Adhyaya 82
આ અધ્યાયમાં દેવી ઈશ્વરને “ચક્રતીર્થ”નો અર્થ, સ્થાન અને મહિમા પૂછે છે. ઈશ્વર દેવ–અસુર યુદ્ધની પ્રાચીન કથા કહે છે—હરિ (વિષ્ણુ)એ દૈત્યોનો સંહાર કર્યા પછી રક્તથી મલિન થયેલ સુદર્શનચક્રને જે સ્થાને ધોયું, તે સ્થાન પવિત્ર બની “ચક્રતીર્થ” તરીકે પ્રતિષ્ઠિત થયું. ત્યાં અસંખ્ય ઉપતીર્થોનું નિવાસ જણાવાયું છે, તેમજ એકાદશી અને સૂર્ય/ચંદ્રગ્રહણકાળે વિશેષ ફળદાયકતા વર્ણવાઈ છે. અહીં સ્નાન કરવાથી સર્વ તીર્થસ્નાનનું સંયુક્ત ફળ મળે છે અને અહીં કરેલું દાન અપરિમેય ફળ આપે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. નિશ્ચિત પરિમાણ સાથે આ પ્રદેશને વિષ્ણુક્ષેત્ર ગણાવવામાં આવ્યો છે; કલ્પભેદે તેના નામો—કોટિતીર્થ, શ્રીનિધાન, શતધારા, ચક્રતીર્થ વગેરે—ઉલ્લેખિત છે. તપ, વેદાધ્યયન, હોમ, શ્રાદ્ધ અને પ્રાયશ્ચિત્તરૂપ વ્રતો અહીં કરવાથી અન્ય સ્થળોની તુલનામાં અનેકગણું પુણ્ય વધે છે. અંતે ફલશ્રુતિમાં આ તીર્થને પાપનાશક, ઇચ્છાપૂર્તિકારક, કઠિન જન્મસ્થિતિમાં પણ ઉદ્ધારક અને અહીં મરણ પામનારને ઉત્તમ ગતિ આપનારું કહેવામાં આવ્યું છે.
Shlokas
Verse 1
। देव्युवाच । चक्रतीर्थेति किं नाम त्वया प्रोक्तं वृषध्वज । कुत्र तिष्ठति तत्तीर्थं किं प्रभावं वदस्व मे
દેવીએ કહ્યું— હે વૃષધ્વજ! તમે ‘ચક્રતીર્થ’ કહ્યું; તેનું નામ શું છે? તે તીર્થ ક્યાં સ્થિત છે અને તેનો પ્રભાવ શું છે? મને કહો.
Verse 2
ईश्वर उवाच । पुरा देवासुरे युद्धे हत्वा दैत्याञ्जनार्द्दनः । चक्रं प्रक्षालयामास तत्र वै रक्तरंजितम्
ઈશ્વરે કહ્યું— પ્રાચીનકાળે દેવાસુર યુદ્ધમાં જનાર્દને દૈત્યોનો સંહાર કરીને, રક્તથી રંજિત પોતાનું ચક્ર ત્યાં જ ધોયું હતું.
Verse 3
अष्टकोटिसुतीर्थानि तत्रानीय स्वयं हरिः । तीर्थे प्रकल्पयामास शुद्धिं कृत्वा सुदर्शने । तीर्थस्य चक्रे नामापि चकतीर्थमिति श्रुतम्
સ્વયં હરિ ત્યાં આઠ કરોડ શ્રેષ્ઠ તીર્થો લાવી તે સ્થળે સ્થાપિત કર્યા. સુદર્શન ચક્રને શુદ્ધ કરીને તેમણે તે તીર્થનું નામ પણ ‘ચક્રતીર્થ’ રાખ્યું, અને તે પ્રસિદ્ધ થયું.
Verse 4
अष्टायुतानि तीर्थानामष्टौ कोट्यस्तथैव च । तत्र संति महादेवि चक्रतीर्थे न संशयः
હે મહાદેવી! ચક્રતીર્થમાં તીર્થોના આઠ અયુત અને તેમ જ આઠ કરોડ નિશ્ચયે વિદ્યમાન છે; તેમાં કોઈ સંશય નથી.
Verse 5
यस्तत्र कुरुते स्नानमेकचित्तो नरोत्तमः । सर्वतीर्थाभिषेकस्य स प्राप्नोत्यखिलं फलम्
હે નરોત્તમ! જે ત્યાં એકાગ્ર ચિત્તે સ્નાન કરે છે, તે સર્વ તીર્થોના અભિષેકનું સંપૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 6
तीर्थानामष्टकोटिस्तु निवसंति वरानने । एकादश्यां विशेषेण चन्द्रसूर्यग्रहे तथा
હે વરાનને! ત્યાં તીર્થોની આઠ કરોડ નિવાસ કરે છે—વિશેષ કરીને એકાદશીએ, તેમજ ચંદ્રગ્રહણ અને સૂર્યગ્રહણ સમયે પણ.
Verse 7
तत्र स्नात्वा महादेवि यज्ञकोटिफलं लभेत् । तस्यैव कल्पनामानि शृणु ते कथयाम्यहम्
હે મહાદેવી! ત્યાં સ્નાન કરવાથી કરોડ યજ્ઞોનું ફળ મળે છે. હવે એ જ તીર્થના કલ્પાનુસાર નામો સાંભળો; હું તને કહું છું.
