Adhyaya 40
આ અધ્યાયમાં શિવ–દેવી સંવાદરૂપે ભીમેશ્વર લિંગની ઉત્પત્તિ, નામકરણ અને પુણ્યફળ વર્ણવાય છે. ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં કેદારેશ્વર નજીક આવેલ અત્યંત ફલદાયી લિંગ બતાવે છે—જે શ્વેતકેતુએ પ્રતિષ્ઠિત કર્યું હતું અને પૂર્વે ભીમે પણ પૂજ્યું હતું. તીર્થફળ અને શુભ પરલોકગતિ ઇચ્છનાર માટે ત્યાં વિધિપૂર્વક પૂજા, દુગ્ધાભિષેક વગેરે ક્રમોની મહત્તા જણાવાય છે. દેવી પૂછે છે—શ્વેતકેતુનું લિંગ કેવી રીતે પ્રસિદ્ધ થયું અને તે ભીમેશ્વર નામે કેમ ઓળખાયું? ઈશ્વર કહે છે કે ત્રેતાયુગમાં રાજર્ષિ શ્વેતકેતુએ પ્રભાસના પવિત્ર સમુદ્રકાંઠે અનેક વર્ષો ઋતુ પ્રમાણે કઠોર તપ કર્યું. શિવ પ્રસન્ન થઈ વર આપે છે; શ્વેતકેતુ અચલ ભક્તિ અને તે સ્થળે શિવના નિત્ય નિવાસની પ્રાર્થના કરે છે, શિવ સ્વીકારે છે, તેથી લિંગ ‘શ્વેતકેત્વીશ્વર’ કહેવાય છે. કલિયુગમાં તીર્થયાત્રા દરમિયાન ભીમસેન ભાઈઓ સાથે આવી તે લિંગની પૂજા કરે છે, તેથી તે ‘ભીમેશ/ભીમેશ્વર’ નામે ફરી પ્રસિદ્ધ થાય છે. અંતે કહેવામાં આવે છે કે માત્ર દર્શન અને એકવાર શ્રદ્ધાપૂર્વક નમસ્કારથી પણ અનેક જન્મોના પાપ નાશ પામે છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि श्वेतकेतुप्रतिष्ठितम् । लिंगं महाप्रभावं तु भीमेनाराधितं पुरा
ઈશ્વરે કહ્યું—પછી, હે મહાદેવી, શ્વેતકેતુ દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત તે મહાપ્રભાવશાળી લિંગ પાસે જવું જોઈએ; જેને પ્રાચીનકાળે ભીમે આરાધ્યું હતું।
Verse 2
केदारेश्वरसांनिध्ये नातिदूरे व्यवस्थितम् । पूजयते त्तद्विधानेन क्षीरस्नानादिभिः क्रमात् । यात्राफलमभिप्रेप्सुः प्रेत्य स्वर्गफलाय वै
કેદારેશ્વરના સાન્નિધ્યમાં, બહુ દૂર નહીં એવી જગ્યાએ સ્થિત તે લિંગની વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી—ક્રમશઃ ક્ષીરસ્નાન આદિ કરીને. યાત્રાફળ ઇચ્છનાર દેહાંતરે સ્વર્ગફળ પામે છે.
Verse 3
देव्युवाच । श्वेतकेतोस्तु यद्देव लिंगं प्रोक्तं त्वया मम । तस्य जातं कथं देव नाम भीमेश्वरेति च
દેવી બોલ્યાં—હે દેવ! તમે મને શ્વેતકેતુના લિંગ વિશે જે કહ્યું, તે કેવી રીતે પ્રગટ થયું, પ્રભુ? અને તેને ‘ભીમેશ્વર’ નામ કેવી રીતે મળ્યું?
Verse 4
कथं विनिर्मितं पूर्वं तस्मिन्दृष्टे तु किं फलम्
તે પ્રાચીનકાળમાં કેવી રીતે નિર્મિત થયું? અને ત્યાં માત્ર તેનું દર્શન કરવાથી કયું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે?
Verse 5
ईश्वर उवाच । आसीत्त्रेतायुगे पूर्वं राजा स्वायंभुवेंतरे । श्वेतकेतुरिति ख्यातो राजर्षिः सुमहातपाः
ઈશ્વરે કહ્યું—પૂર્વે ત્રેતાયુગમાં, સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં, શ્વેતકેતુ નામે ખ્યાત એક રાજા હતો—અતિ મહાતપસ્વી રાજર્ષિ.
