Adhyaya 23

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततः शांतमना भूत्वा चंद्रमा विस्मयान्वितः । शंभुभक्त्या परीतात्मा प्रभासक्षेत्रमास्थितः

ઈશ્વરે કહ્યું: ત્યારબાદ ચંદ્રમા મનથી શાંત બની, વિસ્મયથી ભરાઈ, શંભુભક્તિથી અંતઃકરણ પરિપૂર્ણ કરીને પ્રભાસક્ષેત્રમાં સ્થિત થયો.

Verse 2

पूर्वोक्तं यत्तु देवेन स तथा कृतवान्विभुः । गत्वा सागरमध्ये तु गृहीत्वा लिंगमुत्तमम्

દેવે અગાઉ જે કહ્યું હતું, તે વિભુએ તેમ જ કર્યું. તે સમુદ્રના મધ્યમાં જઈ ઉત્તમ લિંગને ગ્રહણ કર્યું.

Verse 3

विश्वकर्म्माणमाहूय सहितं परिचारकैः । आदिदेश स्वयं सोमस्त्वष्टारं देवशिल्पिनम्

પરિચારકો સહિત વિશ્વકર્માને બોલાવી, સોમએ સ્વયં દેવશિલ્પી ત્વષ્ટાને આદેશ આપ્યો.

Verse 4

चंद्र उवाच । विश्वकर्मन्निदं लिंगं मम दत्तं तु शंभुना । गृहाण त्वं महाबाहो युक्तस्थाने निवेशय

ચંદ્રએ કહ્યું—હે વિશ્વકર્મા! આ લિંગ મને શંભુએ આપ્યું છે. હે મહાબાહુ, તેને ગ્રહણ કરી યોગ્ય સ્થાને પ્રતિષ્ઠિત કર.

Verse 5

रक्षस्व तावद्गन्तास्मि स्वकीयं भवनं विभो । यज्ञार्थमानयिष्यामि यज्ञोपकरणानि च

હે વિભો, તેટલા સમય સુધી તેનું રક્ષણ કર. હું મારા નિવાસે જઈ યજ્ઞાર્થે યજ્ઞોપકરણો તથા અન્ય સામગ્રી લઈને આવીશ.

Verse 6

ईश्वर उवाच । इत्युक्त्वा च तदा चंद्रश्चंद्र लोकं जगाम ह । गत्वा तत्र महादेवि चंद्रलोकंमहाप्रभम्

ઈશ્વરે કહ્યું—એમ કહી ચંદ્ર ત્યારે ચંદ્રલોકમાં ગયો. ત્યાં પહોંચીને, હે મહાદેવી, તે મહાપ્રભ ચંદ્રલોકમાં…

Verse 7

कोटियोजनविस्तीर्णं सदामृतमयं शुभम् । तत्राहूय महादेवि प्रतीहारं सुमेधसम्

તે (ચંદ્રલોક) કરોડો યોજન વિસ્તૃત, સદા અમૃતમય અને શુભ હતો. ત્યાં, હે મહાદેવી, તેણે સুমેધસ એવા પ્રતિહાર (દ્વારપાલ)ને બોલાવ્યો.

Verse 8

मंत्रिणं हेमगर्भांगं बृहस्पतिसमं धिया । यज्ञोपस्करसंभारं सर्वमादाय सत्वराः

તેણે હેમગર્ભ દેહવાળા અને બુદ્ધિમાં બૃહસ્પતિ સમાન એવા મંત્રીને પણ બોલાવ્યો; અને યજ્ઞોપસ્કરનો સર્વ સંભાર લઈને તેઓ ત્વરાથી નીકળી પડ્યા.

Verse 9

प्रभासक्षेत्रं गच्छंतु ममादेशपरायणाः । साग्निभिर्ब्राह्मणैः सार्द्धं गच्छंतु क्षेत्रमुत्तमम्

મારી આજ્ઞામાં પરાયણ રહી તેઓ પ્રભાસક્ષેત્રે જાય. પવિત્ર અગ્નિઓ સહિત બ્રાહ્મણો સાથે તે ઉત્તમ તીર્થક્ષેત્રે ગમન કરે.

Verse 10

शीघ्रं संपाद्यतां सर्वं यथा यज्ञः प्रवर्तते । सर्वेषामेव विप्राणां चंद्रलोकनिवासिनाम्

યજ્ઞ શરૂ થાય તે રીતે સર્વ વ્યવસ્થા ત્વરિત રીતે કરી દેવામાં આવે—પવિત્ર આચરણથી ચંદ્રલોકના અધિકારી એવા સર્વ વિપ્રો માટે।

Verse 11

पृथक्पृथग्विमानं तु देयं तेषां महाधनम् । गवां च दशलक्षाणां सवत्सानां पयोमुचाम्

તેમને દરેકને અલગ અલગ દિવ્ય વિમાન તથા મહાધન આપવું; અને વાછરડાંসহ દૂધ આપતી દસ લાખ ગાયો પણ અર્પણ કરવી.

Verse 12

हेमभारैर्भूषितानां कामधेनूपमत्विषाम् । अश्वानां श्यामकर्णानां सपादं लक्षमेव च

સોનાના ભારોથી શોભિત, કામધેનુ સમાન તેજસ્વી અશ્વો આપો; તેમજ શ્યામકર્ણ અશ્વો સવા લાખ પણ આપો.

Verse 13

दंतिनामयुतं चैव घंटाभरणशोभितम् । सहस्राणि च चत्वारि रथानां वातरंहसाम्

ઘંટાભરણોથી શોભિત દસ હજાર હાથી પણ આપો; અને પવન સમ વેગવાળા ચાર હજાર રથ પણ આપો.

Verse 14

लक्षं तु करभाणां च मणिमाणिक्यसंयुतम् । सैन्यानां कोटिरेका तु चतुरंगबलान्विता

મણિ-માણિક્યથી શોભિત એક લાખ ઊંટ; તથા ગજ-રથ-અશ્વ-પદાતિ ચતુરંગ બળથી યુક્ત, એક કરોડથી પણ અધિક મહાસૈન્ય।

Verse 15

अग्निशौचानि वस्त्राणि ब्राह्मणार्थं तथैव च । विभूषणानि दिव्यानि ऋत्विगर्थं शुभानि च

બ્રાહ્મણો માટે અગ્નિ-શુદ્ધ (પવિત્ર) વસ્ત્રો પણ આપવાં; અને ઋત્વિજોના હિતાર્થે શુભ તથા દિવ્ય આભૂષણો અર્પણ કરવાં।

Verse 16

नानाभक्ष्याणि भोज्यानि पानानि विविधानि च । लक्षं कर्मकराणां तु दासीनां लक्षमेव च

નાનાપ્રકારના ભક્ષ્ય, ભોજ્ય અને વિવિધ પાન (પેય) (પૂરા કરવાં); તેમજ એક લાખ કર્મકાર (મજૂર) અને એવાં જ એક લાખ દાસીઓ પણ।

Verse 17

दारुवंशावधि प्रोक्तं यत्किंचित्स्वं मदाज्ञया । अन्यद्यद्ब्राह्मणा ब्रूयुस्तत्सर्वं तत्र नीयताम्

મારી આજ્ઞાથી લાકડાં અને વાંસ સુધી જે કંઈ જરૂરી સામગ્રી નિર્ધારિત કરવામાં આવી છે, અને બ્રાહ્મણો જે બીજું કંઈ કહેશે—તે સર્વ ત્યાં લઈ જવામાં આવે।

Verse 18

देवानां दानवानां तु यक्षगंधर्वरक्ष साम् । सप्तद्वीपक्षितीशानां सप्तपातालवासिनाम्

દેવોના, તેમજ દાનવોના; યક્ષ-ગંધર્વ-રાક્ષસોના; સાત દ્વીપોના રાજાઓના, અને સાત પાતાળમાં વસનારાઓના—

Verse 19

नानानृपसहस्राणां घोषणा क्रियतां मुहुः । सर्वेषां घोषणा कार्या प्रभासागमनं प्रति

વિવિધ રાજાઓના સહસ્રોમાં વારંવાર ઘોષણા કરાવવી. પ્રભાસાગમન વિષે સર્વે માટે ઘોષણા કરવી જ જોઈએ.

