Adhyaya 297

Verse 1

देव्युवाच । देवदेव जगन्नाथ संसारार्णवतारक । सविस्तरं तु मे ब्रूहि ऋषितोयामहोदयम्

દેવીએ કહ્યું—હે દેવોના દેવ, જગન્નાથ, સંસાર-સમુદ્રથી તારનાર! ઋષિતોયાના ઉદયનું માહાત્મ્ય મને વિસ્તારે કહો।

Verse 2

ऋषितोयेति तन्नाम कथं ख्यातं धरातले । कथं सा पुनरायाता देवदारुवने शुभे

‘ઋષિતોયા’ એવું નામ ધરાતળ પર કેવી રીતે પ્રસિદ્ધ થયું? અને તે શુભ દેવદારુવનમાં ફરી કેવી રીતે આવી?

Verse 3

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि सावधाना वचो मम । माहात्म्यमृषितोयायाः सर्वपातकनाशनम्

ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, સાંભળ; હું કહું છું, મારા વચનો પર સાવધાન રહો. ઋષિતોયાનું માહાત્મ્ય સર્વ પાપોનો નાશ કરનાર છે।

Verse 4

देवदारुवने पुण्य ऋषयस्तपसा युताः । निवसंति वरारोहे शतशोथ सहस्रशः

પવિત્ર દેવદારુવનમાં તપસ્વી ઋષિઓ વસે છે, હે સુન્દર કટિવાળી—તેઓ સૈકડો અને હજારોની સંખ્યામાં છે।

Verse 6

ते सर्वे चिंतयामासुः समेत्य च परस्परम् । सरस्वती महापुण्या शिरस्याधाय वाडवम्

તેઓ બધા પરસ્પર ભેગા થઈ વિચાર કરવા લાગ્યા. મહાપુણ્યા સરસ્વતીએ પોતાના શિરે વાડવ-અગ્નિ ધારણ કર્યો હતો (એ જ તેમની ચિંતા હતી)।

Verse 7

प्रभासं चिरकालेन क्षेत्रं चैव गमिष्यति । वापीकूपतडागादि मुक्त्वा सागरगामिनीम्

તે લાંબા સમય પછી પ્રભાસક્ષેત્રમાં પણ જશે. વાવ, કૂવો, તળાવ વગેરે છોડીને સાગરગામિની નદી બની વહેશે.

Verse 8

नाह्लादं कुरुते चेतः स्नानदानजपेषु च । ब्रह्माणं प्रार्थयिष्यामो गत्वा ब्रह्मनिकेतनम्

હવે સ્નાન, દાન અને જપમાં અમારું ચિત્ત આનંદ પામતું નથી. ચાલો, બ્રહ્મનિકેતનમાં જઈ બ્રહ્મદેવને પ્રાર્થના કરીને માર્ગદર્શન માગીએ.

Verse 9

ईश्वर उवाच । एवं निमन्त्र्य ते सर्वे ऋषयस्तपसोज्ज्वलाः । गतास्ते ब्रह्मलोकं तु द्रष्टुं देवं पितामहम् । तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैर्ब्रह्माणं कमलोद्भवम्

ઈશ્વરે કહ્યું: આ રીતે પરસ્પર વિચાર કરીને તપસ્યાથી તેજસ્વી તે બધા ઋષિઓ પિતામહ દેવના દર્શન માટે બ્રહ્મલોક ગયા. ત્યાં તેમણે કમલોદ્ભવ બ્રહ્મદેવની વિવિધ સ્તોત્રોથી સ્તુતિ કરી.

Verse 10

ऋषय ऊचुः । नमः प्रणवरूपाय विश्व कर्त्रे नमोनमः । तथा विश्वस्य रक्षित्रे नमोऽस्तु परमात्मने

ઋષિઓએ કહ્યું: પ્રણવરূপ તમને નમસ્કાર; વિશ્વકર્તાને વારંવાર નમસ્કાર. તેમજ વિશ્વના રક્ષક પરમાત્માને અમારા પ્રણામ.