Verse 6
स प्रभासं समागत्य प्रतिष्ठाप्य महे श्वरम् । तपस्तेपे सुविपुलं सागरस्य तटे शुभे
તે પ્રભાસે આવી મહેશ્વરની પ્રતિષ્ઠા કરીને, સાગરના શુભ તટ પર અતિ વિશાળ તપ કર્યું.
Verse 7
पंचाग्निसाधको ग्रीष्मे वर्षास्वाकाशगस्तथा । हेमंते जलमध्यस्थो नव वर्षाणि पंच च
ઉનાળામાં તેણે પંચાગ્નિ-વ્રત કર્યું, વર્ષાકાળે ખુલ્લા આકાશ નીચે નિરાવરણે રહ્યો. હેમંતમાં જળમધ્યે ઊભો રહ્યો—આ રીતે કુલ ચૌદ વર્ષ તપ કર્યું.
Verse 8
ततश्चतुर्द्दशे देवि तपसा नियमेन च । तुष्टेनोक्तो मया देवि वरं वरय सुव्रत
પછી, હે દેવી, ચૌદમા વર્ષે તેની તપશ્ચર્યા અને નિયમથી પ્રસન્ન થઈ મેં તેને કહ્યું—“હે સુવ્રતે, વર માગ.”
Verse 9
श्वेतकेतुरथोवाच भक्तिं देहि सुनिश्चलाम् । स्थानेऽस्मिन्स्थीयतां देव यदि तुष्टोऽसि मे प्रभो
શ્વેતકેતુ બોલ્યો—“મને અચલ ભક્તિ આપો. અને હે પ્રભુ, તમે મારી ઉપર પ્રસન્ન હો તો આ સ્થાને જ અધિષ્ઠાન કરો.”
Verse 10
एवमस्त्वित्यथोक्त्वाऽहं तस्यांतर्द्धानमागतः । ततः कालांतरेऽतीते श्वेतकेतुर्महाप्रभः
“એવમસ્તુ” કહીને હું તેની નજર સામે થી અંતર્ધાન થયો. પછી સમય વીત્યા બાદ તે મહાપ્રભ શ્વેતકેતુ…
Verse 11
समाराध्य त्विदं लिंगं प्राप्तः स्थानं महोदयम् । ततो जातं नाम तस्य श्वेतकेत्वीश्वरं श्रुतम्
આ લિંગની વિધિવત આરાધના કરીને તેણે મહોદય પદ પ્રાપ્ત કર્યું. તેથી તેનું નામ ‘શ્વેતકેત્વીશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું.
Verse 12
अग्नितीर्थे महापुण्ये सर्वपातकनाशने । ततः कलियुगे प्राप्ते भ्रातृभिश्च समन्वितः
અગ્નિતીર્થમાં—જે મહાપુણ્યદાયક અને સર્વ પાપનો નાશ કરનાર છે—ત્યાં, પછી કલિયુગ પ્રાપ્ત થતાં, તે પોતાના ભાઈઓ સાથે સમન્વિત થઈ પ્રગટ થયો।
Verse 13
तीर्थयात्राप्रसंगेन यदा प्रभासमागतः । भीमसेनो महाबाहुर्वायुपुत्रो ममांशजः
તીર્થયાત્રાના પ્રસંગે જ્યારે મહાબાહુ ભીમસેન—વાયુપુત્ર અને મારા અંશજ—પ્રભાસે આવ્યો।
Verse 14
तल्लिंगं पूजयामास कृत्वा जागेश्वरं निजम् । मत्वा तीर्थं महापुण्यं सागरस्य समीपतः
તેણે તે લિંગની પૂજા કરી અને તેને પોતાનું ‘જાગેશ્વર’ તરીકે સ્થાપિત કર્યું; સમુદ્રની નજીકના તે તીર્થને મહાપુણ્યદાયક માનીને।
Verse 15
तदा प्रभृति भीमेशं पुनर्नामाऽभवच्छुभम् । दृष्टमात्रेण तेनैव सकृल्लिंगेन भामिनि
ત્યાંથી તેનું શુભ નામ ‘ભીમેશ’ થયું; હે ભામિની, તે લિંગને માત્ર એક વાર દર્શન કરવાથી જ…
Verse 16
अन्यजन्मकृतान्येव पापानि सुबहून्यपि । नाशमायांति सर्वाणि तथैवामुष्मिकाणि तु
અન્ય જન્મોમાં કરેલા કેટલાય પાપો હોય તોય, તે સર્વ નાશ પામે છે; તેમજ પરલોકસંબંધિત પાપો પણ દૂર થાય છે।
Verse 40
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये भीमेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम चत्वारिंशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદમહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ ‘પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય’માં ‘ભીમેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો ચાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।