Verse 8
कोटितीर्थं पूर्वकल्पे श्रीनिधानं द्वितीयके । तृतीये शतधारं च चक्रतीर्थं चतुर्थके
પૂર્વકલ્પમાં તે ‘કોટિતીર્થ’, બીજા કલ્પમાં ‘શ્રીનિધાન’; ત્રીજામાં ‘શતધારા’ અને ચોથામાં ‘ચક્રતીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતું.
Verse 9
एवं ते कल्पनामानि ह्यतीतान्यखिलानि वै । कथितान्येवमन्यानि ज्ञेयानि विबुधैः क्रमात्
આ રીતે ભૂતકાળના કલ્પો સંબંધિત બધા કલ્પનામો તને કહ્યા; બાકીના નામો પણ વિદ્વાનો દ્વારા ક્રમે જાણવાનાં છે।
Verse 10
तत्र यद्दीयते दानं तस्य संख्या न विद्यते । अर्द्धक्रोशप्रमाणं हि विष्णुक्षेत्रं प्रकीर्त्तितम्
ત્યાં જે દાન આપવામાં આવે છે તેની ગણતરી નથી; તે વિષ્ણુક્ષેત્ર અર્ધ-ક્રોશ પરિમાણનું પ્રકીર્તિત છે।
Verse 11
ब्रह्महत्या नोपसर्पेत्सत्यमेतन्मयोदितम् । मासोपवासी तत्क्षेत्रे अग्निहोत्री यतव्रतः
બ્રહ્મહત્યાનું પાપ ત્યાં નજીક આવતું નથી—આ સત્ય હું કહું છું; તે ક્ષેત્રમાં જે માસોપવાસ કરે, અગ્નિહોત્ર કરે અને સંયમવ્રત ધારણ કરે—
Verse 12
स्वाध्यायी यज्ञयाजी च तपश्चांद्रायणा दिकम् । तिलोदकं पितॄणां च श्राद्धं च विधिपूर्वकम्
તે સ્વાધ્યાયમાં નિષ્ઠાવાન અને યજ્ઞ કરનાર બને છે; ચાન્દ્રાયણ વગેરે તપ કરે છે; પિતૃઓને તિલોદક અર્પે છે અને વિધિપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરે છે।
Verse 13
एकरात्रं त्रिरात्रं वा कृच्छ्रं सांतपनं तथा । मासोपवासं तच्चैव अन्यद्वा पुण्यकर्म तत्
એક રાત્રિ કે ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ, કૃચ્છ્ર અને સાંતપન પ્રાયશ્ચિત્ત, અથવા માસોપવાસ—અથવા અન્ય કોઈ પણ પુણ્યકર્મ—(ત્યાં) વિશેષ પવિત્ર બને છે।
Verse 14
दैत्यारिक्षेत्रमासाद्य यत्किंचित्कुरुते नरः । अन्यक्षेत्रात्कोटिगुणं पुण्यं भूयान्न संशयः
દૈત્યારિ-ક્ષેત્રમાં પહોંચીને મનુષ્ય જે કંઈ—થોડું પણ—કરે, તેનું પુણ્ય અન્ય ક્ષેત્રોની તુલનામાં કરોડગણું વધારે થાય છે; તેમાં સંશય નથી।
Verse 15
सुदर्शने वरे तीर्थे गोदानं तत्र दापयेत् । सम्यग्यात्राफलप्रेप्सुः सर्वपापविशुद्धये
સુદર્શન નામના ઉત્તમ તીર્થમાં, જે યાત્રાનું સંપૂર્ણ ફળ ઇચ્છે અને સર્વ પાપોની શુદ્ધિ ચાહે, તેણે ત્યાં ગોદાન કરાવવું જોઈએ।
Verse 16
चंडालः श्वपचो वाऽपि तिर्यग्योनिगतस्तथा । तस्मिंस्तीर्थे मृतः सम्यगाच्युतं लोकमाप्नुयात्
ચાંડાલ હોય, શ્વપચ હોય કે તિર્યક્-યોનિમાં જન્મેલો હોય—જો તે તે તીર્થમાં યોગ્ય રીતે દેહત્યાગ કરે, તો અચ્યુતના લોકને પામે છે।
Verse 17
इति संक्षेपतः प्रोक्तं चक्रतीर्थसमुद्भवम् । माहात्म्यं सर्वपापघ्नं सर्वकामफलप्रदम्
આ રીતે સંક્ષેપમાં ચક્રતીર્થના ઉદ્ભવનો વર્ણન કહેવાયો; તેનું માહાત્મ્ય સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે અને સર્વ કામ્ય ફળ આપે છે।
Verse 82
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये दैत्यसूदन माहात्म्यप्रसंगेन चक्रतीर्थोत्पत्तिवृत्तान्तमाहात्म्यवर्णनंनाम द्व्यशीतितमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્ર-માહાત્મ્યમાં, દૈત્યસૂદન-માહાત્મ્યના પ્રસંગે ‘ચક્રતીર્થોત્પત્તિ-વૃત્તાંત-માહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો બ્યાસી મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।