Adhyaya 147

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि ब्रह्मकुण्डमनुत्तमम् । तस्यैव नैरृते भागे ब्रह्मणा निर्मितं पुरा

ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી! ત્યારબાદ અનુત્તમ બ્રહ્મકુંડમાં જવું જોઈએ; તેના નૈઋત્ય ભાગમાં બ્રહ્માએ પ્રાચીનકાળે એક પવિત્ર સ્થાન રચ્યું હતું।

Verse 2

यदा तु ऋक्षराजेन सोमनाथः प्रति ष्ठितः । तदा ब्रह्मादयो देवाः सर्वे तत्र समागताः । प्रतिष्ठार्थं हि देवस्य शशांकेन निमन्त्रिताः

જ્યારે નક્ષત્રોના અધિપતિ શશાંક (ચંદ્ર) એ સોમનાથની પ્રતિષ્ઠા કરી, ત્યારે બ્રહ્મા આદિ સર્વ દેવો ત્યાં એકત્ર થયા—દેવની પ્રતિષ્ઠા માટે ચંદ્ર દ્વારા આમંત્રિત થઈને।

Verse 3

अथाऽब्रवीन्निशानाथो ब्रह्माणं विनयान्वितः

ત્યારે વિનયથી પરિપૂર્ણ નિશાનાથ (ચંદ્ર) બ્રહ્માને બોલ્યો.

Verse 4

कृतं भवद्भिर्जानाति स्थापनं वै यथा जनः । तथा कुरु सुरश्रेष्ठ चिह्नमात्मसमुद्भवम्

લોકો જાણે કે આ સ્થાપન તમારાથી થયું છે—એવું કરો; હે સૂરશ્રેષ્ઠ, તમારી પોતાની દિવ્ય શક્તિમાંથી ઉદ્ભવેલું એક ચિહ્ન પ્રગટ કરો.

Verse 5

एवं श्रुत्वा तदा ब्रह्मा ध्यानं कृत्वा तु निश्चलम् । आह्वयत्सर्वतीर्थानि पुष्करादीनि सर्वशः

આ સાંભળી બ્રહ્માએ અચળ ધ્યાન ધારણ કર્યું અને પુષ્કર આદિ સર્વ તીર્થોને સર્વ દિશાઓમાંથી આહ્વાન કર્યા.

Verse 6

स्वर्गे वै यानि तीर्थानि तथैव च रसातले । तपःसामर्थ्ययोगेन ब्रह्मणाऽकर्षितानि च । अतस्तस्यैव नाम्ना तु ब्रह्मकुण्डं तु गीयते

સ્વર્ગમાં જે તીર્થો છે અને રસાતળમાં પણ જે તીર્થો છે—બ્રહ્માએ તપોબળથી તેમને અહીં આકર્ષ્યા; તેથી તે તેમના નામથી ‘બ્રહ્મકુંડ’ તરીકે ગવાય છે.

Verse 7

गणानां च सहस्रैस्तु चतुर्दशभिरीक्ष्यते । अतश्चाभक्तियुक्तानां दुष्प्राप्यं तीर्थमुत्तमम्

આ ચૌદ હજાર ગણો દ્વારા દર્શિત થાય છે; તેથી ભક્તિ વિનાના લોકો માટે આ ઉત્તમ તીર્થ દુર્લભ છે.

Verse 8

अथाब्रवीत्सर्वदेवान्ब्रह्मा लोकपितामहः

ત્યારે લોકપિતામહ બ્રહ્માએ સર્વ દેવોને સંબોધીને કહ્યું।

Verse 9

अत्र कुण्डे नरः स्नात्वा यः पितॄंस्तर्पयिष्यति । अग्निष्टोमफलं सव लप्स्यते स च मानवः । तत्प्रसादात्स्वर्गलोके विमानेन चरिष्यति

જે મનુષ્ય આ કુંડમાં સ્નાન કરીને પિતૃઓને તર્પણ કરે છે, તે અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું સંપૂર્ણ ફળ પામે છે; તે પુણ્યપ્રસાદથી સ્વર્ગલોકે વિમાનમાં વિહરે છે।

Verse 10

गोदानं चाश्वदानं च तथा स्वर्णकमण्डलुम् । दद्याद्विप्राय विदुषे सर्वपापापनुत्तये

સર્વ પાપોના નિવારણ માટે વિદ્વાન બ્રાહ્મણને ગોદાન, અશ્વદાન તથા સ્વર્ણકમંડલુ દાન આપવું જોઈએ।

Verse 11

पौर्णमास्यां महादेवि तथा च प्रतिपद्दिने । सर्वपापविनाशार्थं तत्र स्नाति सरस्वती

હે મહાદેવી! પૂનમના દિવસે તથા પ્રતિપદાના દિવસે પણ સર્વ પાપોના વિનાશ માટે સરસ્વતી ત્યાં સ્નાન કરે છે।