Verse 20

इत्युक्त्वा मंत्रिणं तत्र चंद्रमास्त्वरयाऽन्वितः । ब्रह्मलोकं स गतवान्यज्ञार्थं ब्रह्मणोंतिकम्

એમ કહી ત્યાંના મંત્રીને સંબોધીને ચંદ્રમા ઉતાવળથી પ્રેરિત થઈ યજ્ઞાર્થે બ્રહ્માના સાન્નિધ્યમાં બ્રહ્મલોક તરફ ગયો.

Verse 21

सोऽपि चंद्रमसो मंत्री हेमगर्भो महाप्रभः । सोमाज्ञां शिरसा कृत्वा यज्ञसंभारसंभृतः

પછી ચંદ્રમાનો તે મંત્રી—મહાપ્રભ હેમગર્ભ—સોમની આજ્ઞાને શિરસાવંદ્ય માની યજ્ઞની સામગ્રી એકત્ર કરવા લાગ્યો.

Verse 22

प्रभासं क्षेत्रमागत्य यज्ञार्थं यत्नवानभूत् । तथैव चाह्वयांचक्रे भूर्भुवःस्वर्निवासिनः

પ્રભાસના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં આવી તે યજ્ઞકાર્ય માટે અત્યંત પ્રયત્નશીલ બન્યો; તેમજ ભૂઃ, ભુવઃ અને સ્વઃ લોકના નિવાસીઓને પણ તેણે આહ્વાન કર્યા.

Verse 23

श्रुत्वा तु घोषणां सर्वे शीघ्रं तत्र समाययुः । रवियोजनपर्यंतं क्षेत्रमालोक्य तत्र तत्

ઘોષણા સાંભળી સર્વે ઝડપથી ત્યાં એકત્ર થયા; અને સૂર્ય-યોજન જેટલું વિસ્તરેલું તે ક્ષેત્ર જોઈ તેઓ આશ્ચર્યચકિત થયા.

Verse 24

ब्राह्मणांश्च समाहूय सोमाध्यक्षं उवाच तान् । यज्ञांगं सर्वमानीतं मया सोमाज्ञया द्विजाः । अनंतरं तु यत्कृत्यं भवद्भिस्तद्विधीयताम्

બ્રાહ્મણોને બોલાવી સોમાધ્યક્ષે કહ્યું— “હે દ્વિજોઃ સોમની આજ્ઞાથી મેં યજ્ઞનાં સર્વ અંગો અને સામગ્રી લાવી છે. હવે આગળ જે કર્તવ્ય છે તે તમે વિધિપૂર્વક પૂર્ણ કરો।”

Verse 25

इत्युक्ता ब्राह्मणाः सर्वे तपोनिर्धूतकल्मषाः । तत्रैव ददृशुः सर्वे त्वष्टारं देवशिल्पिनम्

આ રીતે કહ્યા પછી, તપથી કલ્મષ ધોવાઈ ગયેલા તે બધા બ્રાહ્મણોએ ત્યાં જ દેવશિલ્પી ત્વષ્ટાને દર્શન કર્યા।

Verse 26

तं दृष्ट्वा तु द्विजाः सर्वे लिंगं दृष्ट्वा समीपतः । कथमेतदिति प्रोचुर्विश्वकर्मन्ब्रवीहि नः । कस्मादत्र स्थितस्त्वं वै शिल्पिकोटिसमन्वितः

તેમને અને નજીક સ્થિત લિંગને જોઈ બધા દ્વિજોએ પૂછ્યું— “હે વિશ્વકર્મા, અમને કહો—આ કેવી રીતે? તમે અહીં અસંખ્ય શિલ્પીઓ સાથે કેમ ઊભા છો?”

Verse 27

विश्वकर्म्मोवाच । अहं सोमनियुक्तस्तु युक्तोऽस्मि लिंगरक्षणे । तदाज्ञापालने यत्नः क्रियतेऽतो मया द्विजाः

વિશ્વકર્માએ કહ્યું— “હું સોમ દ્વારા નિયુક્ત થયો છું; તેથી લિંગના રક્ષણમાં લાગેલો છું. તે આજ્ઞાનું પાલન થાય તે માટે હું પ્રયત્ન કરું છું, હે દ્વિજોઃ।”

Verse 28

ईश्वर उवाच । एवं श्रुत्वा यदा विप्रा ज्ञात्वा सर्वं तु कारणम् । चरिता यज्ञकार्यार्थं ततश्चक्रुरुप क्रमम्

ઈશ્વરે કહ્યું— આ સાંભળી અને સમગ્ર કારણ જાણી તે બ્રાહ્મણોએ યજ્ઞકાર્ય સિદ્ધ થાય તે માટે વિધિપૂર્વક જરૂરી ક્રમ હાથ ધર્યો।

Verse 29

तत्र योजनपर्यंतं देवानां यजनं शुभम् । तद्देवयजनं कृत्वा पत्नीशालां च चक्रिरे

ત્યાં એક યોજન જેટલા વિસ્તાર સુધી દેવતાઓનું શુભ યજન કર્યું. તે દેવયજન પૂર્ણ કરીને તેમણે પત્નીશાળાનું પણ નિર્માણ કર્યું.

Verse 30

हविर्द्धानं सदश्चैव उत्तरा वेदिरेव च । ब्रह्मणः सदनाग्नीध्रीत्येवं स्थानानि चक्रिरे

તેમણે હવિર્ધાન, સદસ્‌-મંડપ, ઉત્તર વેદી તથા બ્રહ્માનું સદન અને આગ્નીધ્રનું સ્થાન—આ બધાં યજ્ઞસ્થાનોને વિધિપૂર્વક ગોઠવ્યાં.

Verse 31

तत्र योजनपर्यंतं यज्ञयूपांश्च मंडपान् । विश्वकर्मा चकाराशु कुंडानि विविधानि च

ત્યાં એક યોજન જેટલા વિસ્તાર સુધી વિશ્વકર્માએ ઝડપથી યજ્ઞયૂપો અને મંડપો બનાવ્યા, તેમજ વિવિધ પ્રકારનાં કુંડ પણ રચ્યાં.

Verse 32

सहस्रसंख्यया तत्र कुण्डानां मंडपावधि । तत्र ते ब्राह्मणाः सर्वे प्रतिष्ठायज्ञकोविदाः

ત્યાં મંડપો સુધી વિસ્તરેલા કુંડો સહસ્ર સંખ્યામાં હતા; અને ત્યાં પ્રતિષ્ઠા તથા યજ્ઞમાં નિપુણ એવા બધા બ્રાહ્મણો એકત્ર થયા.

Verse 33

नानाभरणरत्नैश्च ब्राह्मणाः समलंकृताः । चक्रुः सर्वे यथन्यायं शास्त्रं दृष्ट्वा पुनःपुनः

નાનાં આભૂષણો અને રત્નોથી અલંકૃત બ્રાહ્મણોએ શાસ્ત્રને વારંવાર જોઈને, સર્વ કર્મો યથાન્યાય વિધિપૂર્વક કર્યા.

