Adhyaya 206

Verse 1

ईश्वर उवाच । अथ श्राद्धविधिं वक्ष्ये पार्वणस्य विधानतः । यथाक्रमं महादेवि शृणुष्वैकमनाः प्रिये

ઈશ્વરે કહ્યું—હવે હું નિયમ મુજબ પાર્વણ-શ્રાદ્ધની વિધિ કહું છું. હે મહાદેવી, પ્રિયે, એકાગ્ર મનથી ક્રમવાર સાંભળો.

Verse 2

कृत्वापसव्यं पूर्वेद्युः पितृपूर्वं निमंत्रयेत् । भवद्भिः पितृकार्यं नः संपाद्यं च प्रसीदथ

પાછલા દિવસે અપસવ્ય કરીને, પિતૃઓને પ્રથમ રાખી (બ્રાહ્મણોને) આમંત્રણ આપવું—‘આપ અમારા પિતૃકાર્યને સંપન્ન કરો અને પ્રસન્ન રહો.’

Verse 3

सवर्णान्प्रेषयेदाप्तान्द्विजानामुपमन्त्रणे

શ્રાદ્ધના આમંત્રણ માટે દ્વિજોને બોલાવવા, પોતાના જ વર્ણના વિશ્વાસપાત્ર લોકોને મોકલવા જોઈએ.

Verse 4

अभोज्यं ब्राह्मणस्यान्नं क्षत्रियाद्यैर्निमन्त्रितैः । तथैव ब्राह्मणस्यान्नं ब्राह्मणेन निमन्त्रितौः

ક્ષત્રિય વગેરે દ્વારા આમંત્રિત બ્રાહ્મણના અન્નનું ભક્ષણ કરવું યોગ્ય નથી; તેમ જ અયોગ્ય આમંત્રણ થયે બ્રાહ્મણનું અન્ન પણ વર્જ્ય ગણાય છે.

Verse 5

ब्राह्मणान्नं ददेच्छूद्रः शूद्रान्नं ब्राह्मणो ददेत् । उभावेतावभोज्यान्नौ भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्

શૂદ્ર બ્રાહ્મણ માટે અન્ન આપી શકે અને બ્રાહ્મણ શૂદ્ર માટે અન્ન આપી શકે; પરંતુ બંને અન્ન અભોજ્ય છે. તે ભક્ષણ કર્યે ચાન્દ્રાયણ પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ.

Verse 6

उपनिक्षेपधर्मेण शूद्रान्नं यः पचेद्द्विजः । अभोज्यं तद्भवेदन्नं स च विप्रः पतेदधः

જે દ્વિજ ‘ઉપનિક્ષેપ-ધર્મ’ના બહાને શૂદ્રનું અન્ન રાંધે છે, તે અન્ન અભોજ્ય બની જાય છે; અને તે વિપ્ર સદાચારથી પતિત થઈ અધઃપાત પામે છે।

Verse 7

शूद्रान्नं शूद्रसंपर्कः शूद्रेण च सहासनम् । शूद्राज्ज्ञानागमश्चैव ज्वलंतमपि पातयेत्

શૂદ્રનું અન્ન, શૂદ્રનો ઘનિષ્ઠ સંપર્ક, શૂદ્ર સાથે એક જ આસન પર બેસવું, અને શૂદ્ર પાસેથી જ્ઞાનને પ્રમાણરૂપ માનવું—આ બધું તપ્તેજથી જ્વલંતને પણ પતિત કરે છે।

Verse 8

शूद्रान्नोपहता विप्रा विह्वला रतिलालसाः । कुपिताः किं करिष्यंति निर्विषा इव पन्नगाः

શૂદ્રાન્નથી પીડિત થયેલા બ્રાહ્મણો અસ્થિર બની વિષયલાલસામાં ફસાય છે; ક્રોધિત થાય તો પણ શું કરી શકે—વિષહીન સર્પ સમાન નિષ્પ્રભ થાય છે।

Verse 9

नग्नः स्यान्मलवद्वासा नग्नः कौपीनवस्त्रधृक् । द्विकच्छोऽनुत्तरीयश्च विकच्छोऽवस्त्र एव च

મલિન વસ્ત્ર ધારણ કરનાર ‘નગ્ન’ ગણાય છે; માત્ર કૌપીન ધારણ કરનાર પણ ‘નગ્ન’ છે. ઉપરનું વસ્ત્ર વિના દ્વિકચ્છ બાંધનાર, ઢીલું વસ્ત્ર ધારણ કરનાર, અને સંપૂર્ણ વસ્ત્રહીન—આ બધાં પણ ‘નગ્ન’ કહેવાય છે।

Verse 10

नग्नः काषायवस्त्रः स्यान्नग्नश्चार्धपटः स्मृतः । अच्छिन्नाग्रं तु यद्वस्त्रं मृदा प्रक्षालितं तु यत्

કાષાય વસ્ત્ર ધારણ કરનાર પણ (આ નિયમમાં) ‘નગ્ન’ ગણાય છે, અને અર્ધપટ ધારણ કરનાર પણ ‘નગ્ન’ કહેવાય છે. પરંતુ જે વસ્ત્રનો કિનારો ફાટેલો ન હોય અને જે માટીથી ધોઈ શુદ્ધ કરેલું હોય—તે વસ્ત્ર ગ્રાહ્ય છે।

Verse 11

अहतं धातुरक्तं वा तत्पवित्रमिति स्थितम् । अग्रतो वसते मूर्खो दूरे चास्य गुणान्वितः

અહત (નવાં) અથવા ધાતુના રંગથી રંગાયેલું વસ્ત્ર પણ પવિત્ર માનવામાં આવે છે. છતાં મૂર્ખ આગળ બેસે છે અને ગુણવાન દૂર રહે છે.

Verse 12

गुणान्विते च दातव्यं नास्ति मूर्खे व्यतिक्रमः । यस्त्वासन्नमतिक्रम्य ब्राह्मणं पतितादृते । दूरस्थं पूजयेन्मूढो गुणाढ्यं नरकं व्रजेत्

ગુણવાનને જ દાન-માન આપવું જોઈએ; મૂર્ખને વટાવી જવામાં દોષ નથી. પરંતુ નજીકના બ્રાહ્મણને (પતિતને છોડીને) અવગણીને દૂર બેઠેલા—even ગુણસમૃદ્ધ—વ્યક્તિનું પૂજન કરનાર મૂઢ નરકમાં જાય છે.

Verse 13

वेदविद्याव्रतस्नाते श्रोत्रिये गृहमागते । क्रीडन्त्योषधयः सर्वा यास्यामः परमां गतिम्

વેદવિદ્યા, વ્રત અને સ્નાનથી શુદ્ધ થયેલા શ્રોત્રિય ગૃહે આવે ત્યારે સર્વ ઔષધિઓ આનંદથી ક્રીડા કરે છે, જાણે કહે—“અમે પરમ ગતિને પામશું.”

Verse 15

संध्ययोरुभयोर्जाप्ये भोजने दंतधावने । पितृकार्ये च दैवे च तथा मूत्रपुरीषयोः । गुरूणां संनिधौ दाने योगे चैव विशेषतः । एतेषु मौनमातिष्ठन्स्वर्गं प्राप्नोति मानवः

બન્ને સંધ્યાના જપમાં, ભોજન સમયે, દાંત ધોવામાં, પિતૃકાર્ય અને દેવપૂજામાં, તેમજ મૂત્ર-પૂરીષ સમયે; ગુરુની સન્નિધિમાં, દાનકાળે અને વિશેષ કરીને યોગમાં—આ પ્રસંગોમાં મૌન ધારણ કરનાર મનુષ્ય સ્વર્ગ પામે છે.

Verse 16

यदि वाग्यमलोपः स्याज्जपादिषु कथंचन । व्याहरेद्वैष्णवं मंत्रं स्मरेद्वा विष्णुमव्ययम्

જો જપ વગેરેમાં કોઈ રીતે વાણીનો સંયમ તૂટી જાય, તો વૈષ્ણવ મંત્ર ઉચ્ચારવો, અથવા અવ્યય વિષ્ણુનું સ્મરણ કરવું.

