं महापातकनाशनम्

હે મહાદેવી, અહીં મહાદેવનું લિંગ સ્થિત છે—ચતુર્મુખ અને દેવોને પ્રિય. તેનું નામ પ્રત્યૂષેશ્વર છે; તે મહાપાતકોનો નાશ કરનાર છે.

Verse 3

दर्शनात्तस्य देवस्य सप्तजन्मान्तरोद्भवम् । पापं प्रणाशमायाति सत्यंसत्यं वरानने

તે દેવના માત્ર દર્શનથી સાત જન્મોમાં ઉત્પન્ન પાપ નાશ પામે છે—આ સત્ય છે, સત્ય જ છે, હે સુમુખી.

Verse 4

देव्युवाच । कोऽसौ प्रत्यूषनामेति कथं लिंगं प्रतिष्ठितम् । कस्य पुत्रः स विख्यात एतन्मे वद शंकर

દેવીએ કહ્યું—પ્રત્યૂષ નામે ઓળખાતો તે કોણ છે? આ લિંગ કેવી રીતે પ્રતિષ્ઠિત થયું? તે વિખ્યાત પુરુષ કોનો પુત્ર છે? હે શંકર, મને કહો.

Verse 5

ईश्वर उवाच । दक्षो ब्रह्मसुतो देवि प्रजापतिरिति स्मृतः । तस्य कन्याः पुरा षष्टिर्ददौ धर्माय वै दश

ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, દક્ષ બ્રહ્માનો પુત્ર છે અને ‘પ્રજાપતિ’ તરીકે સ્મરાય છે. પ્રાચીનકાળે તેની સાઠ પુત્રીઓ હતી; તેમાંની દસ તેણે ધર્મને આપી હતી.

Verse 6

तासां मध्ये महादेवि एका विश्वेति विश्रुता । सा धर्माच्च महादेवि अष्टावजनयत्सुतान्

તેમામાં, હે મહાદેવી, એક ‘વિશ્વા’ નામે પ્રસિદ્ધ હતી. તેણીએ ધર્મ દ્વારા, હે મહાદેવી, આઠ પુત્રોને જન્મ આપ્યો.

Verse 7

आपो ध्रुवश्च सोमश्च धरश्चैवाऽनलोऽनिलः । प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः

આપઃ, ધ્રુવઃ, સોમઃ, ધરઃ, અનલઃ, અનિલઃ, પ્રત્યૂષઃ અને પ્રભાસઃ—આ આઠ વસુ તરીકે પ્રકીર્તિત છે.

Verse 8

तेषां मध्ये सप्तमोऽसौ प्रत्यूष इति विश्रुतः । स पुत्रकामो देवेशि प्रभासं क्षेत्रमागतः

તેમામાં સાતમો ‘પ્રત્યૂષ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. પુત્રકામનાથી, હે દેવેશી, તે પ્રભાસ ક્ષેત્રે આવ્યો.

Verse 9

स ज्ञात्वा कामिकं क्षेत्रं प्रतिष्ठाप्य महेश्वरम् । तपश्चचार विपुलं दिव्यं वर्षशतं प्रिये । ध्यायन्देवं महादेवं शान्तस्तद्गतमानसः

આ ક્ષેત્ર ઇચ્છા પૂર્ણ કરનારું છે એમ જાણી તેણે મહેશ્વર (લિંગ)ની પ્રતિષ્ઠા કરી. પછી, હે પ્રિયે, તેણે દિવ્ય સો વર્ષ સુધી વિશાળ તપ કર્યું—મહાદેવનું ધ્યાન કરતાં, શાંત રહી, મનને સંપૂર્ણપણે તેમાં લીન કરીને.

Verse 10

ततस्तुष्टो महादेवस्तस्य भक्त्या निरञ्जनः । ददौ तस्य सुतं देवि देवलं योगिनां वरम्

ત્યારે તેની ભક્તિથી પ્રસન્ન થયેલા નિરંજન મહાદેવે, હે દેવી, તેને પુત્ર આપ્યો—યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ ‘દેવલ’.

Verse 11

ततः प्रभृति देवेशि तल्लिंगस्य प्रभावतः । देवलो भगवान्योगी प्रत्यूषस्याऽभवत्सुतः

ત્યાંથી આગળ, હે દેવેશી, તે લિંગના પ્રભાવથી ભગવાન યોગી દેવલ પ્રત્યૂષનો પુત્ર બન્યો.

Verse 12

अनेन कारणेनासौ प्रत्यूषेश्वरसंज्ञितः

આ જ કારણથી તે પ્રભુ ‘પ્રત્યૂષેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 13

यश्चानपत्यः पुरुषस्तं समाराधयिष्यति । तस्यान्ववाये देवेशि संततिर्न विनश्यति

જે પુરુષ નિઃસંતાન હોય, જો તે તેમની વિધિવત્ આરાધના કરે—હે દેવેશી—તો તેના વંશમાં સંતતિની પરંપરા નાશ પામતી નથી.

Verse 14

यः प्रत्यूषे महादेवि प्रत्यूषेश्वरमुत्तमम् । पूजयिष्यति सद्भक्त्या सततं नियतात्मवान् । तस्यैष्यति क्षयं पापमपि ब्रह्मवधोद्भवम

હે મહાદેવી, જે પ્રાતઃકાળે ઉત્તમ પ્રત્યૂષેશ્વરની સદ્ભક્તિથી, સદા સંયત મનથી, પૂજા કરે—તેનું પાપ નાશ પામે છે; બ્રહ્મહત્યાથી ઉત્પન્ન પાપ પણ.

Verse 15

वृषस्तत्रैव दातव्यः सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः

જે યાત્રાનું પૂર્ણ ફળ ઇચ્છે છે, તેમણે ત્યાં જ એક વૃષભનું દાન કરવું જોઈએ.

Verse 16

माघे कृष्णचतुर्द्दश्यां जागृयात्तत्र वै निशि । सर्वेषां दानयज्ञानां फलं जागरणाल्लभेत्

માઘ માસની કૃષ્ણ ચતુર્દશીની રાત્રે ત્યાં જાગરણ કરવું જોઈએ. તે રાત્રિ-જાગરણથી સર્વ દાન અને યજ્ઞોના ફળની પ્રાપ્તિ થાય છે.

Verse 108

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभाससक्षेत्रमाहात्म्ये प्रत्यूषेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टोत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિ-સહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘પ્રત્યૂષેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો એકસો આઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.