Verse 34

वृक्षांस्तथौषधीर्दिव्या समित्पुष्पकुशादिकान् । होमद्रव्यादिकं सर्व माज्यं प्राज्यं नवं पयः

તેમણે પવિત્ર વૃક્ષો, દિવ્ય ઔષધિઓ, સમિધા, પુષ્પ, કુશ વગેરે તથા હોમ માટેનાં સર્વ દ્રવ્યો એકત્ર કર્યા; સાથે પ્રચુર નવું ઘી અને તાજું દોહેલું દૂધ પણ લાવ્યાં।

Verse 35

तथान्यदपि यत्किंचिद्यज्ञोपकरणं स्मृतम् । वर्द्धनीकलशाद्यं च सर्वं हेममयं शुभम्

યજ્ઞ માટે શાસ્ત્રમાં જણાવેલ અન્ય જે કંઈ ઉપકરણો—વર્ધની પાત્ર, કલશ વગેરે સહિત—તે બધું શુભ અને હેમમય (સુવર્ણમય) હતું।

Verse 36

चक्रुः सर्वं यथान्यायं प्रतिष्ठामखमादृताः । तत्र विप्रगणो हृष्टो भक्ष्यभोज्यादितर्पितः

તેમણે પ્રતિષ્ઠા-મખનું આદરપૂર્વક અનુષ્ઠાન કરીને બધું જ નિયમ મુજબ કર્યું। ત્યાં વિપ્રગણ ભક્ષ્ય-ભોજ્ય વગેરે થી તૃપ્ત થઈ હર્ષિત થયો।

Verse 37

वेदध्वनितनिर्घोषैर्दिवं भूमिं च संस्पृशन् । सुशुभे मंडपस्तत्र पताकाभिरलंकृतः

વેદમંત્રોના ધ્વનિત નિર્ઘોષ જાણે સ્વર્ગ અને પૃથ્વી બંનેને સ્પર્શતા હતા. ત્યાંનો મંડપ પતાકાઓથી અલંકૃત થઈ અત્યંત શોભતો હતો।

Verse 38

दिव्यसिंहासनोपेतो मुक्तादामपरिष्कृतः । दिव्यचन्दनमालाभिः कल्पपल्लवतोरणैः

તે દિવ્ય સિંહાસનથી યુક્ત હતું, મુક્તાના દામોથી સુશોભિત હતું; દિવ્ય ચંદનમાળાઓ અને કલ્પલતા સમાન પલ્લવ-તોરણોથી અલંકૃત હતું।

Verse 39

दिव्यगन्ध सुगन्धाद्यैः स्वर्गस्थानमिवाभवत् । चतुर्दशविधस्तत्र भूतग्रामः समागतः

દિવ્ય સુગંધ અને મધુર પરિમળોથી તે સ્થાન જાણે સ્વર્ગલોક સમાન બની ગયું. ત્યાં ચૌદ પ્રકારનો સર્વ ભૂતસમૂહ એકત્ર થયો.

Verse 40

स्थावरः सर्पजातिश्च पक्षिजातिस्तथैव च । मृगसंज्ञश्चतुर्थश्च पश्वाख्यः पञ्चमः स्मृतः

પ્રથમ વર્ગ સ્થાવરનો; બીજો સર્પજાતિનો; ત્રીજો પક્ષિજાતિનો. ચોથો ‘મૃગ’ (વન્ય પ્રાણી) કહેવાય છે અને પાંચમો ‘પશુ’ (ગોધન) તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 41

षष्ठश्च मानुषः प्रोक्तः पैशाचः सप्तमः स्मृतः । अष्टमो राक्षसः प्रोक्तो नवमो यज्ञ एव च

છઠ્ઠો માનુષ વર્ગ કહેવાયો છે; સાતમો પૈશાચ વર્ગ સ્મૃત છે. આઠમો રાક્ષસ વર્ગ પ્રોક્ત છે અને નવમો યજ્ઞસંબંધિત યજ્ઞીય વર્ગ જ છે.

Verse 42

गांधर्वशाक्रसौम्याश्च प्राजापत्यस्तथैव च । ब्राह्मश्चेति समाख्यातश्चतुर्दशविधो गणः

તથા ગાંધર્વ, શાક્ર, સૌમ્ય અને પ્રાજાપત્ય; તેમજ બ્રાહ્મ—આ રીતે આ ગણ ચૌદ પ્રકારનો કહેવાયો છે.

Verse 43

विश्वेदेवास्तथा साध्या मरुतो वसवस्तथा । लोकपालास्तथाष्टौ च नक्षत्राणि ग्रहैः सह

વિશ્વેદેવો, સાધ્યો, મરુતો અને વસુઓ પણ; તેમજ આઠ લોકપાલો, અને ગ્રહો સહિત નક્ષત્રમંડળ પણ (હાજર હતું).

Verse 44

ब्रह्माण्डे देवता याश्च ताः सर्वास्तत्र चागताः । हृष्टाः प्रभासके क्षेत्रे प्रारब्धे यज्ञकर्म्मणि

બ્રહ્માંડમાં જેટલા દેવતાઓ હતા તે બધા ત્યાં આવી પહોંચ્યા. પ્રભાસક્ષેત્રમાં યજ્ઞકર્મ શરૂ થતાં જ તેઓ હર્ષિત થઈ એકત્ર થયા॥

Verse 45

घृतक्षीरवहा नद्यो दधिपायसकर्दमाः । पक्वान्नानां फलानां च राशयः पर्वतोपमाः

નદીઓ ઘી અને દૂધ વહેતી હતી; તેમનો કાદવ દહીં અને પાયસનો હતો. પક્વ અન્ન અને ફળોના ઢગલા પર્વત સમા ઊભા થયા॥

Verse 46

दृश्यन्ते विविधाकारास्तस्मिन्यज्ञमहोत्सवे । जगु स्तत्रैव गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः

તે મહાયજ્ઞોત્સવમાં અનેક પ્રકારના અદ્ભુત રૂપો દેખાયા. ત્યાં જ ગંધર્વોએ ગાન કર્યું અને અપ્સરાઓના ગણોએ નૃત્ય કર્યું॥

Verse 47

भक्ष्यभोज्यैश्च विविधैः कामपानादिभिस्तथा । तृप्ता देवाश्च मुनयो भूतग्रामाश्चतुर्दश

વિવિધ ભક્ષ્ય-ભોજ્ય અને ઇચ્છિત પાન વગેરે વડે દેવો અને મુનિઓ તૃપ્ત થયા; ચૌદ ભૂતસમૂહો પણ સંતોષ પામ્યા॥

Verse 48

एवं संभारसहितं यज्ञांगं सर्वमेव हि । प्रगुणीकृत्य सचिवो मुक्त्वा तत्रैव रक्षकान् । सोमस्याह्वाननार्थं च ब्रह्मलोकं जगाम ह

આ રીતે સર્વ સામગ્રીসহ યજ્ઞના તમામ અંગોને સુસજ્જ કરીને મંત્રીએ ત્યાં જ રક્ષકો નિમ્યા; અને સોમને આમંત્રિત કરવા બ્રહ્મલોક ગયો॥

Verse 49

ईश्वर उवाच । स दृष्ट्वा ब्रह्मणः पार्श्वे स्थितं सोममहाप्रभम् । प्रणम्य दण्डवद्भूमौ सोमं ब्रह्माणमेव च

ઈશ્વરે કહ્યું—બ્રહ્માના પાર्श્વે સ્થિત મહાપ્રભુ સોમને જોઈ, તેણે ધરતી પર દંડવત્ પ્રણામ કરી સોમ તથા બ્રહ્મા—બન્નેને વંદન કર્યું।

Verse 50

कृतांजलिपुटो भूत्वा उवाच नतकंधरः । हेमगर्भ उवाच । भगवन्भवदादेशाद्यज्ञांगं सर्वमेव हि

હાથ જોડીને અને મસ્તક નમાવી તેણે કહ્યું। હેમગર્ભ બોલ્યા—હે ભગવન, આપના આદેશથી યજ્ઞના સર્વ અંગો અને સામગ્રી નિશ્ચયે યોગ્ય રીતે તૈયાર થઈ ગઈ છે।

Verse 51

तत्र प्राभासिके क्षेत्रे मया ते प्रगुणीकृतम् । तत्र ब्रह्मर्षयः सर्वे तथा राजर्षयोऽपरे