Verse 17

दाने स्नाने जपे होमे भोजने देवतार्चने । देवानामृजवो दर्भाः पितॄणां द्विगुणास्तथा

દાન, સ્નાન, જપ, હોમ, ભોજન તથા દેવતાર્ચનમાં દેવતાઓ માટે દર્ભા સીધી ગોઠવવી; અને પિતૃઓ માટે તે જ દર્ભા દ્વિગુણી કરીને ગોઠવવી.

Verse 18

उदङ्मुखस्तु देवानां पितॄणां दक्षिणामुखः । अग्निना भस्मना वापि यवेनाप्युदकेन वा । द्वारसंक्रमणेनापि पंक्तिदोषो न विद्यते

દેવકર્મમાં ઉત્તરમુખ અને પિતૃકર્મમાં દક્ષિણમુખ રહેવું વિધાન છે. અગ્નિ, ભસ્મ, યવ, જળ અથવા માત્ર દ્વાર ઓળંગીને શુદ્ધિ કરવાથી પણ પંક્તિદોષ થતો નથી.

Verse 19

इष्टश्राद्धे क्रतुर्दक्षो वृद्धौ सत्यवसू स्मृतौ । नैमित्तिके कालकामौ काम्ये चाध्वविरोचनौ

ઇષ્ટ-શ્રાદ્ધમાં ક્રતુ અને દક્ષનું સ્મરણ થાય છે; વૃદ્ધિ-શ્રાદ્ધમાં સત્યવસુનું. નૈમિત્તિક શ્રાદ્ધમાં કાલ અને કામ, તથા કામ્ય શ્રાદ્ધમાં અધ્વ અને વિરોચનનું આવાહન કરવું.

Verse 20

पुरूरवा आर्द्रवश्च पार्वणे समुदाहृतौ । पुष्टिं प्रजां च न्यग्रोधे बुद्धिं प्रज्ञां धृतिं स्मृतिम्

પાર્વણ-શ્રાદ્ધમાં પુરૂરવા અને આર્દ્રવનું ઉલ્લેખ છે. ન્યગ્રોધ (વટ) પાત્ર/આશ્રયથી કરેલું કર્મ પુષ્ટિ અને પ્રજા આપે છે—સાથે બુદ્ધિ, પ્રજ્ઞા, ધૃતિ અને સ્મૃતિ પણ આપે છે.

Verse 21

रक्षोघ्नं च यशस्यं च काश्मीर्यं पात्रमुच्यते । सौभाग्यमुत्तमं लोके मधूके समुदाहृतम्

કાશ્મીర్య લાકડાનું પાત્ર રક્ષો-નાશક અને યશપ્રદ કહેવાય છે; અને મધૂક પાત્રથી લોકમાં ઉત્તમ સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે એમ ઘોષિત છે.

Verse 22

फाल्गुनपात्रे तु कुर्वाणः सर्वकामानवाप्नुयात् । परां द्युतिमथार्के तु प्राकाश्यं च विशेषतः

ફાલ્ગુનના પાત્રથી વિધિ કરનાર સર્વ કામનાઓની સિદ્ધિ પામે છે. અને અર્કના પાત્રથી પરમ તેજ તથા વિશેષ કરીને પ્રખર પ્રકાશ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 23

बिल्वे लक्ष्मीं तपो मेधां नित्यमायुष्यमेव च । क्षेत्रारामतडागेषु सर्वपात्रेषु चैव हि

બિલ્વના પાત્રથી લક્ષ્મી, તપસ્યાનું ફળ, મેધા અને નિત્ય આયુષ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. ખેતરો, બાગો અને તળાવો માં—ત્યાંના સર્વ પાત્રોમાં પણ—આ જ નિયમ છે.

Verse 24

वर्षत्यजस्रं पर्जन्ये वेणुपात्रेषु कुर्वतः । एतेषां लभ्यते पुण्यं सुवर्णै रजतैस्तथा

પર્જન્ય દેવ અવિરત વરસે ત્યારે વેણુ (વાંસ)ના પાત્રોથી વિધિ કરનારને જે પુણ્ય મળે છે, તે સુવર્ણ તથા રજત દાનથી મળતા પુણ્ય સમાન છે.

Verse 25

पलाशफलन्यग्रोधप्लक्षाश्वत्थविकंकताः । औदुम्बरस्तथा बिल्वं चंदनं यज्ञियाश्च ये

પલાશ, ફળવૃક્ષનું કાષ્ઠ, ન્યગ્રોધ, પ્લક્ષ, અશ્વત્થ, વિકંકત, ઔદુંબર, બિલ્વ, ચંદન અને યજ્ઞયોગ્ય અન્ય કાષ્ઠો—આ બધાં વિધિકર્મ માટે પ્રશંસિત છે.

Verse 26

सरलो देवदारुश्च शालाश्च खदिरास्तथा । समिदर्थं प्रशस्ताः स्युरेते वृक्षा विशेषतः

સરલ, દેવદારુ, શાલ અને ખદિર—આ વૃક્ષો વિશેષ કરીને સમિધા (યજ્ઞકાષ્ઠ) માટે પ્રશંસિત ગણાય છે.

Verse 27

श्लेष्मातको नक्तमाल्यः कपित्थः शाल्मली तथा । निंबो बिभीतकश्चैव श्राद्धकर्मणि गर्हिताः

શ્લેષ્માતક, નક્તમાલ્ય, કપિત્થ, શાલ્મલી, નીમ અને બિભીતક—આ બધાં શ્રાદ્ધકર્મમાં નિંદિત ગણાય છે.

Verse 28

अनिष्टशब्दां संकीर्णा रूक्षां जन्तुमतीमपि । प्रतिगंधां तु तां भूमिं श्राद्धकर्मणि गर्हयेत्

શ્રાદ્ધકર્મમાં અશુભ શબ્દોથી ભરેલી, ભીડથી સંકીર્ણ અને અશાંત, રૂક્ષ-કઠોર, જીવજંતુઓથી ભરેલી અથવા દુર્ગંધથી દૂષિત એવી ભૂમિ ત્યજવી જોઈએ.

Verse 29

त्रैशंकवं त्यजेद्देशंसर्वद्वादशयोजनम् । उत्तरेण महानद्या दक्षिणेन च केवलम्

બાર યોજન વિસ્તરેલો ‘ત્રૈશંકવ’ નામનો પ્રદેશ સર્વદા ત્યજવો; તેના ઉત્તરે મહાનદી અને દક્ષિણે (ઉક્ત) સીમા છે.

Verse 30

देशस्त्रैशं कवोनाम वर्जितः श्राद्धकर्मणि । कारस्काराः कलिंगाश्च सिंधोरुत्तरमेव च । प्रणष्टाश्रमधर्माश्च वर्ज्या देशाः प्रयत्नतः

‘ત્રૈશંકવ’ નામનો દેશ શ્રાદ્ધકર્મમાં વર્જ્ય છે. તેમ જ કારસ્કાર, કલિંગ અને સિંધુના ઉત્તર પ્રદેશ; તથા જ્યાં આશ્રમધર્મો નષ્ટ થયા હોય એવા દેશો પ્રયત્નપૂર્વક ટાળવા યોગ્ય છે.

Verse 31

ब्राह्मणं तु कृतं प्रोक्तं त्रेता तु क्षत्रियं स्मृतम् । वैश्यं द्वापरमित्याहुः शूद्रं कलियुगं स्मृतम्

કૃતયુગ બ્રાહ્મણ-સ્વભાવવાળો કહેવાયો છે; ત્રેતા ક્ષત્રિય-સ્વરૂપ તરીકે સ્મૃત છે; દ્વાપર વૈશ્ય-સ્વભાવ કહેવાય છે; અને કલિયુગ શૂદ્ર-સ્વભાવવાળો સ્મરાય છે—અર્થાત્ દરેક યુગની પ્રધાન વૃત્તિ અનુસાર.

