Adhyaya 113
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને કહે છે કે પ્રભાસક્ષેત્રના નૈઋત્ય ભાગમાં, રામેશ/રામેશાનની નજીક ‘જાનકીશ્વર’ નામે એક ઉત્તમ લિંગ છે. તે સર્વ જીવોના પાપો હરનારું છે અને એક સમયે જાનકી (સીતા) દ્વારા વિશેષ રીતે પૂજિત હતું. નામપરંપરા પણ વર્ણવાય છે—પ્રથમ તે ‘વસિષ્ઠેશ’ તરીકે ઓળખાતું, ત્રેતાયુગમાં ‘જાનકીશ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું, અને પછી સાઠ હજાર વાલખિલ્ય ઋષિઓએ ત્યાં સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરવાથી ‘સિદ્ધેશ્વર’ નામ પ્રાપ્ત થયું. કલિયુગમાં તેને શક્તિશાળી ‘યુગલિંગ’ કહેવામાં આવ્યું છે; તેના દર્શનમાત્રથી ભક્તો દુર્ભાગ્યજન્ય દુઃખમાંથી મુક્ત થાય છે. સ્ત્રી-પુરુષ બંને માટે સમાન ભક્તિપૂજાનું વિધાન છે—લિંગસ્નાન/અભિષેક વગેરે. વિશેષ અનુષ્ઠાનરૂપે પુષ્કરતીર્થમાં સ્નાન કરીને નિયમાચાર અને સંયમિત આહાર સાથે એક માસ સતત પૂજન કરવાથી પ્રતિદિનનું પુણ્ય અશ્વમેધથી પણ વધુ કહેવાયું છે. માઘ માસની તૃતીયાએ સ્ત્રી દ્વારા કરેલી પૂજા તેના કુલ સુધીનો શોક અને દુર્ભાગ્ય દૂર કરે છે. અંતે ફલશ્રુતિમાં આ માહાત્મ્યનું શ્રવણ પાપનાશક અને મંગલપ્રદ જણાવાયું છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि जानकीश्वरमुत्तमम् । रामेशान्नैऋते भागे धनुस्त्रिंशकसंस्थितम्
ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી! ત્યારબાદ રામેશ્વરના નૈઋત્ય ભાગમાં, ત્રીસ ધનુષના અંતરે સ્થિત ઉત્તમ જાનકીશ્વર પાસે જવું જોઈએ।
Verse 2
पापघ्नं सर्वजंतूनां जानक्याऽराधितं पुरा । प्रतिष्ठितं विशेषेण सम्यगाराध्यशंकरम्
આ સર્વ જીવોના પાપોનો નાશ કરનાર છે. પૂર્વકાળે જાનકી (સીતા)એ તેની આરાધના કરી હતી; અને શંકરને વિધિપૂર્વક પ્રસન્ન કરીને વિશેષ રીતે તેની પ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવી.
Verse 3
पूर्वं तस्यैव लिंगस्य वसिष्ठेशेति नाम वै । तत्पश्चाज्जानकीशेति त्रेतायां प्रथितं क्षितौ
પૂર્વે એ જ લિંગ ‘વસિષ્ઠેશ’ નામે ઓળખાતું હતું; ત્યારબાદ ત્રેતાયુગમાં પૃથ્વી પર તે ‘જાનકીશ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું.
Verse 4
ततः षष्टिसहस्राणि वालखिल्या महर्षयः । तत्र सिद्धिमनुप्राप्तास्तेन सिद्धेश्वरेति च
ત્યારબાદ સાઠ હજાર વાલખિલ્ય મહર્ષિઓએ ત્યાં સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી; તેથી તે ‘સિદ્ધેશ્વર’ નામે પણ સ્મરાય છે.
Verse 5
ख्यातं कलौ महादेवि युगलिंगं महाप्रभम् । तद्दृष्ट्वा मुच्यते पापैर्दुःखदौर्भाग्यसंभवैः
હે મહાદેવી, કલિયુગમાં આ મહાપ્રભ ‘યુગલિંગ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. તેના દર્શન માત્રથી દુઃખ અને દુર્ભાગ્ય ઉત્પન્ન કરનાર પાપોથી મુક્તિ મળે છે.
Verse 6
यस्तं पूजयते भक्त्या नारी वा पुरुषोऽपि वा । संस्नाप्य विधिवद्भक्त्या स मुक्तः पातकैर्भवेत्
સ્ત્રી હોય કે પુરુષ, જે તે લિંગની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરે અને નિયમ મુજબ ભક્તિથી અભિષેક-સ્નાન કરાવે, તે પાતકોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 7
स्नात्वा च पुष्करे तीर्थे यस्तल्लिगं प्रपूजयेत् । नियतो नियताहारो मासमेकं निरन्तरम्
પુષ્કર તીર્થમાં સ્નાન કરીને જે તે લિંગની વિધિપૂર્વક પૂજા કરે, સંયમી અને નિયત આહારવાળો બની એક માસ સતત—
Verse 8
दिनेदिने भवेत्तस्य वाजिमेधाधिकं फलम् । माघे मासि तृतीयायां या नारी तं प्रपूजयेत् । तदन्वयेऽपि दौर्भाग्यं दुःखं शोकश्च नो भवेत्
દિવસે દિવસે તેને અશ્વમેધ યજ્ઞથી પણ અધિક ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. અને માઘ માસની તૃતીયા તિથિએ જે સ્ત્રી તેનું પૂજન કરે, તેના વંશમાં પણ દુર્ભાગ્ય, દુઃખ અને શોક ઉત્પન્ન થતા નથી.
Verse 9
इति ते कथितं देवि माहात्म्यं पापनाशनम् । श्रुतं हरति पापानि सौभाग्यं संप्रयच्छति
હે દેવી! આ રીતે મેં તને પાપનાશક માહાત્મ્ય કહ્યું. તેને સાંભળવાથી પાપો નાશ પામે છે અને સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 113
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये जानकीश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रयोदशोत्तरशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશી સહસ્ર શ્લોકોની સંહિતામાં, સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ ‘પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય’ માં ‘જાનકીશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો એકસો તેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.