તે પ્રાભાસ ક્ષેત્રમાં મેં આપના માટે બધું જ વિધિપૂર્વક સુસજ્જ કર્યું છે। ત્યાં સર્વ બ્રહ્મર્ષિઓ તથા અન્ય રાજર્ષિઓ પણ ઉપસ્થિત છે।

Verse 52

त्वन्मार्गप्रेक्षकाः सर्वे सन्तिष्ठन्ते समाकुलाः । अनन्तरं तु यत्कृत्यं तद्भवान्कर्तुमर्हति

આપના આગમનમાર્ગને જોતા બધા જ લોકો ઉત્કંઠિત થઈ ઊભા છે। હવે આગળ જે કર્તવ્ય છે, તે આપ કૃપા કરીને પૂર્ણ કરો।

Verse 53

ईश्वर उवाच । इत्युक्तस्तु तदा चन्द्रः समुद्रस्य सुतेन वै । प्रहस्योवाच ब्रह्माणं चन्द्रमा लोकसाक्षिणम्

ઈશ્વરે કહ્યું—સમુદ્રપુત્રે એમ કહ્યે ત્યારે ચંદ્રમા હસતાં હસતાં લોકસાક્ષી બ્રહ્માને સંબોધીને બોલ્યો।

Verse 54

भगवन्सर्वदेवेश ममानुग्रहकाम्यया । प्रतिष्ठायज्ञकामस्य ममातिथ्यं कुरु प्रभो

હે ભગવન્, સર્વદેવેશ! આપના અનુગ્રહની કામનાથી અને પ્રતિષ્ઠા-યજ્ઞ કરવાની ઇચ્છાથી, હે પ્રભુ, મારું આતિથ્ય સ્વીકારો।

Verse 55

अद्य मे सफलं जन्म सफलं च तपः प्रभो । देवत्वमद्य मे ब्रह्मंस्त्वत्प्रसादाद्भविष्यति

હે પ્રભુ, આજે મારું જન્મ સફળ થયું અને મારું તપ પણ સફળ થયું। હે બ્રહ્મન્, આજે આપના પ્રસાદથી મને દેવત્વ પ્રાપ્ત થશે।

Verse 56

मया च तपसोग्रेण प्राप्तं लिंगमुमापतेः । तत्प्रतिष्ठाविधिं सर्वं तद्भवान्कर्त्तुमर्हति

અને મેં ઘોર તપથી ઉમાપતિ (શિવ)નું લિંગ પ્રાપ્ત કર્યું છે। તેની પ્રતિષ્ઠાની સર્વ વિધિ—હે ભગવાન, આપ કૃપાપૂર્વક કરો।

Verse 57

ब्रह्मोवाच । अवश्यं तव कर्त्तास्मि प्रतिष्ठां शंकरात्मिकाम् । त्वदाराधनलिंगे तु सोमेशेऽतिविशेषतः

બ્રહ્માએ કહ્યું—નિશ્ચયે હું તારી શંકરાત્મિકા પ્રતિષ્ઠા કરીશ। અને તારા આરાધ્ય લિંગ, સોમેશમાં, તે વિશેષ ઉત્તમ રીતે સંપન્ન થશે।

Verse 58

ये केचिद्भवितारो वा अतीता ये निशाकराः । तेषां सोमान्वयानां च सर्वेषामाद्यदैवतम्

ભવિષ્યમાં થનારા ચંદ્રો હોય કે ભૂતકાળમાં થઈ ગયેલા ચંદ્રો—સોમવંશના તે સર્વ માટે આ (સોમેશ્વર) આદ્ય દેવતા છે।

Verse 59

योऽसौ सोमेश्वरो देव आदौ भैरवनामभृत् । मन्वन्तरान्तरेऽतीते प्रतिष्ठेऽहं पुनःपुनः

એ જ દેવ સોમેશ્વર, જેણે આદિમાં ‘ભૈરવ’ નામ ધારણ કર્યું હતું—દરેક મન્વંતર પૂર્ણ થતાં હું તેને વારંવાર પ્રતિષ્ઠિત કરું છું।

Verse 60

यदा प्राभासिकं क्षेत्रे गतोऽहं चाष्टवार्षिकः । आहूतः पूर्वमिन्द्रेण भैरवस्य प्रतिष्ठिते

જ્યારે હું માત્ર આઠ વર્ષનો હતો ત્યારે પ્રાભાસિક ક્ષેત્રે ગયો; ભૈરવની પ્રતિષ્ઠા સમયે ઇન્દ્રે મને અગાઉથી જ ત્યાં બોલાવ્યો હતો।

Verse 61

तत्प्रभृत्येव मे नाम बालरूपी निगद्यते । अन्येषु सर्वतीर्थेषु वृद्धरूपी वसाम्यहम्

ત્યાંથી મારું નામ ‘બાલરૂપિ’ તરીકે જ પ્રખ્યાત થયું; પરંતુ અન્ય સર્વ તીર્થોમાં હું વૃદ્ધરૂપે નિવાસ કરું છું।

Verse 62

प्रभासे तु पुनश्चंद्र बाल्याप्रभृति संवसे । ब्रह्माण्डे यानि तीर्थानि ब्राह्मणास्तेषु ये स्मृताः

પરંતુ પ્રભાસમાં, હે ચંદ્ર, હું બાળપણથી જ નિવાસ કરું છું; અને બ્રહ્માંડમાં જે જે તીર્થો સ્મરાય છે તથા જ્યાં પ્રસિદ્ધ બ્રાહ્મણો છે—

Verse 63

तेषामाद्यो निशानाथ प्रभासेऽहं व्यवस्थितः । कल्पेकल्पे निशानाथ मम नामांतरं भवेत्

તે તીર્થોમાં, હે નિશાનાથ, હું પ્રભાસમાં પ્રથમ સ્થિત છું; અને હે નિશાનાથ, દરેક કલ્પમાં મારું નામ ભિન્ન ભિન્ન બને છે।

Verse 64

स्वयंभूः प्रथमे नाम द्वितीये पद्मभूः स्मृतः । तृतीये विश्वकर्त्तेति बालरूपी तुरीयके

પ્રથમ કલ્પમાં મારું નામ ‘સ્વયંભૂ’; દ્વિતીયમાં હું ‘પદ્મભૂ’ તરીકે સ્મરિત છું. તૃતીયમાં ‘વિશ્વકર્તૃ’ અને ચતુર્થમાં ‘બાલરૂપિ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છું.

Verse 65

एषामेव परीवर्तो नाम्नां भावि पुनःपुनः । परार्द्धद्वयपर्यंतं प्रभासे संस्थितस्य मे

આ નામોનો આ જ પરિભ્રમણક્રમ વારંવાર થશે—બે પરાર્ધ સુધી—જ્યાં સુધી હું પ્રભાસમાં સ્થાપિત રહું છું.

Verse 66

आदिसोमेन तत्रैव शंभोर्नेत्रोद्भवेन वै । प्रभासे तु तपस्तप्त्वा प्रत्यक्षीकृतईश्वरः

ત્યાં જ, શંભુના નેત્રમાંથી ઉત્પન્ન આદિ-સોમે પ્રભાસમાં તપ કરીને ઈશ્વરને પ્રત્યક્ષ કર્યો.

Verse 67

ततो ददौ वरं तुष्टः पूर्वचन्द्रस्य शूलधृक् । यस्मादाराधितोऽहं ते सोम भक्त्या चिरन्तनम्

ત્યારે શૂલધારી પ્રસન્ન થઈ પૂર્વ ચંદ્રને વર આપ્યો—‘હે સોમ! તું પ્રાચીન અને અડગ ભક્તિથી મારી આરાધના કરી છે,’

Verse 68

तस्मात्सोमेशनामैवमस्मिंल्लिंगे भविष्यति । यावद्ब्रह्मा शतानन्दः प्रकृतौ न प्रलीयते

અતએવ આ જ લિંગમાં ‘સોમેશ્વર’ નામ સ્થિર રહેશે—જ્યાં સુધી શતાનંદ બ્રહ્મા પ્રકૃતિમાં લય પામતો નથી.