Verse 32

कृते तु पितरः पूज्यास्त्रेतायां च सुरास्तथा । मुनयो द्वापरे नित्यं पाखंडाश्च कलौ युगे

કૃતયુગમાં પિતૃઓ પૂજ્ય છે, ત્રેતામાં દેવતાઓ પણ તેમ જ; દ્વાપરમાં સદા મુનિઓ; પરંતુ કલિયુગમાં પાખંડ અને દંભના માર્ગો પ્રબળ થાય છે।

Verse 33

शुक्लपक्षस्य पूर्वाह्णे श्राद्धं कुर्याद्विचक्षणः । कृष्णपक्षेऽपराह्ने तु रौहिणं न विलंघयेत्

વિવેકી પુરુષે શુક્લપક્ષના પૂર્વાહ્ને શ્રાદ્ધ કરવું; અને કૃષ્ણપક્ષમાં અપારાહ્ને—રોહિણી સંબંધિત નિયમનું ઉલ્લંઘન ન કરવું।

Verse 35

रत्निमात्रप्रमाणं च पितृतीर्थं तु संस्कृतम् । उपमूले तथा लूनाः प्रस्तरार्थे कुशोत्तमाः । तथा श्यामाकनीवारा दूर्वाश्च समुदाहृताः । स्व कीर्तिमतां श्रेष्ठो बहुकेशः प्रजापतिः

રત્નિ-પ્રમાણ (એક બિટ્ટા) મુજબ પિતૃતીથનું સંસ્કારપૂર્વક નિર્માણ કરવું. વિધિનો આધાર ગોઠવવા માટે મૂળ પાસે કાપેલી કુશા-ઘાસ શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે; તેમજ શ્યામાક, નીવાર અને દૂર્વા પણ પ્રશંસિત છે. કીર્તિમાનોમાં ‘બહુકેશ’ પ્રજાપતિ સર્વોત્તમ કહેવાય છે।

Verse 36

तस्य केशा निपतिता भूमौ काशत्वमागताः । तस्मान्मेध्याः सदा काशाः श्राद्धकर्मणि पूजिताः

તેના વાળ ધરતી પર પડી કાશ-ઘાસ બની ગયા. તેથી કાશ સદા પવિત્ર માનવામાં આવે છે અને શ્રાદ્ધકર્મમાં પૂજાય છે।

Verse 37

पिण्डनिर्वपणं तेषु कर्तव्यं भूतिमिच्छता । उष्णमन्नं द्विजातिभ्यः श्रद्धया विनिवेशयेत्

કલ્યાણ અને સમૃદ્ધિ ઇચ્છનારએ ત્યાં પિંડ-નિવાપણ કરવું જોઈએ; અને શ્રદ્ધાથી દ્વિજોને ગરમ, તાજું તૈયાર કરેલું અન્ન અર્પણ કરવું।

Verse 39

अन्यत्र फलपुष्पेभ्यः पानकेभ्यश्च पण्डितः । हस्ते दत्त्वा तु वै स्नेहाल्लवणं व्यञ्जनानि च । आयसेन च पात्रेण तद्वै रक्षांसि भुञ्जते । द्विजपात्रेषु दत्त्वान्नं तूष्णीं संकल्पमाचरेत्

ફળ, પુષ્પ અને પાનક (પેય) સિવાય પંડિત પુરુષે સ્નેહવશ લવણ અને વ્યંજન હાથમાં મૂકી ને ન આપવું. લોખંડના પાત્રમાં અર્પિત અન્ન રાક્ષસો ભોગવે છે. દ્વિજોના પાત્રોમાં અન્ન મૂકી પછી મૌનથી સંકલ્પ કરવો.

Verse 40

दर्व्यादिस्थेन नो तेषां संबन्धो दृश्यते यतः । यश्च शूकरवद्भुंक्ते यश्च पाणितले द्विजः । न तदश्नंति पितरो यः सवाचं समश्नुते

દર્વી વગેરે ઉપકરણ હાથમાં પકડીને જે ભોજન કરે છે, તેમનો ક્રિયા સાથે યોગ્ય સંબંધ દેખાતો નથી. જે સૂઅર જેવી રીતે ખાય છે, અને જે દ્વિજ હાથની તળીયે ખાય છે, તથા જે બોલતા બોલતા ખાય છે—તે અન્ન પિતૃઓ સ્વીકારતા નથી.

Verse 41

द्विहायनस्य वत्सस्य विशंत्यास्यं यथा सुखम् । तथा कुर्यात्प्रमाणेन पिण्डान्व्यासेन भाषितम्

જેમ બે વર્ષના વાછરડાના મોઢામાં અન્ન સહેજે પ્રવેશે છે, તેમ જ યોગ્ય પ્રમાણથી પિંડો તૈયાર કરીને ગોઠવવા જોઈએ—એવું વ્યાસમુનિએ ઉપદેશ આપ્યો છે.

Verse 42

न स्त्री प्रचालयेत्तानि ज्ञानहीनो न चाव्रतः । स्वयं पुत्रोऽथवा यस्य वाञ्छेदभ्युदयं परम्

સ્ત્રીએ તે (પિંડ/શ્રાદ્ધ અર્પણ)ને સ્પર્શી ને ચલાવવું નહીં; તેમજ ક્રિયાજ્ઞાન વિનાનો કે વ્રતવિહિન વ્યક્તિ પણ નહીં. પોતે પુત્ર—અથવા જે પરમ કલ્યાણ ઇચ્છે—તે વિધિપૂર્વક કરવું જોઈએ.

Verse 43

भाजनेषु च तिष्ठत्सु स्वस्तिं कुर्वन्ति ये द्विजाः । तदन्नमसुरैर्भुक्तं निराशाः पितरो गताः

પાત્રો હજી એમ જ ઊભાં હોય ત્યારે જો દ્વિજોએ વહેલાં ‘સ્વસ્તિ’ ઉચ્ચારી દીધી, તો તે અન્ન અસુરો ભોગવે છે અને પિતૃઓ નિરાશ થઈને ચાલ્યા જાય છે.

Verse 44

अप्स्वेकं प्लावयेत्पिण्डमेकं पत्न्यै निवेदयेत् । एकं वै जुहुयादग्नावेषा तु त्रिविधा गतिः

એક પિંડ જળમાં તરતું મૂકવું, એક પત્નીને નિવેદન કરવું, અને એક અગ્નિમાં હવનરૂપે અર્પણ કરવું—આ ત્રિવિધ વિધિ છે.

Verse 45

छन्दोगं भोजयेच्छ्राद्धे वैश्वदेवे च बह्वृचम् । पुष्टिकर्मण्यथाध्वर्युं शान्तिकर्मण्यथर्वणम्

શ્રાદ્ધમાં છાન્દોગને ભોજન કરાવવું, વૈશ્વદેવમાં બહ્વૃચને; પુષ્ટિકર્મમાં અધ્વર્યুকে, અને શાંતિકર્મમાં અથર્વણ પુરોહિતને ભોજન કરાવવું.

Verse 46

द्वौ देवेऽथर्वणौ विप्रौ प्राङ्मुखौ च निवेशयेत् । पित्र्ये ह्युदङ्मुखान्कुर्याद्बह्वृचाध्वर्युसामगान्

દેવકર્મમાં પૂર્વમુખ બે અથર્વણ બ્રાહ્મણોને બેસાડવા; પિતૃકર્મમાં બહ્વૃચ, અધ્વર્યુ અને સામગ પુરોહિતોને ઉત્તરમુખ બેસાડવા.

Verse 47

जात्यश्च सर्वा दातव्या मल्लिका श्वेतयूथिका । जलोद्भवानि सर्वाणि कुसुमानि च चम्पकम्

મલ્લિકા અને શ્વેત યુથિકા સહિત તમામ જાતનાં ચમેલીના પુષ્પો અર્પણ કરવા; જળમાં ઉત્પન્ન થતાં સર્વ પુષ્પો તથા ચંપકના ફૂલ પણ.

