Adhyaya 335
Prabhasa KhandaPrabhasa Kshetra MahatmyaAdhyaya 335

Adhyaya 335

આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને સ્થળવિશેષનું સૂક્ષ્મ માર્ગદર્શન આપે છે. યાત્રિકે પશ્ચિમ તરફ ન્યંકુમતી નદીના શુભ તટે જઈ, ત્યાંથી દક્ષિણમાં ‘શંખાવર્ત્ત’ નામના મહાતીર્થમાં પહોંચવું જોઈએ. ત્યાં ચિત્રાંકિત શિલા છે, જે સ્વયંભૂ ‘રક્તગર્ભા’ સાન્નિધ્ય સાથે જોડાયેલી કહેવાય છે; શિલા કાપ્યા પછી પણ લાલ નિશાની દેખાય છે—ભૂદૃશ્યમાં પવિત્રતા અવિચ્છિન્ન રહે છે તેનો સંકેત. આ સ્થાનને વિષ્ણુ-ક્ષેત્ર તરીકે ઓળખાવવામાં આવ્યું છે. પ્રાચીન પ્રસંગમાં વિષ્ણુએ વેદાપહારી ‘શંખ’નો વધ કર્યો હતો; તે ઘટનાથી આ તીર્થની ઉત્પત્તિ જોડાય છે. જળાશયને શંખાકાર વર્ણવવાથી તીર્થના નામનું કારણ અને મહિમા સ્થાપિત થાય છે. ફલશ્રુતિ મુજબ અહીં સ્નાન કરવાથી બ્રહ્મહત્યાનો ભાર ઉતરે છે, અને શૂદ્ર પણ ક્રમે બ્રાહ્મણ જન્મો પ્રાપ્ત કરે છે. ત્યારબાદ પૂર્વ દિશામાં રુદ્રગયા જવું; પૂર્ણ તીર્થફળ ઇચ્છનારોએ ત્યાં ગોદાન કરવું—શુદ્ધિ, પુણ્ય અને દાનધર્મ એક જ યાત્રામાર્ગમાં સંકલિત થાય છે.

Shlokas

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततः पश्चिमतो गच्छेन्न्यंकुमत्यास्तटे शुभे । दक्षिणां दिशमाश्रित्य स्थितं तीर्थं महाप्रभम्

ઈશ્વરે કહ્યું—પછી પશ્ચિમ તરફ જઈ ન્યંકુમતીના શુભ તટે પહોંચવું. દક્ષિણાભિમુખ ત્યાં મહાપ્રભ, અતિ તેજસ્વી તીર્થ સ્થિત છે.

Verse 2

शंखावर्त्तमितिख्यातं यत्र चित्रांकिता शिला । स्वयंभूता महादेवि रक्तगर्भा सुशोभना

હે મહાદેવી! તે સ્થાન ‘શંખાવર્ત’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, જ્યાં અદ્ભુત ચિહ્નોથી અંકિત શિલા છે. તે સ્વયંભૂ, સુશોભિત, અંદરથી રક્તવર્ણ ગર્ભ ધરાવે છે.

Verse 3

छिन्ने त्वद्यापि तत्रैव सुरक्तं संप्रदृश्यते । विष्णुक्षेत्रं हि तत्प्रोक्तं शंखो यत्र हतः पुरा

આજ પણ તેને કાપીએ તો ત્યાં જ તેજસ્વી લાલ રંગ દેખાય છે. તે સ્થાનને વિષ્ણુક્ષેત્ર કહેવાયું છે, જ્યાં પ્રાચીનકાળે શંખનો વધ થયો હતો.

Verse 4

वेदापहारी देवेशि विष्णुना प्रभविष्णुना । कृतं शखोदकं तीर्थं शंखाकारं तु दृश्यते

હે દેવેશી! વેદોનો અપહર્તા સર્વવ્યાપી પ્રભુ વિષ્ણુ દ્વારા સંહારાયો. ત્યાં ‘શંખોદક’ નામનું તીર્થ સ્થાપિત થયું, જે શંખાકાર દેખાય છે.

Verse 5

तत्र स्नात्वा नरो देवि मुच्यते ब्रह्महत्यया । सप्त जन्मानि विप्रत्वं शूद्रस्यापि प्रजा यते

હે દેવી! ત્યાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય બ્રહ્મહત્યાના પાપથી મુક્ત થાય છે. શૂદ્રજન્મ હોય તોય સાત જન્મો સુધી વિપ્રત્વ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 6

पूर्वं तत्रैव गत्वा च ततो रुद्रगयां व्रजेत् । गोदानं तत्र देयं तु सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः

પ્રથમ ત્યાં જ જઈને પછી રુદ્રગયામાં જવું જોઈએ. યાત્રાનું પૂર્ણ ફળ ઇચ્છનારોએ ત્યાં નિશ્ચયે ગોદાન કરવું જોઈએ.

Verse 335

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये शंखावर्त्ततीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम पञ्चत्रिंशदुत्तरत्रिशत तमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એક્યાશી હજાર શ્લોકોની સંહિતામાં, સાતમા પ્રભાસખંડમાં, પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘શંખાવર્ત્ત તીર્થમાહાત્મ્ય વર્ણન’ નામનો ૩૩૫મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.