Verse 69

ये केचिद्भवितारो वै रात्रिनाथा निशाकराः । ते मदाराधनं चात्र करिष्यंति पुनःपुनः

ભવિષ્યમાં જે કોઈ રાત્રિના સ્વામી, ચંદ્રધારી નિશાકર થશે, તેઓ પણ અહીં વારંવાર મારી આરાધના કરશે.

Verse 71

तदाप्रभृति सोमानां लक्षाणां द्वितयं गतम् । सहस्रद्वितयं चैव शतं चैकं षडुत्तरम्

તે સમયથી, હે સોમ, બે લાખ વીતી ગયા—સાથે બે હજાર, એક સો અને વધુ છ.

Verse 72

सप्तमस्त्वं महावाहो वर्त्तसे सोम सांप्रतम् । एतावन्त्येव लिंगानि प्रतिष्ठां प्रापितानि मे

હે મહાબાહો સોમ, તું હવે સાતમા ચક્રમાં વર્તે છે; એટલાં જ લિંગો મેં પ્રતિષ્ઠિત કર્યા છે.

Verse 73

एष एवाधुना सोऽहं तदाराधनजं फलम् । प्रतिष्ठातास्मि भद्रं ते सोम कृत्य ममैव तत्

હું આજેય એ જ છું—તે આરાધનાથી જન્મેલું ફળ ધારણ કરીને. હે સોમ, તારો કલ્યાણ થાઓ; આ સિદ્ધિ નિશ્ચયે મારા જ કૃત્યથી છે.

Verse 74

ईश्वर उवाच । इत्युक्त्वा भगवान्ब्रह्मा वेदविद्यासमन्वितः । सर्वदेवमयो देवैः सहितस्तीर्थसंयुतः

ઈશ્વરે કહ્યું: આમ કહીને, વેદવિદ્યાથી સમન્વિત, સર્વદેવમય ભગવાન બ્રહ્મા દેવગણો સાથે અને તીર્થોથી સંયુક્ત થઈ (પ્રગટ/પ્રસ્થાન) થયા.

Verse 75

सनत्कुमारप्रमुखै र्योगीन्द्रैरृषिभिः सह । बृहस्पतिं समाहूय पुरस्कृत्य पुरोधसम्

સનત્કુમાર-પ્રમુખ યોગીન્દ્ર ઋષિઓ સાથે તેમણે બૃહસ્પતિને બોલાવી, તે મુખ્ય પુરોહિતને અગ્રસ્થાને સ્થાપિત કર્યો।

Verse 76

हंसयानं समारुह्य कोटिब्रह्मर्षिभिः सह । आगतः सोमराजेन तदा ब्रह्मा जगत्पतिः

હંસયાન પર આરોહણ કરીને, કરોડો બ્રહ્મર્ષિઓ સાથે, જગત્પતિ બ્રહ્મા ત્યારે સોમરાજ સાથે ત્યાં આવ્યા।

Verse 77

प्राभासिके महातीर्थे यत्र दारुवनं स्मृतम् । ऋषितोया नदी यत्र महापातकनाशिनी

પ્રાભાસિક મહાતીર્થમાં—જ્યાં દારુવન પ્રસિદ્ધ છે—ત્યાં ઋષિતોયા નદી વહે છે, જે મહાપાતકોનો નાશ કરે છે।

Verse 78

अस्मिंस्तीर्थे प्रभासे तु ब्रह्मभागः स उच्यते । त्रिदैवतमिदं क्षेत्रं मया ते कथितं प्रिये

આ પ્રભાસ તીર્થમાં તે પ્રદેશ ‘બ્રહ્મભાગ’ કહેવાય છે. આ ક્ષેત્ર ત્રિદેવમય છે—હે પ્રિયે, મેં તને કહ્યું।

Verse 79

तत्रागत्व चतुर्वक्त्रो ब्राह्मभागेऽतिनिर्मले । मुनीनाकारयामास उन्नत स्थानवासिनः

ત્યાં આવી ચતુર્મુખ બ્રહ્માએ અતિ નિર્મળ બ્રહ્મભાગમાં, ઊંચા સ્થાનોમાં વસતા મુનિઓને બોલાવ્યા।

Verse 80

आयांतं वेधसं दृष्ट्वा देवर्षिगुरुसंयुतम् । ते सर्वे पूजयामासुः संस्तवैर्वेदसंमितैः

દેવર્ષિઓ અને તેમના ગુરુ સાથે આવતા વેધસ (બ્રહ્મા)ને જોઈ, તેઓ સૌએ વેદસંમત સ્તુતિઓથી તેમની પૂજા કરી.

Verse 81

अथोवाच द्विजान्सर्वान्ब्रह्मा लोकपितामहः । चिरमाराध्य सोमेन सोमेशं पापनाशनम्

પછી લોકપિતામહ બ્રહ્માએ સર્વ દ્વિજોને કહ્યું— ‘સોમએ લાંબા સમય સુધી પાપનાશક સોમેશ્વરની આરાધના કરી; તેથી તે પ્રભુ પ્રસન્ન થયા.’

Verse 82

तस्मिन्प्रसन्ने सोमेन लब्धं लिङ्गमनुत्तमम् । प्रतिष्ठार्थं तु देवस्य आयाता द्विजसत्तमाः

તે પ્રભુ પ્રસન્ન થતાં સોમને અનુત્તમ લિંગ પ્રાપ્ત થયું. દેવની પ્રતિષ્ઠા માટે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ ત્યાં આગમન કર્યું.

Verse 83

यथा मया सदा कार्या प्रतिष्ठा शंकरात्मिका । भवद्भिः परिकार्या सा मम भागसमाश्रयैः

‘જેમ શંકરાત્મિકા પ્રતિષ્ઠા મને સદા કરવી યોગ્ય છે, તેમ જ મારા ભાગ (યજ્ઞાધિકાર)ના આશ્રિત તમે પણ તેને વિધિપૂર્વક પૂર્ણ કરો.’

Verse 84

यतः कोपेन भवतां लिंगं प्रपतितं भुवि । प्रतिष्ठा तस्य कर्तव्या युष्माभिर्वै न संशयः

‘તમારા ક્રોધથી લિંગ ભૂમિ પર પડી ગયું; તેથી તેની પ્રતિષ્ઠા તમારેજ કરવી—એમાં કોઈ સંશય નથી.’

Verse 85

ईश्वर उवाच । गृहीत्वाऽथ मुनीन्सर्वान्ब्रह्मा लोकपिता महः । आनीतः सोमराजेन तदा ब्रह्मा जगत्पतिः

ઈશ્વરે કહ્યું—ત્યારે લોકપિતા મહાબ્રહ્મા સર્વ મુનિઓને સાથે લઈને, સોમરાજ દ્વારા ત્યાં લાવવામાં આવ્યા; આ રીતે જગત્પતિ બ્રહ્મા ત્યાં પધાર્યા.

Verse 86

प्राभासिके महातीर्थे सावित्र्या सहितः प्रभुः । कारयामास कुण्डानां मण्डपानां शतंशतम्

પ્રભાસના મહાતીર્થમાં પ્રભુએ સાવિત્રી સહિત, સૈંકડો સૈંકડો યજ્ઞકુંડ અને મંડપો બનાવડાવ્યા.

Verse 87

एकैके मण्डपे तत्र चक्रे सप्तदशर्त्विजः । गुरुणा प्रेरितो ब्रह्मा तत्र देवपुरोधसा

ત્યાં દરેક મંડપમાં, ગુરુ—દેવપુરોહિત—ની પ્રેરણાથી બ્રહ્માએ સત્તર ઋત્વિજોને નિયુક્ત કર્યા.