Verse 48

मधूकं रामठं चैव कर्पूरं मरिचं गुडम् । श्राद्धकर्मणि शस्तानि सैंधवं त्रपुसं तथा

મધૂક, રામઠ, કપૂર, મરીચ અને ગોળ—આ શ્રાદ્ધકર્મમાં પ્રશસ્ત છે; તેમજ સૈંધવ લવણ અને ત્રપુસ પણ.

Verse 49

ब्राह्मणः कम्बलो गावः सूर्योग्निरतिथिश्च वै । तिला दर्भाश्च कालश्च नवैते कुतपाः स्मृताः

બ્રાહ્મણ, કમ્બળ, ગાયો, સૂર્ય, અગ્નિ અને અતિથિ; તલ, દર્ભ અને કાળ—આ નવ ‘કુતપ’ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 50

आपद्यनग्नौ तीर्थे च चंद्रसूर्यग्रहे तथा । नाचरेत्संग्रहे चैव तथैवास्तमुपागते

આપત્તિમાં, અગ્નિપ્રસંગે, તીર્થમાં, ચંદ્ર-સૂર્યગ્રહણ સમયે, સંગ્રહ/સંચય કાળે તથા સૂર્યાસ્ત પછી—વિધિપૂર્વક આચરણ/કર્મ ન કરવું.

Verse 51

संशुद्धा स्याच्चतुर्थेऽह्नि स्नाता नारी रजस्वला । दैवे कर्मणि पित्र्ये च पञ्चमेऽहनि शुद्ध्यति

રજસ્વલા સ્ત્રી સ્નાન કર્યા પછી ચોથા દિવસે શુદ્ધ ગણાય છે; પરંતુ દેવકર્મ અને પિતૃકર્મ માટે પાંચમા દિવસે શુદ્ધ થાય છે.

Verse 52

द्रव्याभावे द्विजाभावे प्रवासे पुत्रजन्मनि । आमश्राद्धं प्रकुर्वीत यस्य भार्या रजस्वला

દ્રવ્યના અભાવે, દ્વિજના અભાવે, પ્રવાસમાં, અથવા પુત્રજન્મ સમયે—જેનાં પત્ની રજસ્વલા હોય તેણે ‘આમ-શ્રાદ્ધ’ કરવું.

Verse 53

सर्पविप्रहतानां च दंष्ट्रिशृंगिसरीसृपैः । आत्मनस्त्यागिनां चैव श्राद्धमेषां न कारयेत्

સર્પથી આઘાત પામીને મૃત્યુ પામેલા, દંશ કરનાર અથવા શૃંગવાળા સરીસૃપોથી મારાયેલા, તેમજ આત્મત્યાગ કરનાર—એમના માટે શ્રાદ્ધ કરાવવું નહીં.

Verse 54

चण्डालादुदकात्सर्पाद्ब्राह्मणाद्वैद्युतादपि । दंष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च मरणं पापकर्मणाम्

ચાંડાલ, જળ, સર્પ, બ્રાહ્મણ, તેમજ વીજળી અને દંષ્ટ્રધારી જીવો તથા પશુઓથી થતું મરણ—એ પાપકર્મ કરનારાઓનો જ ભાગ કહેવાય છે।

Verse 55

सर्वैरनुमतं कृत्वा ज्येष्ठेनैव च यत्कृतम् । द्रव्येण च विभक्तेन सर्वैरेव कृतं भवेत्

સર્વની સંમતિ લઈને જ્યેષ્ઠ જે કરે, તે સર્વે દ્વારા કરેલું જ ગણાય—ખાસ કરીને જ્યારે ખર્ચનું દ્રવ્ય સૌમાં વહેંચાયેલું હોય।

Verse 56

अमावास्यां पितृश्राद्धे मंथनं यस्तु कारयेत् । तत्तक्रं मदिरातुल्यं घृतं गोमांसवत्स्मृतम्

અમાવાસ્યાના પિતૃશ્રાદ્ધમાં જે મથન કરાવે, તેનું તક્ર મદિરાસમાન અને ઘી ગોમાસસમાન (અશુદ્ધ) ગણાયું છે।

Verse 57

भुंजंति क्रमशः पूर्वे तथा पिंडाशिषो ऽपि च । निमंत्रितो द्विजः श्राद्धे न शयीत स्त्रिया सह

શ્રાદ્ધમાં પૂર્વજ/જ્યેષ્ઠો ક્રમશઃ ભોજન કરે છે અને પિંડસંબંધિત આશીર્વાદ પણ એ જ ક્રમે થાય છે। શ્રાદ્ધમાં આમંત્રિત દ્વિજ સ્ત્રી સાથે શયન ન કરે।

Verse 58

श्रादभुक्प्रातरुत्थाय प्रकुर्याद्दन्तधावनम् । श्राद्धकर्ता न कुर्वीत दन्तानां धावनं बुधः

શ્રાદ્ધભોજન કરનાર સવારે ઊઠીને દંતધાવન કરે; પરંતુ શ્રાદ્ધકર્તા, જે બુદ્ધિમાન છે, તે (આ નિયમમાં) દાંત ધોવાનું ન કરે।

Verse 59

वर्षेवर्षे तु यच्छ्राद्धं मातापित्रोर्मृतेऽहनि । मलमासे न कर्तव्यं व्यासस्य वचनं यथा

માતા-પિતાના મૃત્યુદિને દર વર્ષે કરાતું આબ્દિક શ્રાદ્ધ મલમાસમાં કરવું નહીં—વ્યાસજીના વચન મુજબ।

Verse 60

गर्भे वार्धुषिके प्रेते भृत्ये मासानुमासिके । आब्दिके च तथा श्राद्धे नाधिमासो विधीयते

ગર્ભપાત સંબંધિત કર્મ, વાર্ধુષિક આચરણ, પ્રેતકર્મ, ભૃત્યનું શ્રાદ્ધ, માસિક શ્રાદ્ધ તથા આબ્દિક શ્રાદ્ધ—આ બધામાં અધિમાસ સમયરૂપે ન ગણી શકાય।

Verse 61

विवाहादौ स्मृतः सौरो यज्ञादौ सावनः स्मृतः । आब्दिके पितृकार्ये तु चान्द्रो मासः प्रशस्यते

વિવાહાદિ કર્મોમાં સૌર ગણના કહેવાઈ છે; યજ્ઞાદિ કર્મોમાં સાવન ગણના કહેવાઈ છે. પરંતુ પિતૃઓના આબ્દિક કાર્યમાં ચાન્દ્ર માસ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે।

Verse 62

यस्मिन्राशौ गते सूर्ये विपत्तिः स्याद्द्विजन्मनः । तद्राशावेव कर्तव्यं पितृकार्यं मृतेऽहनि

જે રાશિમાં સૂર્ય પ્રવેશે ત્યારે દ્વિજને વિપત્તિ થાય, તે જ રાશિમાં—મૃત્યુદિને—પિતૃકાર્ય કરવું જોઈએ।

Verse 63

वषट्कारश्च होमश्च पर्व चाग्रायणं तथा । मलमासेऽपि कर्तव्यं काम्या इष्टीर्विवर्जयेत्

વષટ્કાર, હોમ, પર્વકર્મ તથા આગ્રાયણ—આ બધું મલમાસમાં પણ કરવું યોગ્ય છે; પરંતુ ફળલાભ માટેની કામ્ય ઇષ્ટિઓ ત્યજવી।

Verse 64

अग्न्याध्येयं प्रतिष्ठां च यज्ञदानव्रतानि च । वेदव्रतवृषोत्सर्गचूडाकरणमेखलाः

અગ્નિનું અધ્યયન અને પવિત્ર અગ્નિની પરિચર્યા, પ્રતિષ્ઠા, યજ્ઞ, દાન અને વ્રતો—તથા વૈદિક વ્રતો, વૃષોત્સર્ગ, ચૂડાકરણ અને મેખલા-ધારણ—આ સર્વ કર્મો વિધિ અને યોગ્ય કાળ અનુસાર વિચાર્ય ગણાય છે.

