Adhyaya 42
અધ્યાય 42માં ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં ચંડીશ દેવને કેવી રીતે નજીક જઈ પૂજા કરવી તે ઉપદેશ આપે છે. સોમેશ/ઈશના દિગ્ભાગની નજીક અને દંડપાણિના નિવાસથી બહુ દૂર નહીં એવા દક્ષિણ ભાગમાં મંદિરનું સ્થાન સૂચક ચિહ્નોથી જણાવાયું છે. પૂર્વે ચંડા તથા કઠોર તપ કરનાર એક ગણએ અહીં પ્રતિષ્ઠા અને પૂજા કરી હતી, તેથી પ્રસિદ્ધ ચંડેશ્વર લિંગ પ્રગટ થયું—એ રીતે તીર્થની અધિકારતા સ્થાપિત થાય છે. પછી પૂજાનો ક્રમ દર્શાવાયો છે—દૂધ, દહીં અને ઘીથી અભિષેક; મધ, શેરડીનો રસ અને કેસરનું લેપન; કપૂર, ઉશીર, કસ્તૂરીસાર જેવા સુગંધિત દ્રવ્યો તથા ચંદન; પુષ્પાર્ચન; ધૂપ અને અગરૂ; શક્તિ મુજબ વસ્ત્રાર્પણ; દીપ સાથે નૈવેદ્ય, ખાસ કરીને પરમાન્ન; અને દ્વિજાતિઓને દાન-દક્ષિણા. સ્થાનવિશેષ ફળ પણ કહેવાય છે—દક્ષિણાભિમુખ થઈ આપેલું દાન ચંડીશ માટે અક્ષય બને છે; ચંડીશના દક્ષિણમાં કરેલું શ્રાદ્ધ પિતૃઓને દીર્ઘ તૃપ્તિ આપે છે; ઉત્તરાયણમાં ઘૃત-કંબળ વ્રત/દાન કઠોર પુનર્જન્મથી બચાવે છે. અંતે શૂલિનની તીર્થભક્તિ પ્રાયશ્ચિત્તરૂપ ગણાઈ, નિર્માલ્ય સંબંધિત અપરાધ, અજાણતાં ભક્ષણ અને અન્ય કર્મજન્ય દોષોથી મુક્તિ આપે છે એમ ઉપદેશ છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि चण्डीशं देवमुत्तमम् । सोमेशादीशदिग्भागे धनुषां सप्तके स्थितम्
ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી! ત્યારબાદ ઉત્તમ દેવ ચંડીશ પાસે જવું; તે સોમેશથી ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશામાં સાત ધનુષ્ય જેટલા અંતરે સ્થિત છે।
Verse 2
दण्डपाणेस्तु भवनाद्दक्षिणे नातिदूरगम् । चंड्या प्रतिष्ठितं पूर्वं चण्डेनाराधितं ततः
દંડપાણિના ભવનના દક્ષિણમાં, બહુ દૂર નહીં—આ પૂર્વે ચંડી દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત થયું; ત્યારબાદ ચંડે તેની આરાધના કરી।
Verse 3
गणेन मम देवेशि तत्कृत्वा दुष्करं तपः । तेन चण्डेश्वरं लिंगं प्रख्यातं धरणीतले
હે દેવેશી! મારા ગણે ત્યાં દુષ્કર તપ કર્યું; તેના કારણે તે લિંગ ધરતી પર ‘ચંડેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું।
Verse 4
स्नापयेत्पयसा पूर्वं दध्ना घृतयुतेन च । मधुनेक्षुरसेनैव कुंकुमेन विलेपयेत्
પ્રથમ (લિંગને) દૂધથી સ્નાન કરાવવું; પછી ઘી મિશ્રિત દહીંથી; તેમજ મધ અને ઇક્ષુરસથી પણ; અને કુંકુમ (કેસર)થી લેપન કરવું।
Verse 5
कर्पूरोशीरमिश्रेण मृगनाभिरसेन च । चन्दनेन सुगन्धेन पुष्पैः संपूजयेत्ततः
પછી કપૂર-ઉશીરના મિશ્રણથી, મૃગનાભિ-રસથી, સુગંધિત ચંદન અને પુષ્પોથી સંપૂર્ણ રીતે પૂજન કરવું।
Verse 6
दग्ध्वा धूपं पुरो देवि ततो देवस्य चागुरुम् । वस्त्रैः संपूजयेत्पश्चादात्मवित्तानुसारतः
હે દેવી! પ્રથમ દેવના સમક્ષ ધૂપ પ્રજ્વલિત કરીને, પછી પ્રભુને સુગંધિત અગુરુ અર્પણ કરવું; ત્યારબાદ પોતાની ક્ષમતા મુજબ વસ્ત્રોથી પૂજન કરવું।
Verse 7
नैवेद्यं परमान्नं च दत्त्वा दीपसम न्वितम् । ततो दद्याद्द्विजातिभ्यो यथाशक्त्या तु दक्षिणाम्
દીપ સાથે નૈવેદ્ય—વિશેષ કરીને ઉત્તમ પરમાન્ન—અર્પણ કરીને, પછી પોતાની શક્તિ મુજબ દ્વિજોને દક્ષિણા આપવી।
Verse 8
दक्षिणां दिशमास्थाय यत्किंचित्तत्र दीयते । चण्डीशस्य वरारोहे तत्सर्वं चाक्षयं भवेत्
હે વરારોહે! દક્ષિણ દિશા તરફ મુખ રાખીને ચંડીશના નિમિત્તે ત્યાં જે કંઈ અપાય છે, તે સર્વ અક્ષય પુણ્યરૂપ બને છે।
Verse 9
यः श्राद्धं कुरुते तत्र चण्डीशस्य तु दक्षिणे । आकल्पं तृप्तिमायांति पितरस्तस्य भामिनि
હે ભામિની! જે ત્યાં ચંડીશના દક્ષિણ ભાગમાં શ્રાદ્ધ કરે છે, તેના પિતૃઓ એક પૂર્ણ કલ્પ સુધી તૃપ્તિ પામે છે।
Verse 10
अयने चोत्तरे प्राप्ते यः कुर्याद्घृत कम्बलम् । न स भूयोऽत्र संसारे जन्म प्राप्नोति दारुणम्
ઉત્તરાયણ પ્રાપ્ત થતાં જે ‘ઘૃત-કંબલ’ વિધિ કરે છે, તે આ સંસારચક્રમાં ફરી ભયંકર જન્મ પામતો નથી।
Verse 11
एवं कृत्वा नरो भक्त्या यात्रां देवस्य शूलिनः । निर्माल्यातिक्रमोद्भूतैरज्ञानाद्भक्षणोद्भवैः । पापैः प्रमुच्यते जंतुस्तथाऽन्यैः कर्मसंभवैः
આ રીતે ભક્તિપૂર્વક શૂલધારી દેવની યાત્રા કરવાથી, નિર્માલ્યના અતિક્રમણથી ઉત્પન્ન, અજ્ઞાનવશ તેના ભક્ષણથી ઉત્પન્ન તથા અન્ય કર્મજન્ય પાપોથી પણ જીવ મુક્ત થાય છે।
Verse 42
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमेप्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये चण्डीशमाहात्म्यवर्णनंनामद्विचत्वारिंशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ ‘પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય’ માં ‘ચંડીશમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો બેતાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।