Adhyaya 93
ઈશ્વર દેવીને ઉપદેશ આપે છે કે અઘોરેશથી થોડું ઉત્તર તરફ, વાયવ્ય (ઉત્તર-પશ્ચિમ) દિશામાં આવેલ મહાકાલેશ્વર લિંગ પાસે જવું; આ સ્થાન પાપ-નાશક તીર્થ છે. અધ્યાયમાં યુગાનુસાર નામપરંપરા વર્ણવાય છે—કૃતયુગમાં તે ‘ચિત્રાંગદેશ્વર’ તરીકે સ્મરાતું, અને કલિયુગમાં ‘મહાકાલેશ્વર’ તરીકે સ્તુત થાય છે. રુદ્રને કાળરૂપ તથા સૂર્યને પણ ગ્રસી લે તેવું વિશ્વતત્ત્વ કહીને, બ્રહ્માંડચિંતનને ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય સાથે જોડવામાં આવ્યું છે. પ્રાતઃકાળે ષડક્ષર મંત્રથી પૂજા કરવાની વિધિ છે. કૃષ્ણાષ્ટમીના દિવસે ઘીમાં મિશ્રિત ગુગ્ગુલુ અર્પણ કરીને યોગ્ય રાત્રિવિધાન સાથે વિશેષ વ્રત કરવું; ભૈરવ અપરાધો માટે વિશાળ ક્ષમા આપે છે એમ કહેવાયું છે. દાનમાં ધેનુદાનને મહત્ત્વ આપીને તે પિતૃવંશને ઉન્નત કરે છે એમ જણાવાયું છે; તેમજ દેવના દક્ષિણ ભાગે શતરુદ્રીય પાઠ પિતૃ અને માતૃ—બન્ને કુલોના ઉદ્ધાર માટે કહ્યો છે. ઉત્તરાયણ સમયે ઘૃતકંબળ અર્પણ કરવાથી કઠોર પુનર્જન્મ શમશે એવી ફલશ્રુતિ છે. સમૃદ્ધિ, અનિષ્ટનિવારણ અને જન્મોજન્મ ભક્તિદૃઢતા પ્રાપ્ત થાય છે; અંતે ચિત્રાંગદના પૂર્વપૂજનથી આ ક્ષેત્રની કીર્તિ પ્રસરી હોવાનું નિગમન છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेद्वरारोहे महाकालेश्वरं हरम् । अघोरेशादुत्तरतः किंचिद्वायव्यसंस्थितम्
ઈશ્વરે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે વરારોહે, અઘોરેશ્વરથી થોડું ઉત્તર તરફ, વાયવ્ય દિશામાં સ્થિત મહાકાલેશ્વર નામના હર પાસે જવું જોઈએ।
Verse 2
धनुषां त्रिंशता देवि श्रुतं पातकनाशनम् । पूर्वं कृतयुगे देवि स्मृतं चित्रांगदेश्वरम्
હે દેવી, ત્રીસ ધનુષ્ય જેટલા અંતરમાં આવેલું આ સ્થાન પાતકનાશક તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. હે દેવી, પૂર્વે કૃતયુગમાં તેને ‘ચિત્રાંગદેશ્વર’ નામે સ્મરવામાં આવતું હતું।
Verse 3
महाकालेश्वरं देवि कलौ नाम प्रकीर्तितम् । कालरूपी महारुद्रस्तस्मिंल्लिंगे व्यवस्थितः
હે દેવી, કલિયુગમાં તે ‘મહાકાલેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે; કાળરૂપ મહારુદ્ર તે લિંગમાં પ્રતિષ્ઠિત રહી નિવાસ કરે છે।
Verse 4
चराचरगुरुः साक्षाद्देवदानवदर्पहा । सूर्यरूपेण यत्सर्वं ब्रह्मांडे ग्रसते प्रिये
તે ચરાચર સર્વનો સాక్షાત્ ગુરુ છે, દેવો અને દાનવોના દર્પનો નાશક; અને હે પ્રિયે, સૂર્યરૂપે બ્રહ્માંડમાં રહેલું સર્વ ગ્રસી લે છે।
Verse 5
स देवः संस्थितो देवि तस्मिंल्लिंगे महाप्रभः । यस्तत्पूजयते भक्त्या कल्ये लिंगं मम प्रियम् । षडक्षरेण मंत्रेण मृत्युं जयति तत्क्षणात्
હે દેવી, તે મહાપ્રભુ દેવ તે લિંગમાં પ્રતિષ્ઠિત છે। જે પ્રાતઃકાળે ભક્તિપૂર્વક મને પ્રિય તે લિંગની પૂજા કરે છે, તે ષડક્ષરી મંત્રથી તત્ક્ષણે મૃત્યુને જીતે છે।
Verse 6
कृष्णाष्टम्यां विशेषेण गुग्गुलं घृतसंयुतम् । यो दहेद्विधिवत्तत्र पूजां कृत्वा निशागमे