Verse 65

मांगल्यमभिषेकं च मलमासे विवर्जयेत् । नित्यनैमित्तिके कुर्यात्प्रयतः सन्मलिम्लुचे । तीर्थे स्नानं गज च्छायां प्रेतश्राद्धं तथैव च

મલમાસમાં માંગલ્યકર્મો અને અભિષેકનો ત્યાગ કરવો જોઈએ. પરંતુ સંયમી રહી તે ‘મલિમ્લુચ’ માસમાં પણ નિત્ય-નૈમિત્તિક કર્તવ્યો કરવાં. તેમજ તીર્થસ્નાન, ગજચ્છાયા-દાન અને પ્રેતશ્રાદ્ધ પણ પ્રશસ્ત છે.

Verse 66

रसा यत्र प्रशस्यन्ते भोक्तारो बंधुगोत्रिणः । राजवार्तादि संक्रंदो रक्षःश्राद्धस्य लक्षणम्

જ્યાં ભોજન કરનારાં બંધુ-ગોત્રીય લોકો ભોજનના રસોની પ્રશંસા કરતાં રહે, અને જ્યાં રાજવાર્તા, ગપસપ વગેરેનો કકળાટ થાય—તે ‘રક્ષઃ-શ્રાદ્ધ’નું લક્ષણ છે, અર્થાત્ અયોગ્ય આચરણથી બગડેલું શ્રાદ્ધ.

Verse 67

श्राद्धं कृत्वा परश्राद्धे यस्तु भुंक्ते च विह्वलः । पतंति पितरस्तस्य लुप्तपिण्डोदकक्रियाः

જે માણસ શ્રાદ્ધ કરીને પછી લોભ/ભૂખથી વ્યાકુળ થઈ બીજાના શ્રાદ્ધમાં ભોજન કરે છે, તેના પિતૃઓ પતિત થાય છે; કારણ કે તેની પિંડ અને ઉદક-ક્રિયાઓ લુપ્ત સમી, નિષ્ફળ બની જાય છે.

Verse 68

तैलमुद्वर्तनं स्नानं दन्तधावनमेव च । क्लृप्तरोमनखेभ्यश्च दद्याद्गत्वापरेऽहनि

તેલમર્દન/ઉદ્વર્તન, સ્નાન અને દંતધાવન—તથા કાપેલા વાળ અને નખ—આ બધાનું વિસર્જન/નિસ્તાર બીજા દિવસે જ કરવું જોઈએ.

Verse 69

निमन्त्रिता यथान्यायं हव्ये कव्ये द्विजोत्तमाः । कथंचिदप्यतिक्रामेत्पापः शूकरतां व्रजेत्

હવ્ય (દેવકાર્ય) અથવા કવ્ય (પિતૃશ્રાદ્ધ) માટે યથાવિધી આમંત્રિત શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ કોઈ રીતે નિમંત્રણનું ઉલ્લંઘન ન કરવું; જે પાપી કરે તે શૂકર-યોનિ પામે છે।

Verse 70

दैवे च पितृ श्राद्धे चाप्याशौचं जायते यदा । आशौचान्तेऽथवा तत्र तेभ्यः श्राद्धं प्रदीयते

દૈવકાર્યમાં અથવા પિતૃશ્રાદ્ધમાં જો આશૌચ ઊભું થાય, તો આશૌચ સમાપ્ત થયા પછી—અથવા ત્યાં જ વિધિ મુજબ—તે પિતૃઓને શ્રાદ્ધ અર્પણ કરાય છે।

Verse 71

अथ श्राद्धावसाने तु आशिषस्तत्र दापयेत् । दीर्घा नागास्तथा नद्यो विष्णोस्त्रीणि पदानि च । एवमेषां प्रमाणेन दीर्घमायुरवाप्नुयाम्

પછી શ્રાદ્ધના અંતે ત્યાં આશીર્વચન બોલાવવું—“નાગોની જેમ દીર્ઘ, નદીઓની જેમ દીર્ઘ, અને વિષ્ણુના ત્રણ પગલાં જેવી દીર્ઘ (આયુ) થાઓ।” આવા શુભ પ્રમાણથી મને દીર્ઘાયુ પ્રાપ્ત થાઓ।

Verse 72

अपां मध्ये स्थिता देवाः सर्वमप्सु प्रतिष्ठितम् । ब्राह्मणस्य करे न्यस्ताः शिवा आपो भवन्तु नः

જળના મધ્યમાં દેવો સ્થિત છે; સર્વ કંઈ જળમાં પ્રતિષ્ઠિત છે। બ્રાહ્મણના હાથે અર્પિત તે જળ અમારે માટે શિવરૂપ, મંગલકારી બને।

Verse 73

लक्ष्मीर्वसति पुष्पेषु लक्ष्मीर्वसति पुष्करे । लक्ष्मीर्वसतु वासे मे सौमनस्यं ददातु मे

લક્ષ્મી પુષ્પોમાં વસે છે, লক্ষ્મી કમળમાં વસે છે। लक्ष્મી મારા ગૃહમાં વસે અને મને સૌમનસ્ય—હૃદયની પ્રસન્નતા—આપે।

Verse 74

अक्षतं चाऽस्तु मे पुण्यं शांतिः पुष्टिर्धृतिश्च मे । यद्यच्छ्रेयस्करं लोके तत्तदस्तु सदा मम

મારું પુણ્ય અક્ષય રહે; શાંતિ, પુષ્ટિ અને ધૃતિ મને પ્રાપ્ત થાઓ. આ લોકમાં જે જે ખરેખર શ્રેયસ્કર અને કલ્યાણકારી છે, તે સર્વ સદા મારું થાઓ.

Verse 75

दक्षिणायां तु सर्वत्र बहुदेयं तथास्तु नः । एवमस्त्विति तैर्वाच्यं मूर्ध्ना ग्राह्यं च तेन तत्

દક્ષિણાના વિષયમાં સર્વત્ર ઉદારપણે બહુ દાન કરવું જોઈએ—અમારા માટે પણ તેમ જ થાઓ. ઋત્વિજોએ ‘એવમસ્તુ’ કહેવું, અને દાતાએ મસ્તક નમાવી તે સંમતિ ભક્તિપૂર્વક સ્વીકારવી.

Verse 76

पिंडमग्नौ सदा देयाद्भोगार्थी सततं नरः । प्रजार्थं पत्न्यै वै दद्यान्मध्यमं मंत्रपूर्वकम्

ભોગ ઇચ્છનાર પુરુષે સદા અગ્નિમાં પિંડ અર્પણ કરવો. પ્રજાપ્રાપ્તિ માટે મધ્ય પિંડને મંત્રપૂર્વક પત્નીને આપવો.

Verse 77

उत्तमां द्युतिमविच्छन्गोषु नित्यं प्रदापयेत् । आज्ञामिच्छेद्यशः कीर्तिमप्सु नित्यं प्रवेशयेत्

ઉત્તમ તેજ ઇચ્છનારએ નિત્ય ગાયો માટે અર્પણ-દાન કરવું. આજ્ઞા, યશ અને કીર્તિ ઇચ્છનારએ નિત્ય જળમાં અર્પણ કરીને પ્રવાહિત કરવું.

Verse 78

प्रार्थयन्दीर्घमायुश्च वायसेभ्यः प्रदापयेत् । कुमारलोकमन्विच्छन्कुक्कुटेभ्यः प्रदापयेत्

દીર્ઘ આયુષ્ય માટે પ્રાર્થના કરીને કાગડાઓને અર્પણ-દાન કરવું. કુમારલોકની પ્રાપ્તિ ઇચ્છનારએ કૂકડાઓને અર્પણ-દાન કરવું.