Verse 88

पार्श्वे स्थितस्तदा ब्रह्मा विधानैर्वेद भाषितैः । दीक्षयामास सोमं तु रोहिण्या सहितं विभुम्

ત્યારે પાસે ઊભેલા બ્રહ્માએ વેદોક્ત વિધાનો અનુસાર, રોહિણી સહિત વિભુ સોમને દીક્ષા કરાવી.

Verse 89

पत्नीं च रोहिणीं कृत्वा सर्वलक्षणसंयुताम् । मृगचर्मधरां देवीं क्षौमवस्त्रावगुंठिता म्

અને તેમણે રોહિણીને પત્નીરૂપે સ્થાપિત કરી—સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત, મૃગચર્મ ધારણ કરનારી દેવી, ક્ષૌમ વસ્ત્રોથી આવૃત।

Verse 90

पत्नीशालां समानीता ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः । चंद्रमा दीक्षया युक्त ऋषिगंधर्वसंस्तुतः

વેદમાં પારંગત ઋત્વિજોએ પત્નીશાળામાં લાવેલા ચંદ્રમા (સોમ) દીક્ષાયુક્ત થઈ ઋષિ અને ગંધર્વો દ્વારા સ્તુત થયો।

Verse 91

औदुंबरेण दंडेन संवृतो मृगचर्मणा । अतीव तेजसा युक्तः शुशुभे सदसि स्थितः

ઔદુંબર કાષ્ઠના દંડથી યુક્ત અને મૃગચર્મથી આવૃત, અતિશય તેજસ્વી બની તે પવિત્ર સભામાં ઊભો રહી દીપ્તિમાન થયો।

Verse 92

ततो ब्रह्मा महादेवि सर्वलोकपितामहः । ऋत्विजां वरणं चक्रे वेदोक्तविधिना तदा

પછી, હે મહાદેવી, સર્વલોકોના પિતામહ બ્રહ્માએ વેદોક્ત વિધાન મુજબ ઋત્વિજોની વરણા કરી।

Verse 93

गुरुर्होता वृतस्तत्र वसिष्ठोऽध्वर्युरेव च । तत्रोद्गाता मरीचिस्तु ब्रह्मत्वे नारदः कृतः

ત્યાં ગુરુ હોતૃ તરીકે વરાયા અને વસિષ્ઠ અધ્વર્યુ તરીકે નિયુક્ત થયા; મરીચિ ઉદ્ગાતા બન્યા અને નારદને બ્રહ્મ-ઋત્વિજ પદ અપાયું।

Verse 94

सनत्कुमारसंयुक्ताः सदस्यास्तत्र वै कृताः । वस्त्रैराभरणैर्युक्ता मुकुटैरंगुलीयकैः

ત્યાં સનત્કુમાર સાથે સભાસદો નિમાયા; તેઓ વસ્ત્રો અને આભૂષણોથી, મુકુટો તથા અંગૂઠીઓથી શોભિત હતા।

Verse 95

भूषिता भूषणौघेन तस्मिन्यज्ञे तदर्त्विजः । चतुर्षु तज्ज्ञाश्चत्वार एवं ते षोडशर्त्विजः

તે યજ્ઞમાં તે ઋત્વિજ અનેક આભૂષણોના સમૂહથી શોભિત હતા. ચાર વિભાગોમાં ચાર-ચાર તત્ત્વજ્ઞ નિમાયા; આમ કુલ સોળ ઋત્વિજ થયા.

Verse 96

प्रस्तोता कश्यपस्तत्र प्रतिहर्ता तु गालवः । सुब्रह्मण्यस्तथा गर्गः सदस्यः पुलहः कृतः

ત્યાં કશ્યપ પ્રસ્તોતૃ તરીકે અને ગાલવ પ્રતિહર્તૃ તરીકે નિમાયા. તેમજ ગર્ગ સુબ્રહ્મણ્ય બન્યા અને પુલહ સભ્ય તરીકે નિયુક્ત થયા.

Verse 97

होता शुक्रः समाख्यातो नेष्टा क्रथ उदाहृतः । मैत्रावरुणो दुर्वासा ब्राह्मणाच्छंसी कौशिकः

શુક્રને હોતૃ તરીકે ઘોષિત કરવામાં આવ્યા અને ક્રથને નેષ્ટૃ કહેવાયા. દુર્વાસા મૈત્રાવરુણ નિમાયા અને કૌશિક બ્રાહ્મણાચ્છંસી બન્યા.

Verse 98

अच्छावाकश्च शाकल्यो ग्रावस्थः क्रतुरेव च । प्रस्थाता प्रतिपूर्वो यः शालंकायन एव च

શાકલ્ય અચ્છાવાક તરીકે અને ક્રતુ ગ્રાવસ્થ તરીકે નિમાયા. પ્રતિપૂર્વ પ્રસ્થાતૃ બન્યા અને શાલંકાયન પણ પોતાના પદે નિયુક્ત થયા.

Verse 99

अग्नीध्रश्च मनुस्तत्र उन्नेता त्वंगिराः कृतः । एवमाद्यान्मण्डपेषु कृत्वा तानृत्विजः प्रभुः

ત્યાં મનુ અগ্নીધ્ર તરીકે અને અંગિરા ઉન્નેતૃ તરીકે નિમાયા. આ રીતે પ્રભુએ મંડપોમાં આ તથા અન્ય ઋત્વિજોને સ્થાપિત કરીને આગળ પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 100

अन्येषु मण्डपेष्वेव प्रत्येकमृत्विजः कृताः । मण्डपानां शतेष्वेव कृत्वा कुण्डान्यकल्पयत्

અન્ય મંડપોમાં પણ પ્રત્યેક માટે ઋત્વિજ (પુરોહિત) નિયુક્ત કરાયા. અને સૈકડો મંડપોમાં તેણે યજ્ઞકુંડોને વિધિપૂર્વક ગોઠવી તૈયાર કરાવ્યા.

Verse 101

एकैको मण्डपस्तत्र विंशहस्तप्रमाणतः । अस्त्रेणाशोध्य भूमिं तु पंचगव्येन प्रोक्ष्य च

ત્યાં દરેક મંડપ વીસ હસ્ત પ્રમાણનો હોવો જોઈએ. અસ્ત્ર-મંત્રથી ભૂમિને શુદ્ધ કરીને, પંચગવ્યથી પણ પ્રોક્ષણ (છાંટવું) કરવું જોઈએ.

Verse 102

चर्मणा चावगुंठ्यैव आलिख्यास्त्रेण पार्वति । उल्लिख्य प्रोक्षणं कृत्वा खातं कृत्वा विधानतः

હે પાર્વતી! ચર્મથી સ્થાન ઢાંકી અને અસ્ત્ર-વિધિથી નિશાની કરીને, પછી તેને ખુરચી સ્વચ્છ કરવું; પ્રોક્ષણ કરીને, વિધાન મુજબ ખાડો ખોદવો.

Verse 103

अष्टौ कुंडानि संकल्प्य तथैकमण्डपे प्रिये । लेपनं मण्डपे कृत्वा वज्राकरणमेव च

હે પ્રિયે! એક જ મંડપમાં આઠ કુંડોની યોજના કરવી. મંડપનું લેપન (પલસ્તર) કરીને, વજ્રાકરણ પણ કરવું—તેને દૃઢ અને સંસ્કૃત બનાવવા.

Verse 104

चतुरस्रकार्मुकं च वर्तुलं कमलाकृति । पूर्वां दिशं समा रभ्य कृत्वा तानि प्रयत्नतः

કુંડોને ચતુરસ્ર, કાર્મુક (ધનુષાકાર), વર્તુલ અને કમલાકૃતિ—આ રૂપોમાં બનાવવાં. પૂર્વ દિશાથી આરંભ કરીને, પ્રયત્નપૂર્વક તે રચવાં.