વિશેષ કરીને કૃષ્ણાષ્ટમીના દિવસે, સાંજ પડતાં ત્યાં પૂજા કરીને, ઘી સાથે મિશ્રિત ગુગ્ગુલુને વિધિપૂર્વક દહન કરે તે—
Verse 7
अपराधसहस्रं तु क्षमते तस्य भैरवः । धेनुदानं प्रशंसंति तस्मिन्स्थाने महर्षयः
એવા ભક્તના હજાર અપરાધોને પણ ભૈરવ ક્ષમા કરે છે; અને તે સ્થાને મહર્ષિઓ ધેનુદાનની પ્રશંસા કરે છે।
Verse 8
धेनुदस्तारयेन्नूनं दश पूर्वान्दशापरान् । देवस्य दक्षिणे भागे यो जपेच्छतरुद्रियम्
ગાયનું દાન કરનાર નિશ્ચયે દસ પૂર્વજો અને દસ વંશજોનો ઉદ્ધાર કરે છે. અને જે દેવના દક્ષિણ ભાગે બેસી શતરુદ્રીયનો જપ કરે છે—તે મહાપુણ્યનો ભાગી બને છે.
Verse 9
उद्धरेत्पितृवर्गं च मातृवर्गं च मानवः । बाल्ये वयसि यत्पापं वार्द्धके यौवनेऽपि वा । क्षालयेच्चैव तत्सर्वं दृष्ट्वा कालेश्वरं हरम्
કાલેશ્વર—સ્વયં હર—નું દર્શન કરવાથી મનુષ્ય પિતૃવર્ગ અને માતૃવર્ગ બંનેનો ઉદ્ધાર કરે છે. બાળપણ, યુવાની કે વૃદ્ધાવસ્થામાં કરેલું જે પાપ હોય તે બધું કાલેશ્વરના દર્શનથી ધોવાઈ જાય છે.
Verse 10
अयने चोत्तरे प्राप्ते यः कुर्याद्घृतकंबलम् । न स भूयोऽत्र संसारे जन्म प्राप्नोति दारुणम्
ઉત્તરાયણ આવે ત્યારે જે ‘ઘૃતકંબલ’ નામનું ઘી-દાન/હોમ કરે છે, તે આ સંસારચક્રમાં ફરી કદી દારુણ જન્મ પામતો નથી.
Verse 11
न दुःखितो दरिद्रो वा दुर्भगो वा प्रजायते । सप्तजन्मान्तराण्येव महाकालेशदर्शनात्
મહાકાલેશના માત્ર દર્શનથી સાત જન્મો સુધી દુઃખી, દરિદ્ર કે દુર્ભાગી થઈને જન્મ થતો નથી.
Verse 12
धनधान्यसमायुक्ते स्फीते सञ्जायते कुले । भक्तिर्भवति भूयोऽपि महाकालेश्वरार्चने
તે ધન-ધાન્યથી યુક્ત, સમૃદ્ધ કુળમાં જન્મે છે; અને મહાકાલેશ્વરની અર્ચનામાં તેની ભક્તિ વારંવાર પ્રગટે છે.
Verse 13
इति संक्षेपतः प्रोक्तं महाकालेश्वरं प्रिये । चित्रांगदो गणो देवि तेन चाराधितं पुरा
આ રીતે, હે પ્રિયે, સંક્ષેપમાં મહાકાલેશ્વરનું માહાત્મ્ય કહેવાયું. હે દેવી, પૂર્વકાળે ચિત્રાંગદ નામના એક ગણએ ભક્તિપૂર્વક તેમની આરાધના કરી હતી.
Verse 14
दिव्याब्दानां सहस्रं तु महा कालेश्वरं हि तत् । चित्रांगदेश्वरं नाम तेन ख्यातं धरातले
હજાર દિવ્ય વર્ષો સુધી તે લિંગ મહાકાલેશ્વર રૂપે સ્થિત રહ્યું; તેથી ધરાતલ પર તે ‘ચિત્રાંગદેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું.
Verse 93
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभास खंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य एकादशरुद्रमाहात्म्ये महाकालेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिणवतितमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કાન્દ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડમાં, પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યના એકાદશરુદ્રમાહાત્મ્ય વિભાગમાં ‘મહાકાલેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો ત્રાણુંમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.