Verse 79

आकाशे प्रक्षिपेद्वापि स्थितो वा दक्षिणामुखः । पितॄणां स्थानमाकाशं दक्षिणा चैव दिक्तथा

આકાશમાં પણ અર્પણ ફેંકીને આપી શકાય, અથવા દક્ષિણમુખે ઊભા રહીને પણ. પિતૃઓનું સ્થાન આકાશ છે અને દક્ષિણ દિશા પણ તેમની જ દિશા કહેવાય છે.

Verse 80

नक्तं तु वर्जयेच्छ्राद्धं राहोरन्यत्र दर्शनात् । सर्वस्वेनापि कर्तव्यं क्षिप्रं वै राहुदर्शनात्

રાહુદર્શન (ગ્રહણ) સિવાય રાત્રે શ્રાદ્ધ કરવું ટાળવું. પરંતુ રાહુ દેખાય ત્યારે પોતાના સર્વ સાધનથી પણ તરત શ્રાદ્ધકર્મ કરવું જોઈએ; તે દર્શન તત્કાળ ધર્મકર્મની માંગ કરે છે.

Verse 81

उपरागे न कुर्याद्यः पंके गौरिव सीदति । कुर्वाणस्तु तरेत्पापं सा च नौरिव सागरे

ગ્રહણ સમયે જે વિધિકર્મ નથી કરતો, તે કાદવમાં ગાય જેવી ડૂબી જાય છે. પરંતુ જે કરે છે, તે પાપને પાર કરે છે—જેમ નાવ સમુદ્રમાં પાર ઉતારે છે.

Verse 82

कृष्णमाषास्तिलाश्चैव श्रेष्ठाः स्युर्यवशालयः । महायवा व्रीहियवास्तथैव च मसूरिकाः

શ્રાદ્ધ અર્પણમાં કાળા માષ (ઉડદ) અને તલ શ્રેષ્ઠ કહેવાયા છે; તેમજ જવ અને ધાન્ય. મોટા જવ, ચોખા-જવ અને મસૂર પણ પ્રશસ્ત સામગ્રી છે.

Verse 83

कृष्णाः श्वेताश्च वा ग्राह्याः श्राद्धकर्मणि सर्वदा । बिल्वामलकमृद्वीकं पनसाम्रातदाडिमम्

શ્રાદ્ધકર્મમાં કાળા કે સફેદ—બન્ને પ્રકારની વસ્તુઓ હંમેશા ગ્રહણયોગ્ય છે. બિલ્વ, આમળા, દ્રાક્ષ/મુનક્કા, ફણસ, કેરી અને દાડમ જેવા ફળો પણ માન્ય છે.

Verse 84

भव्यं पारापतं चैव खर्जूरं करमर्द्दकम् । सकोरका बदर्यश्च तालकंदं तथा बिसम्

ભવ્ય અને પારાપત, ખજુર તથા કરમર્દ; તેમજ સકોરકા, બદરી (બોર), તાળકંદ અને કમળની નાળ—આ સર્વે પૂજા-વિધિમાં ગ્રાહ્ય અને પ્રશસ્ત ગણાય છે.

Verse 85

तमालासनकंदं च मावेल्लं शतकंदली । कालेयं कालशाकं च मुद्गान्नं च सुवर्चलम्

તમાલાસનકંદ, માવેલ્લ અને શતકંદલી; તેમજ કાલેય, કાળું શાક, મુગનું અન્ન અને સુવર્ચલા—આ પણ તે કર્મમાં પ્રશસ્ત અને ગ્રાહ્ય છે.

Verse 86

मांसं क्षीरं दधि शाकं व्योषं वेत्रांकुरस्तथा । कट्फलं वज्रकं द्राक्षां लकुचं मोचमेव च

માંસ, દૂધ, દહીં, શાક અને વ્યોષ (ત્રિકટુ); તેમજ વેત્રાંકુર (વાંસના અંકુર), કટ્ફળ, વજ્રક, દ્રાક્ષ, લકુચ અને કેળું—આ દ્રવ્યો પણ નૈવેદ્યમાં વિધિપૂર્વક યೋಗ್ಯ છે.

Verse 87

प्रियामलकदुर्ग्रीवं तिंडुकं मधुसाह्वयम् । वैकंकतं नालिकेरं शृङ्गाटकपरूषकम्

પ્રિયામલક, દુર્ગ્રીવ, તિણ્ડુક અને ‘મધુસાહ્વય’ નામનું ફળ; તેમજ વૈકંકત, નાળિકેર (નારિયેળ), શૃંગાટક (સિંગોડા) અને પરૂષક—આ ફળો પણ પૂજામાં અર્પણયોગ્ય છે.

Verse 88

पिप्पलीमरिचं चैव पटोली बृहतीफलम् । आरामस्य तु सीमाऽन्तः संभवं सर्वमेव तु

પિપ્પલી અને મરીચ, તેમજ પટોલી અને બૃહતીનું ફળ પણ ગ્રાહ્ય છે. ખરેખર, બાગની સીમામાં જે કંઈ ઉપજે તે સર્વે પૂજાર્થે યોગ્ય ગણાય છે.

Verse 89

एवमादीनि चान्यानि पुष्पाणि श्राद्धकर्मणि । मसूराः शतपुष्प्याश्च कुसुमं श्रीनिकेतनम्

એ જ રીતે શ્રાદ્ધકર્મમાં મસૂરા, શતપુષ્પી તથા ‘શ્રી-નિકેતન’ નામનું કুসુમ વગેરે અન્ય પુષ્પો પણ ઉપયોગમાં લેવા યોગ્ય છે।

Verse 90

वर्या स्वातियवा नित्यं तथा वृषयवासकौ । वंशा करीरा सुरसा मार्जिता भूतृणानि च

શ્રાદ્ધકર્મમાં નિત્ય વર્યાઃ, સ્વાતિયવા અને વೃಷયવાસક; તેમજ વંશા (વાંસના કૂંપળ), કરીર, સુરસા, માર્જિતા અને ભૂતૃણ ઘાસ પણ ઉપયોગી છે।

Verse 91

वर्जनीयानि वक्ष्यामि श्राद्धकर्मणि नित्यशः । लशुनं गृंजनं चैव पलांडुं पिण्डमूलकम् । मोगरं चात्र वैदेहं दीर्घमूलकमेव च

હવે શ્રાદ્ધકર્મમાં સદાય વર્જનીય વસ્તુઓ કહું છું—લસણ, ગૃંજન, ડુંગળી, પિંડમૂલક, મોગર; તેમજ વૈદેહ અને દીર્ઘમૂલક પણ।

Verse 92

दिवसस्याष्टमे भागे मन्दीभूते दिवाकरे । आसुरं तद्भवेच्छ्राद्धं पितृणां नोपतिष्ठते

દિવસના આઠમા ભાગે, સૂર્ય મંદ થયો હોય ત્યારે કરેલું શ્રાદ્ધ ‘આસુર’ સ્વભાવનું બને છે અને તે પિતૃઓ સુધી પહોંચતું નથી।

Verse 93

चतुर्थे प्रहरे प्राप्ते यः श्राद्धं कुरुते नरः । वृथा श्राद्धमवाप्नोति दाता च नरकं व्रजेत्

ચોથો પ્રહર આવી જાય ત્યારે જે મનુષ્ય શ્રાદ્ધ કરે છે, તેનું શ્રાદ્ધ વ્યર્થ થાય છે; અને નિયમભંગથી દાતા નરકમાં પણ જઈ શકે છે।

Verse 94

लेखाप्रभृत्यथादित्ये मुहूर्तास्त्रय एव च । प्रातस्तस्योत्तरं कालं भगमाहुर्विपश्चितः

સૂર્યના સંબંધમાં ‘લેખા’થી આરંભ કરીને ત્રણ જ મુહૂર્તો થાય છે. ત્યારપછી પ્રાતઃકાળ પછીનો જે સમય છે, તેને વિદ્વાનો ‘ભગ’ કહે છે.