Verse 105

चतुःकोणसमायुक्तं पूर्वे कुण्डं निवेश्य तु । भगाकृति तथाऽग्नेय्यां दक्षिणे धनुराकृति

પૂર્વ દિશામાં ચતુષ્કોણ (ચોરસ) યુક્ત કુંડ સ્થાપિત કરવું. આગ્નેય કોણમાં ભગાકૃતિ અને દક્ષિણમાં ધનુષાકૃતિ કુંડ બનાવવું.

Verse 106

नैरृत्ये तु त्रिकोणं वै वर्तुलं पश्चिमेन तु । षट्कोणं चैव वायव्ये पद्माकारं तथोत्तरे

નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) દિશામાં ત્રિકોણ કુંડ કરવું, પશ્ચિમમાં વર્તુળાકાર કુંડ. વાયવ્ય (ઉત્તર-પશ્ચિમ) માં ષટ્કોણ અને ઉત્તરમાં પદ્માકાર કુંડ સ્થાપવું.

Verse 107

ऐशान्यामष्टकोणं तु मध्ये चैकं विधा नतः । प्रत्येकं मण्डपं शुभ्रं स्तम्भैः षोडशभिर्युतम्

ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશામાં અષ્ટકોણ કુંડ બનાવવું, અને મધ્યમાં વિધાન મુજબ એક વધુ. દરેક મંડપ ઉજ્જ્વળ અને મંગલમય, સોળ સ્તંભોથી યુક્ત હોવો જોઈએ.

Verse 108

ध्वजैः सतोरणैर्युक्तं चक्रे ब्रह्मा विधानतः । न्यग्रोधं पूर्वतो न्यस्य दक्षे चोदुंबरं तथा

બ્રહ્માએ વિધાન મુજબ ધ્વજો અને તોરણોથી તેને સુશોભિત કર્યું. તેણે પૂર્વ તરફ ન્યગ્રોધ (વટ) અને દક્ષિણમાં ઉદુંબર પણ સ્થાપ્યા.

Verse 109

अश्वत्थं पश्चिमे चैव पलाशं चोत्तरे क्रमात् । बाहुदंडप्रमाणेन ध्वजांस्तत्र निवेश्य वै

તેણે પશ્ચિમમાં અશ્વત્થ (પીપળ) અને ક્રમથી ઉત્તરમાં પલાશ સ્થાપ્યો. ત્યાં બાહુદંડના પ્રમાણ મુજબ ધ્વજો પણ ગાડ્યા.

Verse 110

ऐन्द्र्यादौ पीतवर्णादि पताका परिकल्पिताः । ततो ब्रह्मा ह्यग्निकुंडे चाग्निस्थापनमारभत्

ઇન્દ્રદિશાથી આરંભ કરીને પીળા વર્ણ વગેરેની ધ્વજપતાકાઓ ગોઠવાઈ. ત્યારબાદ બ્રહ્માએ અગ્નિકુંડમાં પવિત્ર અગ્નિની સ્થાપના આરંભી.

Verse 111

स्वस्थाने ब्राह्मणांश्चैव जाप्ये चैव न्ययोजयत् । श्रीसूक्तं पावमानं च सदा चैव च वाजिनम्

તેમણે બ્રાહ્મણોને તેમના યોગ્ય સ્થાનોમાં બેસાડી જપ માટે નિયુક્ત કર્યા—શ્રીસૂક્ત, પાવમાન મંત્રો, તેમજ ‘સદા’ અને ‘વાજિન’ નામનાં સામગાન।

Verse 112

वृषाकपिं तथैन्द्रं च बह्वृचः पूर्वतोऽजपन् । रुद्रान्पुरुषसूक्तं च क्रोकाध्यायं च वैक्रियम्

પૂર્વ દિશામાં ઋગ્વેદીય બહ્વૃચોએ વૃષાકપિ અને ઐન્દ્ર સૂક્તોનું જપ કર્યું. તેમણે રુદ્રસૂક્ત, પુરુષસૂક્ત, તેમજ ક્રોકાધ્યાય અને વૈક્રિયનું પણ પાઠ કર્યું.

Verse 113

ब्राह्मणं पैत्र्यमैंद्रं च जपेरन्यजुषो यमे । देवव्रतं वामदेव्यं ज्येष्ठं साम रथंतरम्

દક્ષિણ દિશામાં યજુર્વેદીય પાઠકોએ બ્રાહ્મણ પાઠ, પૈત્ર્ય અને ઐન્દ્ર મંત્રોનું જપ કર્યું. તેમણે દેવવ્રત, વામદેવ્ય, જ્યેષ્ઠ સામ અને રથંતરનું પણ ગાન કર્યું.

Verse 114

भेरुंडानि च सामानि च्छंदोगः पश्चिमेऽजपत् । अथर्वाथर्वशिरसं स्कम्भस्तंभमथर्वणम्

પશ્ચિમ દિશામાં છાન્દોગે ‘ભેરુણ્ડ’ નામનાં સામગાનોનું જપ કર્યું. તેમજ અથર્વણ પરંપરાના અથર્વશીર્ષ અને સ્કંભ-સ્તંભ સૂક્તનું પણ પાઠ થયો.

Verse 115

नीलरुद्रमथर्वाणमथर्वा चोत्तरेऽजपत् । गर्भाधानादिकं सर्वं ततोऽग्नेरकरोद्विभुः

ઉત્તર દિશામાં અથર્વા ઋત્વિજે નીલરુદ્ર તથા અન્ય અથર્વણ મંત્રોનો જપ કર્યો. ત્યારબાદ તે વિભુએ પવિત્ર અગ્નિ દ્વારા ગર્ભાધાનાદિ સર્વ સંસ્કારો વિધિપૂર્વક કર્યા।

Verse 116

पूर्णाहुतिं ततो दत्त्वा स्नानकर्म तथाऽरभत् । पंचपल्लवसंयुक्तं मृत्तिकाभिः समन्वितम्

ત્યારબાદ પૂર્ણાહુતિ અર્પણ કરીને તેણે સ્નાનકર્મ આરંભ્યું. તે પંચપલ્લવો સાથે યુક્ત અને પવિત્ર મૃત્તિકાઓથી સમન્વિત હતું।

Verse 117

कषायैः पंचगव्यैश्च पंचामृतफलैस्तथा । तीर्थोदकैः समेतं तु मंत्रैः स्नानमथारभत्

પછી તેણે કષાય, પંચગવ્ય, ફળસહિત પંચામૃત તથા તીર્થોદક સાથે મંત્રોચ્ચારપૂર્વક સ્નાન આરંભ્યું।

Verse 118

नेत्राण्युत्पाद्य देवस्य कृत्वा च तिलकक्रियाम् । पृथिव्यां यानि तीर्थानि पाताले च विशेषतः

દેવના નેત્રોન્મીલનનો સંસ્કાર કરીને અને તિલકક્રિયા પૂર્ણ કરીને, પૃથ્વી પરનાં સર્વ તીર્થો તથા વિશેષ કરીને પાતાળનાં તીર્થો તે પ્રસંગે ત્યાં ઉપસ્થિત થયા।

Verse 119

स्वर्ग लोके च यान्येव तत्र तान्याययुस्तदा । एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा देवानां पश्यतां तदा

સ્વર્ગલોકમાં જે તીર્થો છે તે પણ તે સમયે ત્યાં આવી પહોંચ્યા. આ વચ્ચે દેવતાઓ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે બ્રહ્મદેવે (આગળનું) કાર્ય આરંભ્યું।

Verse 120

भूमिं भित्त्वा विवेशाथ तत्र लिंगमपश्यत । स्पर्शाख्यं तं तु संछाद्य मधुना दर्भमूलकैः

તેણે ભૂમિને ભેદીને અંદર પ્રવેશ કર્યો અને ત્યાં એક લિંગ જોયું. ‘સ્પર્શ’ નામના તે લિંગને મધ અને દર્ભમૂળોથી ઢાંકી ભક્તિપૂર્વક સંભાળ્યું.