Verse 11

तथा तस्यैव संहर्त्रे नमो ब्रह्मस्वरूपिणे । पितामह नमस्तुभ्यं सुरज्येष्ठ नमोऽस्तु ते

તેમજ તે જ વિશ્વના સંહર્તા, બ્રહ્મસ્વરૂપને નમસ્કાર. હે પિતામહ, તમને પ્રણામ; હે દેવોમાં જ્યેષ્ઠ, તમને નમસ્કાર હો.

Verse 12

चतुर्वक्त्र नमस्तुभ्यं पद्मयोने नमोऽस्तु ते । विरंचये नमस्तुभ्यं विधये वेधसे नमः

હે ચતુર્મુખ! તમને નમસ્કાર; હે પદ્મયોનિ! તમને નમો નમઃ. હે વિરંચિ! તમને પ્રણામ; હે વિધાતા, હે વેધસ! તમને નમઃ.

Verse 13

चिदानन्द नमस्तुभ्यं हिरण्यगर्भ ते नमः । हंसवाहन ते नित्यं पद्मासन नमोऽस्तुते

હે ચિદાનંદસ્વરૂપ! તમને નમસ્કાર; હે હિરણ્યગર્ભ! તમને નમઃ. હે નિત્ય હંસવાહન! હે પદ્માસન! તમને નમોऽસ્તુ.

Verse 14

एवं संस्तुवतां तेषामृषीणामूर्ध्वरेतसाम् । उवाच परमप्रीतो ब्रह्मा लोक पितामहः

આ રીતે ઊર્ધ્વરેતા ઋષિઓ સ્તુતિ કરતા, લોકપિતામહ બ્રહ્મા પરમ પ્રસન્ન થઈને બોલ્યા.

Verse 15

स्वागतं वै द्विजश्रेष्ठा युष्माकं कृतवानहम् । स्तोत्रेणानेन दिव्येन वृणुध्वं वरमुत्तमम्

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! તમારું સ્વાગત છે; મેં તમારા આગમનનું સન્માન કર્યું છે. આ દિવ્ય સ્તોત્ર વડે તમે ઉત્તમ વર પસંદ કરો.

Verse 16

ऋषय ऊचुः । अभिषेकाय नो देव नदी पापप्रणाशिनी । विलोक्यते सुरश्रेष्ठ देहि नो वरमुत्तमम्

ઋષિઓએ કહ્યું—હે દેવ! અમારા અભિષેક માટે પાપનાશિની એક નદી જોઈએ. હે સૂરશ્રેષ્ઠ! અમને આ ઉત્તમ વર આપો.

Verse 17

ईश्वर उवाच । इत्युक्तस्तैस्तदा ब्रह्मा मुनिभिस्तपसोज्ज्वलैः । वीक्षांचक्रे तदा सर्वा मूर्तिमत्यश्च निम्नगाः

ઈશ્વરે કહ્યું—તપથી તેજસ્વી મુનિઓએ એમ કહ્યા પછી, ત્યારે બ્રહ્માએ તે સમયે નીચે વહેતી મૂર્તિમતી સર્વ નદીઓનું સર્વત્ર અવલોકન કર્યું।

Verse 18

गङ्गा च यमुना चैव तथा देवी सरस्वती । चन्द्रभागा च रेवा च शरयूर्गंडकी तथा

ગંગા, યમુના અને દેવી સરસ્વતી; તેમજ ચંદ્રભાગા, રેવા (નર્મદા), શરયૂ અને ગંડકી—આ સર્વ પવિત્ર નદીઓ ત્યાં ઉપસ્થિત હતી।

Verse 19

तापी चैव वरारोहे तथा गोदावरी नदी । कावेरी चन्द्रपुत्री च शिप्रा चर्मण्वती तथा

અને તાપી પણ, હે સુન્દરી; તેમજ ગોદાવરી નદી; કાવેરી, ચંદ્રપુત્રી, શિપ્રા અને ચર્મણ્વતી—આ બધીઓ પણ ત્યાં આવી પહોંચી।