Verse 95

संगवस्त्रिमुहूर्तोऽयं मध्याह्नस्तु समन्ततः । ततश्च त्रिमुहूर्ताश्च अपराह्णो विधीयते

સંગવ ત્રણ મુહૂર્તોનો બનેલો છે; મધ્યાહ્ન સર્વત્ર વ્યાપે છે. ત્યારબાદ ફરી ત્રણ મુહૂર્તોને ‘અપરાહ્ન’ તરીકે નિર્ધારિત કરવામાં આવે છે.

Verse 96

पञ्चमोऽथ दिनांशो यः स सायाह्न इति स्मृतः

દિવસનો પાંચમો ભાગ જ ‘સાયાહ્ન’ (સાંજનો સમય) તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 97

तथा च श्रुतिः । यदैवादित्योऽथ वसन्तो यदा संगविकोऽथ ग्रीष्मो यदा वा माध्यंदिनोऽथ वर्षा यदपराह्णोऽथ शरत् । घदेवास्तमेत्यथ हेमन्त इति

અને શ્રુતિ કહે છે—જ્યારે સૂર્યોદય થાય ત્યારે વસંત; જ્યારે સંગવ હોય ત્યારે ગ્રીષ્મ; જ્યારે મધ્યાહ્ન હોય ત્યારે વર્ષા; જ્યારે અપરાહ્ન હોય ત્યારે શરદ્; અને જ્યારે દેવતાઓ અસ્તે જઈ વિશ્રામ કરે, ત્યારે હેમંત—એવું કહેવાયું છે.

Verse 98

प्रारभ्य कुतपे श्राद्धे कुर्यादारोहणं बुधः । विधिज्ञो विधिमास्थाय रोहिणं न तु लंघयेत्

કુતપ મુહૂર્તમાં શ્રાદ્ધ શરૂ કરીને બુદ્ધિમાને ‘આરોહણ’ (ક્રમબદ્ધ પ્રગતિ) કરવી જોઈએ. વિધિ જાણીને અને વિધિનું પાલન કરીને, રોહિણ મુહૂર્તનું લંઘન ન કરવું.

Verse 99

अष्टमो यो मुहूर्तश्च कुतपः स निगद्यते । नवमो रौहिणः प्रोक्त इति श्राद्धविदो विदुः

આઠમો મુહૂર્ત ‘કુતપ’ કહેવાય છે; નવમો ‘રૌહિણ’ તરીકે પ્રોક્ત છે—એવું શ્રાદ્ધવિદો જાણે છે।

Verse 100

एकोद्दिष्टं तु मध्याह्नं प्रातर्वै जातकर्मणि । पित्र्यार्थं निर्वपेत्पाकं वैश्वदेवार्थमेव च

એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ મધ્યાહ્ને કરવું; જાતકર્માદિ પ્રાતઃકાળે થાય છે। પિતૃઓ માટે તથા વૈશ્વદેવ અર્પણ માટે પણ પક્વ અન્ન અર્પણ કરવું।

Verse 101

वैश्वदेवे न पित्र्यार्थं न पित्र्यं वैश्वदेविके । कृत्वा श्राद्धं महादेवि ब्राह्मणांश्च विसर्ज्य च

વૈશ્વદેવ વિધિમાં પિતૃઅર્થ કર્મ ન કરવું, અને પિતૃશ્રાદ્ધમાં વૈશ્વદેવનો અંશ ન ઉમેરવો. હે મહાદેવી, શ્રાદ્ધ કરીને બ્રાહ્મણોને સન્માનપૂર્વક વિદાય આપવી।

Verse 102

वैश्वदेवादिकं कर्म ततः कुर्याद्वरानने । बहुहव्येन्धने चाग्नौ सुसमिद्धे विशेषतः

પછી, હે વરાનને, વૈશ્વદેવાદિ કર્મ કરવું—વિશેષ કરીને જ્યારે અગ્નિ બહુ આહુતિઓ અને ઇંધણથી સારી રીતે પ્રજ્વલિત હોય।

Verse 103

विधूमे लेलिहाने च कुर्यात्कर्म प्रसिद्धये । अप्रबुद्धे सधूमे च जुहुयाद्यो हुताशने

અગ્નિ ધૂમરહિત હોય અને જ્વાળાઓ ઉપર તરફ લેલિહાન થાય ત્યારે સિદ્ધિ માટે કર્મ કરવું. પરંતુ મંદ અને ધૂમયુક્ત અગ્નિમાં આહુતિ આપનાર વિધિવિરુદ્ધ છે।

Verse 104

यजमानो भवेदन्धः कुपुत्र इति निश्चितम् । दुर्गन्धश्चैव कृष्णश्च नीलश्चैव विशेषतः

નિશ્ચિત રીતે કહેવામાં આવ્યું છે કે જ્યારે અગ્નિ દુર્ગંધયુક્ત, કાળી અને વિશેષ કરીને નીલછાયાવાળી હોય, ત્યારે યજમાન અંધત્વ પામે છે અને કુપુત્ર જન્મે છે।

Verse 105

भूमिं विगाहते यत्र तत्र विद्यात्पराभवम् । अर्चिष्मान्पिंगलशिखः सर्पिःकांचनसप्रभः

જ્યાં અગ્નિ જાણે ભૂમિમાં ધસી જાય, ત્યાં પરાભવ અને હાનિ જાણવી. પરંતુ શુભ અગ્નિ તેજસ્વી, પિંગળ શિખાવાળી, ઘી અને સોનાની જેમ પ્રકાશમાન હોય છે।

Verse 106

स्निग्धः प्रदक्षिणश्चैव वह्निः स्यात्कार्यसिद्धये । अंजनाभ्यंजनं गंधान्मन्त्रप्रणयनं तथा

સ્નિગ્ધ, તેજસ્વી અને જમણી તરફ ફરતી અગ્નિ કાર્યસિદ્ધિ આપે છે. તેમ જ અંજન-લેપન, અભ્યંજન, સુગંધદ્રવ્યો અને મંત્રોનું યથાવિધિ પ્રયોગ/જપ પણ (હિતકારી).

Verse 107

काशैः पुनर्भवेत्कार्यं हयमेधफलं लभेत् । अष्टजातिकपुष्पं च अञ्जनं नित्यमेव हि

કાશ-ઘાસથી ફરી કાર્ય સિદ્ધ થાય છે અને અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. તેમજ અષ્ટજાતિના પુષ્પો અને અંજનનો નિત્ય ઉપયોગ કરવો જોઈએ।

Verse 108

कृष्णेभ्यश्च तिलेभ्यश्च तैलं यत्नात्सुरक्षितम् । चन्दनागरुणी चोभे तमालोशीरपद्मकम्

કાળા તલમાંથી કાઢેલું તેલ પ્રયત્નપૂર્વક સાચવી રાખવું શુભ છે. તેમ જ ચંદન અને અગરુ—બન્ને—અને તમાલ, ઉશીરા (વેટિવર) તથા પદ્મક પણ પ્રશસ્ત છે।

Verse 109

धूपश्च गौग्गुलः श्रेष्ठस्तौरुष्को धूप एव च । शुक्लाः सुमनसः श्रेष्ठास्तथा पद्मोत्पलानि च

ધૂપોમાં ગુગ્ગુલુ શ્રેષ્ઠ છે અને તૌરુષ્ક પણ ઉત્તમ ધૂપ ગણાય છે. પુષ્પોમાં શ્વેત પુષ્પો શ્રેષ્ઠ; તેમજ પદ્મ અને ઉત્પલ પણ।

Verse 110

गन्धवन्त्युपपन्नानि यानि चान्यानि कृत्स्नशः । निशिगंधा जपा भिण्डिरूपकः सकुरंटकः

તીવ્ર સુગંધવાળા પુષ્પો તથા એ જ પ્રકારના અન્ય સર્વ—નિશિગંધા, જપા, ભિણ્ડિરূপક અને કુરંટક વગેરે—અહીં શ્રાદ્ધકર્મમાં વર્જ્ય તરીકે સૂચિત છે।