Verse 121

तत्र ब्रह्मशिलां न्यस्य तस्या ऊर्ध्वं महाप्रभम् । लिंगं प्रतिष्ठयामास कृत्वा निश्चलमा त्मवान्

ત્યાં તેણે બ્રહ્મશિલા સ્થાપી અને તેના ઉપર મહાપ્રભ, મહાતેજસ્વી લિંગને અચળ મન અને અડગ સંકલ્પથી દૃઢપણે પ્રતિષ્ઠિત કર્યું.

Verse 122

स्थित्वा च परमे तत्त्वे मंत्रन्यासमथाकरोत् । एवं लिंगं प्रतिष्ठाप्य तत्र ब्रह्मा जगद्गुरुः । पूजयामास विधिना वेदोक्तैर्मंत्र विस्तरैः

પરમ તત્ત્વમાં સ્થિર રહી તેણે મંત્રન્યાસ કર્યો. આ રીતે લિંગ પ્રતિષ્ઠિત કરીને જગદ્ગુરુ બ્રહ્માએ વિધિપૂર્વક વેદોક્ત વિસ્તૃત મંત્રોથી પૂજા કરી.

Verse 123

मन्त्रन्यासे कृते तत्र ब्रह्मणा लोककर्तॄणा । तत्र विप्रगणो हृष्टो जयशब्दादिमंगलैः । निर्धूमश्चाभवद्वह्निः सूर्यकोटिसमप्रभः

લોકકર્તા બ્રહ્માએ ત્યાં મંત્રન્યાસ પૂર્ણ કરતાં જ વિપ્રગણ ‘જય’ વગેરે મંગલઘોષથી હર્ષિત થયો. અને અગ્નિ ધૂમરહિત બની કરોડો સૂર્ય સમાન તેજસ્વી થઈ.

Verse 124

देवदुन्दुभयो नेदुः प्रसन्नाश्च दिगीश्वराः । पुष्पवृष्टिः पपातोच्चैस्तस्मिन्यज्ञमहोत्सवे

તે મહાયજ્ઞમહોત્સવમાં દેવદુન્દુભિઓ ગુંજ્યાં, દિગીશ્વરો પ્રસન્ન થયા, અને ઉપરથી પુષ્પવૃષ્ટિ વરસી.

Verse 125

प्रतिष्ठाप्य ततो लिंगं श्रीसोमेशं पितामहः । दापयामास विप्रेभ्यो भूरिशो यज्ञदक्षिणाम्

ત્યારબાદ પિતામહ બ્રહ્માએ શ્રી સોમેશનું લિંગ પ્રતિષ્ઠાપિત કરીને બ્રાહ્મણોને અતિ પ્રચુર યજ્ઞ-દક્ષિણા અપાવવાની વ્યવસ્થા કરી।

Verse 126

सनत्कुमारप्रमुखैराद्यैर्ब्रह्मर्षिभिर्वृतः । दक्षिणामददात्सोमस्त्रींल्लोकान्ब्रह्मणे पुरा

સનત્કુમાર પ્રધાન આદ્ય બ્રહ્મર્ષિઓથી ઘેરાયેલા સોમદેવે એક વખત બ્રહ્માને યજ્ઞ-દક્ષિણા રૂપે ત્રણે લોક દાન આપ્યા।

Verse 127

तेभ्यो ब्रह्मर्षिमुख्येभ्यः सदस्येभ्यस्तथैव च । ददौ हिरण्यं रत्नानि कोटिशो भूरिदक्षिणाः

તે મુખ્ય બ્રહ્મર્ષિઓને તથા યજ્ઞના સભ્યોને તેણે સોનું અને રત્નો—કરોડોની ગણતરીમાં—અપાર યજ્ઞ-દક્ષિણા રૂપે આપ્યાં।

Verse 128

सोभिषिक्तो महातेजाः सर्वैर्ब्रह्मर्षिभिस्ततः । त्रींल्लोकान्भावयामास स्वभासा भासतां वरः

પછી સર્વ બ્રહ્મર્ષિઓ દ્વારા અભિષિક્ત થયેલો તે મહાતેજસ્વી, તેજસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ, પોતાના પ્રકાશથી ત્રણે લોકને પ્રકાશિત અને પોષિત કરવા લાગ્યો।

Verse 129

तं सिनी च कुहूश्चैव द्युतिः पुष्टिः प्रभा वसुः । कीर्त्तिर्धृतिश्च लक्ष्मीश्च नव देव्यः सिषेविरे

સીની અને કુહૂ, તેમજ દ્યુતિ, પુષ્ટિ, પ્રભા, વસુ, કીર્તિ, ધૃતિ અને લક્ષ્મી—આ નવ દેવીઓ ભક્તિપૂર્વક તેની સેવા કરતી રહી।

Verse 130

प्राप्यावभृथमव्यग्रः कृत्वा माहेश्वरं मखम् । कृतार्थः परिपूर्णश्च संबभूव निशापतिः

અવ્યગ્ર રહી અવભૃથ-સ્નાન પ્રાપ્ત કરીને, માહેશ્વર યજ્ઞ કરીને, નિશાપતિ સોમ કૃતાર્થ અને પરિપૂર્ણ થયો.

Verse 131

ततस्तस्मै ददौ राज्यं प्राज्यं ब्रह्मा पितामहः । बीजौषधीनां विप्राणामवन्नानां च वरानने

પછી પિતામહ બ્રહ્માએ તેને વિશાળ અને સમૃદ્ધ રાજ્ય આપ્યું; બીજ અને ઔષધિઓની પ્રચુરતા, બ્રાહ્મણોની કલ્યાણવૃદ્ધિ અને અન્નહીનોની પણ સમૃદ્ધિ આપી, હે વરાનને.

Verse 132

तस्मिन्यज्ञे समाजग्मुर्ये केचित्पृथिवीश्वराः । तेषां राज्यं धनं भोगान्ददौ स्वर्गं तथाऽक्षयम्

તે યજ્ઞમાં જે જે પૃથ્વીપતિઓ આવી ભેગા થયા, તેમને તેણે રાજ્ય, ધન, ભોગ અને અક્ષય સ્વર્ગ પણ આપ્યો.

Verse 133

ब्राह्मणान्भोजयामास स्वयमेवौषधीपतिः । ददौ सर्वं तदा तेषां प्रभासक्षेत्रवासिनाम्

ત્યારે ઔષધિપતિએ સ્વયં બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવ્યું અને તે સમયે પ્રભાસક્ષેત્રવાસીઓને સર્વસ્વ દાન કર્યું.

Verse 134

हिरण्यादीन्यदाच्चैव महादानानि षोडश । यो यदर्थयते तत्र सामान्यः प्राकृतो जनः । निजकर्मानुसारेण स लेभे च तदेव हि

તેણે સોનું વગેરે તથા સોળ મહાદાનો પણ આપ્યાં. ત્યાં સામાન્ય માણસ જે જે માગે, તે પોતાના કર્માનુસાર એ જ પ્રાપ્ત કરતો.

Verse 136

एवं समर्थिते यज्ञे सर्वे देवाः सवासवाः । स्थापयित्वा तु लिंगानि जग्मुः सर्वे यथागतम्

આ રીતે યજ્ઞ યોગ્ય રીતે પૂર્ણ થતાં, ઇન્દ્ર સહિત સર્વ દેવોએ ત્યાં શિવલિંગોની સ્થાપના કરી અને પછી જેમ આવ્યા હતા તેમ સૌ પાછા ગયા।

Verse 137

त्रिकालं पूजयामास धूपमाल्यानुलेपनैः । तं प्रणम्य च देवेशि स्तौति नित्यं निशापतिः

તે ધૂપ, માળા અને અનુલેપનથી ત્રિકાળે તે (લિંગ)ની પૂજા કરતો. હે દેવેશી! તેને પ્રણામ કરીને નિશાપતિ (ચંદ્ર) નિત્ય સ્તુતિ કરે છે।