Verse 20

सिन्धुश्च वेदिका चैव नदाः सर्वे वरानने । मूर्तिमत्यः स्थिताः सर्वाः पवित्राः पापनाशिनी

સિંધુ અને વેદિકા પણ; હે સુંદરમુખી, સર્વ નદીઓ ત્યાં મૂર્તિમતી બની ઊભી રહી—બધી પવિત્ર, પાપનાશિની।

Verse 21

दृष्ट्वा पितामहः सर्वा गत्वरा धरणीं प्रति । देवदारुवने रम्ये प्रभासे क्षेत्र उत्तमे । कमण्डलौ कृता दृष्टिर्विविशुस्ताः कमण्डलुम्

તે બધાને જોઈ પિતામહ (બ્રહ્મા)એ ધરતી તરફ ધ્યાન આપ્યું। પ્રભાસના ઉત્તમ ક્ષેત્રમાં રમ્ય દેવદારુ-વનમાં તેમણે કમંડલુ પર દૃષ્ટિ સ્થિર કરી, અને તે નદીઓ કમંડલુમાં પ્રવેશી ગઈ।

Verse 22

।ब्रह्मोवाच । धृताः सर्वा महापुण्या नद्यो ब्रह्मकमण्डलौ । प्रविष्टाः पृथिवीं यांतु ऋषीणामनुकम्पया

બ્રહ્માએ કહ્યું—આ સર્વ મહાપુણ્યદાયિની નદીઓ બ્રહ્માના કમંડલુમાં ધારિત છે. ઋષિઓ પર અનુકંપાથી તેમાં પ્રવેશ કરીને હવે પૃથ્વી પર પ્રવાહિત થાઓ.

Verse 23

प्रहिणोमि यद्येकां च ह्यन्या रुष्यति मे द्विजाः । तस्मात्सर्वाः प्रमोक्ष्यामि कमण्डलुकृतालयाः

હે દ્વિજગણ! જો હું માત્ર એકને મોકલું તો બાકીની નદીઓ મારી ઉપર રોષે ભરાઈ શકે. તેથી કમંડલુને પોતાનું નિવાસ બનાવનાર સર્વ નદીઓને હું મુક્ત કરીશ.

Verse 24

ईश्वर उवाच । ततो ब्रह्मा मुमोचाऽथ तत्रस्थाश्च महापगाः । मुक्त्वा ब्रह्मा मुनीन्सर्वान्प्रोवाचेदं पुनःपुनः

ઈશ્વરે કહ્યું—પછી બ્રહ્માએ તેમને મુક્ત કર્યા અને ત્યાં રહેલી મહાનદીઓ પ્રવાહિત થઈ. સર્વ મુનિઓને શાંત કરીને બ્રહ્માએ આ વચન વારંવાર કહ્યું.

Verse 25

ऋषिभिः प्रार्थ्यमानेन नद्यो मुक्ता मया यतः । तोयरूपा महावेगा अभिषेकाय सत्वराः

ઋષિઓની પ્રાર્થનાથી મેં આ નદીઓને મુક્ત કરી છે. તેઓ જલરૂપ ધારણ કરીને મહાવેગે અભિષેક માટે ત્વરાથી દોડી જાય છે.

Verse 26

ऋषितोयेति नाम्ना सा भविष्यति धरातले । ऋषीणां वल्लभा देवी सर्वपातकनाशिनी

પૃથ્વી પર તે ‘ઋષિતોયા’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે. ઋષિઓને પ્રિય એવી તે દેવી-નદી સર્વ પાતકોનો નાશ કરનારી છે.

Verse 27

ईश्वर उवाच । एवं देवि समायाता देवदारुवने नदी । ऋषितोयेति विख्याता पवित्रा च वरानने

ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, આ રીતે તે નદી દેવદારુવનમાં આવી પહોંચી. તે ‘ઋષિતોયા’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ અને હે સુમુખી, તે પરમ પવિત્ર છે.