Verse 111

पुष्पाणि वर्जनीयानि श्राद्धकर्मणि नित्यशः । सौवर्णं राजतं ताम्रं पितॄणां पात्रमुच्यते

શ્રાદ્ધકર્મમાં નિત્ય પુષ્પો વર્જ્ય છે. પિતૃઓ માટે સુવર્ણ, રજત અને તામ્રનાં પાત્રો યોગ્ય કહેવાય છે।

Verse 112

रजतस्य तथा किञ्चिद्दर्शनं पुण्यदायकम् । कृष्णाजिनस्य सान्निध्यं दर्शनं दानमेव च

રજતનું થોડું દર્શન પણ પુણ્યદાયક છે. કૃષ્ણાજિનનું સાન્નિધ્ય, તેનું દર્શન અને તેનું દાન—આ પણ પુણ્યપ્રદ છે।

Verse 113

रक्षोघ्नं चैव वर्चस्यं पशून्पुत्रांश्च तारयेत् । अथ मन्त्रं प्रवक्ष्यामि अमृतं ब्रह्मनिर्मितम्

આ રાક્ષસાદિ ઉપદ્રવોનો નાશ કરે છે અને આધ્યાત્મિક તેજ વધારે છે; પશુઓ અને પુત્રોને પણ રક્ષા તથા ઉદ્ધાર આપે છે. હવે હું બ્રહ્મા-નિર્મિત, અમૃતસમાન મંત્ર કહું છું।

Verse 114

देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च । नमः स्वाहायै स्वधायै नित्यमेव नमोनमः

દેવતાઓને, પિતૃઓને તથા મહાયોગીઓને પણ નમસ્કાર. સ્વાહા અને સ્વધાને નિત્યે નમો નમઃ.

Verse 115

आद्यावसाने श्राद्धस्य त्रिरावर्तमिमं जपन् । अश्वमेधफलं ह्येतद्विप्रैः संज्ञाय पूजितम्

શ્રાદ્ધના આરંભે અને અંતે આ મંત્રને ત્રણ વાર જપવાથી અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે—એવું વિપ્રોએ માન્ય કરી પૂજ્યું છે.

Verse 116

पिण्डनिर्वपणे वापि जपेदेनं समाहितः । पितरः क्षिप्रमायान्ति राक्षसाः प्रद्रवन्ति च

અથવા પિંડનિવેદન સમયે પણ એકાગ્રચિત્તે તેનો જપ કરવો. પિતૃઓ શીઘ્ર આવે છે અને રાક્ષસો દોડી જાય છે.

Verse 117

सप्तार्चिषं प्रवक्ष्यामि सर्वकामशुभप्रदम्

હું ‘સપ્તાર્ચિષ’ મંત્ર કહું છું; તે સર્વ કામનાઓની સિદ્ધિ અને શુભતા આપે છે.

Verse 118

अमूर्तानां च मूर्तानां पितॄणां दीप्ततेजसाम् । नमस्यामि सदा तेषां ध्यायिनां दिव्यचक्षुषाम्

અમૂર્ત અને મૂર્ત, દીપ્ત તેજવાળા, ધ્યાનનિષ્ઠ તથા દિવ્યચક્ષુસંપન્ન એવા પિતૃઓને હું સદા નમસ્કાર કરું છું.

Verse 119

इन्द्रादीनां च नेतारो दक्षमारीचयस्तया । तान्नमस्यामि सर्वान्वै पितॄंश्चैवौषधीस्तथा

ઇન્દ્ર આદિના સંબંધિત નેતાઓને તથા દક્ષ અને મરીચિની પરંપરાને—તેમ સૌને હું નમસ્કાર કરું છું; પિતૃઓને અને ઔષધિઓને પણ પ્રણામ કરું છું।

Verse 120

नक्षत्राणां ग्रहाणां च वाय्वग्न्योश्च पितॄनपि । द्यावापृथिव्योश्च सदा नमस्यामि कृताञ्जलिः

હું કરજોડે સદા નક્ષત્રો અને ગ્રહોને, વાયુ અને અગ્નિને, પિતૃઓને, તેમજ દ્યાવા-પૃથિવી—આકાશ અને ધરતીને પણ નમસ્કાર કરું છું।

Verse 121

नमः पितृभ्यः सप्तभ्यो नमो लोकेषु सप्तसु । स्वयंभुवे नमस्यामो ब्रह्मणे योगचक्षुषे

સાત પિતૃવર્ગોને નમઃ; સાત લોકોમાં નમસ્કાર. યોગચક્ષુ ધરાવતા સ્વયંભૂ બ્રહ્માને અમે પ્રણામ કરીએ છીએ।

Verse 122

एतत्त्वदुक्तं सप्तर्षिब्रह्मर्षिगणसेवितम् । पवित्रं परमं ह्येतच्छ्रीमद्रक्षोविनाशनम्

તમારા દ્વારા કહેલું આ તત્ત્વવચન સપ્તર્ષિ અને બ્રહ્મર્ષિગણોથી સેવિત છે. આ પરમ પવિત્ર, શ્રીમય અને દુષ્ટ રાક્ષસી બાધાઓનો વિનાશક છે।

Verse 123

अनेन विधिना युक्तस्त्रीन्वारांस्तु जपेन्नरः । भक्त्या परमया युक्तः श्रद्दधानो जितेन्द्रियः

આ વિધિથી યુક્ત પુરુષે તેને ત્રણ વાર જપ કરવો—પરમ ભક્તિથી યુક્ત, શ્રદ્ધાવાન અને ઇન્દ્રિયજयी બનીને।

Verse 124

सप्तार्चिषं जपेद्यस्तु नित्यमेव समाहितः । स तु सप्तसमुद्रायाः पृथिव्या एकराड्भवेत्

જે સમાહિત ચિત્તે નિત્ય ‘સપ્તાર્ચિષ’ મંત્રનો જપ કરે છે, તે સાત સમુદ્રોથી પરિભ્રમિત પૃથ્વીનો એકછત્ર અધિપતિ બને છે।

Verse 125

श्राद्धकल्पं पठेद्यो वै स भवेत्पंक्तिपावनः । अष्टादशानां विद्यानां स च वै पारगः स्मृतः

જે ‘શ્રાદ્ધકલ્પ’નું પાઠ કરે છે, તે ભોજનપંક્તિને પાવન કરનાર બને છે; અને અષ્ટાદશ વિદ્યાઓમાં પારંગત ગણાય છે।

Verse 126

पूजां पुष्टिं स्मृतिं मेधां राज्यमारोग्यमेव च । प्रीता नित्यं प्रयच्छन्ति मानुषाणां पितामहाः

માનવના પિતામહો (પિતૃગણ) પ્રસન્ન થઈને નિત્ય પૂજા-સન્માન, પુષ્ટિ, સ્મૃતિ, મેધા, રાજ્ય અને આરોગ્ય અર્પે છે।

Verse 127

एवं प्रभासक्षेत्रे स सरस्वत्यब्धिसंगमे । कुर्याच्छ्राद्धं विधानेन प्रभासे चैव भामिनि

આ રીતે, હે સુન્દરી, પ્રભાસક્ષેત્રમાં—સરಸ್ವતી અને સમુદ્રના સંગમે—વિધિ મુજબ પ્રભાસમાં જ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ।

Verse 206

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभास क्षेत्रमाहात्म्ये सरस्वत्यब्धिसंगमे श्राद्धकल्पे श्राद्धविधिवर्णनंनाम षडुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશી-સહસ્રી સંહિતામાં, સાતમા પ્રભાસખંડમાં, પ્રથમ ‘પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય’ અંતર્ગત, સરસ્વતી-સમુદ્ર સંગમસ્થ ‘શ્રાદ્ધકલ્પ’માં ‘શ્રાદ્ધવિધિવર્ણન’ નામનો બે સો છઠ્ઠો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।