Verse 28

तूर्यदुंदुभिनिर्घोषैर्वेदमङ्गलनिःस्वनैः । समुद्रं प्रापिता देवी ऋषिभिर्वेदपारगैः

તૂર્ય અને દુન્દુભિના ગર્જન તથા વેદમંગલના શુભ સ્વરો વચ્ચે, વેદપારંગત ઋષિઓએ દેવીને વિધિપૂર્વક સમુદ્ર સુધી પહોંચાડી.

Verse 29

सर्वत्र सुलभा देवी त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा । महोदये महातीर्थे मूलचंडीशसन्निधौ

દેવી સર્વત્ર સુલભ છે; પરંતુ આ ત્રણ સ્થાનોમાં—મહોદય, મહાતીર્થ અને મૂળચંડીશના સાન્નિધ્યમાં—તેણીનો લાભ વિશેષ દુર્લભ ગણાય છે.

Verse 30

समुद्रेण समेता तु यत्र सा पूर्ववाहिनी । यत्रर्षितोया लभ्येत तत्र किं मृग्यते परम्

જ્યાં તે સમુદ્ર સાથે મળી પૂર્વવાહિની બને છે અને જ્યાં ‘ઋષિતોયા’ પ્રાપ્ત થાય છે—ત્યાં તેનાથી પરે વધુ પરમ લક્ષ્ય શું શોધવું?

Verse 31

मनुष्यास्ते सदा धन्यास्तत्तोयं तु पिबंति ये । अस्थीनि यत्र लीयंते षण्मासाभ्यन्तरेण तु

જે મનુષ્યો તે પવિત્ર જળ પીવે છે, તેઓ સદા ધન્ય છે; કારણ કે કહેવાય છે કે ત્યાં અસ્થિઓ પણ છ માસની અંદર ગળી લય પામે છે.

Verse 32

प्रातःकाले वहेद्गंगा सायं च यमुना तथा

પ્રાતઃકાળે તે ગંગારૂપે વહે છે અને સાંજકાળે તેવી જ રીતે યમુનારૂપે પ્રવહે છે.

Verse 33

नदीसहस्रसंयुक्ता मध्याह्ने तु सरस्वती । अपराह्णे वहेद्रेवा सायाह्ने सूर्यपुत्रिका

મધ્યાહ્ને તે સહસ્ર નદીઓથી સંયુક્ત સરસ્વતી બને છે; અપારાહ્ને રેવા-રૂપે વહે છે; અને સાયાહ્ને સૂર્યપુત્રિકા થાય છે.

Verse 34

एवं जानन्नरो यस्तु तत्र स्नान विचक्षणः । आचरेद्विधिना श्राद्धं स तस्याः फलभाग्भवेत्

આ રીતે જાણીને જે વિવેકી પુરુષ ત્યાં સ્નાન કરે અને વિધિપૂર્વક શ્રાદ્ધ આચરે, તે તેના પૂર્ણ ફળનો ભાગી બને છે.

Verse 35

एवं संक्षेपतः प्रोक्तमृषितोयामहोदयम् । सर्वपापहरं नृणां सर्वकामफलप्रदम्

આ રીતે સંક્ષેપમાં મહોદયસ્થ ઋષિતોયાનું માહાત્મ્ય કહેવાયું—તે મનુષ્યોના સર્વ પાપ હરે છે અને સર્વ ધર્મ્ય કામનાઓનું ફળ આપે છે.

Verse 85

तेषां निवसतां तत्र बहुकालो गतः प्रिये । पुत्रपौत्रैः प्रवृद्धास्ते दारुकं व्याप्य संस्थिताः

પ્રિયે, ત્યાં વસતા વસતા તેમનો ઘણો સમય વીતી ગયો. તેઓ પુત્ર-પૌત્રોથી સમૃદ્ધ થયા અને દારુકમાં વ્યાપીને ત્યાં જ સ્થિર થયા.

Verse 297

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य ऋषितोयामाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तनवत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશી સહસ્ર શ્લોકોની સંહિતામાં, સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ ‘પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય’ વિભાગમાં ‘ઋષિતોયા-માહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો બે સો સત્તાણુંમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।