Verse 12

सिद्धं रसायनं देवि तत्र वै ह्युदकं प्रिये । नानावर्णसमायुक्तमुपदेशेन सिद्ध्यति

હે દેવી, પ્રિયે! ત્યાંનું જળ ખરેખર સિદ્ધ રસાયન છે; અનેક વર્ણોથી યુક્ત તે ઉપદેશથી પ્રભાવશાળી બની સિદ્ધ થાય છે।

Verse 13

दारिद्र्यदुःखरुक्छोकान्मानवः सेवते कथम् । ब्रह्मकुण्डमनुप्राप्य कल्पवृक्षमिवापरम्

બ્રહ્મકુંડને પ્રાપ્ત કર્યા પછી મનુષ્ય ગરીબી, દુઃખ, રોગ અને શોકને ફરી કેવી રીતે સહન કરી શકે? તે તો જાણે બીજું કલ્પવૃક્ષ જ છે.

Verse 14

देव्युवाच । भगवन्विस्तराद्ब्रूहि ब्रह्मकुण्डमहोदयम् । सर्वप्राणिहितार्थाय विस्तराद्वद मे प्रभो

દેવીએ કહ્યું— હે ભગવન, બ્રહ્મકુંડના મહોદય અને મહિમા વિષે વિસ્તારે કહો. સર્વ પ્રાણીઓના હિત માટે, હે પ્રભુ, મને પૂર્ણ રીતે વર્ણવો.

Verse 15

ब्रह्मकुंडस्य माहात्म्यं श्रोतुं मे कौतुकं महत् । लोकानां दुःखनाशाय दारिद्यक्षयहेतवे

બ્રહ્મકુંડનું માહાત્મ્ય સાંભળવાની મને બહુ ઉત્કંઠા છે; લોકોના દુઃખનો નાશ થાય અને ગરીબીનો ક્ષય થાય એ માટે.

Verse 16

भगवन्मानुषाः सर्वे दुःखशोकनिपीडिताः । भ्रमंति सकलं जन्म रसायनविमोहिताः

હે ભગવન, બધા મનુષ્યો દુઃખ અને શોકથી પીડિત છે; ‘રસાયન’ના મોહમાં પડેલા તેઓ આખું જીવન ભટકતા રહે છે.

Verse 17

तेषां हिताय मे ब्रूहि निर्वाणं रसमुत्तमम् । आदाविह शरीरं तु अक्षय्यं तु यथा भवेत्

તેમના હિત માટે મને તે પરમ ‘રસ’ કહો જે નિર્વાણ આપે; અને શરૂઆતમાં અહીં શરીર કેવી રીતે અક્ષય અને અવિનાશી બની શકે તે પણ જણાવો.

Verse 18

अष्टसिद्धिसमा युक्तं सर्वविद्यासमन्वितम् । कामरूपं क्रियायुक्तं सर्वव्याधिविवर्जितम्

તે અષ્ટસિદ્ધિઓથી યુક્ત, સર્વ વિદ્યાઓથી સમન્વિત, ઇચ્છાનુસાર રૂપ ધારણ કરનાર, ક્રિયામાં સમર્થ અને સર્વ વ્યાધિઓથી રહિત બને છે.

Verse 19

ततस्तु परमं देव निर्वाणं येन वै लभेत् । मानवः कृतकृत्यश्च जायते च यथा प्रभो

ત્યારબાદ, હે પરમ દેવ! જે ઉપાયથી મનુષ્ય પરમ નિર્વાણ પ્રાપ્ત કરે અને, હે પ્રભુ, તમારા વિધાન મુજબ કૃતકૃત્ય બને—તે કહો.

Verse 20

तथा कथय मे देव दयां कृत्वा जगत्प्रभो । निर्वाणपरमं कल्पं सर्वभ्रांतिविवर्जितम् । प्रसिद्धं सुखदं दिव्यं समा चक्ष्व महेश्वर

અતએવ, હે દેવ! હે જગત્પ્રભો, દયા કરીને મને નિર્વાણપરમ, સર્વ ભ્રાંતિથી રહિત, પ્રસિદ્ધ, સુખદ અને દિવ્ય એવો કલ્પ (વિધિ) કહો; હે મહેશ્વર, તેને સંપૂર્ણ રીતે સમજાવો.

Verse 21

ईश्वर उवाच । साधुसाधु महादेवि लोकानां हितकारिणि । मर्त्यलोके महादेवि तीर्थं तीर्थवरं शुभम्

ઈશ્વરે કહ્યું—“સાધુ સાધુ, હે મહાદેવી, લોકહિતકારિણી! હે મહાદેવી, મર્ત્યલોકમાં એક શુભ તીર્થ છે—તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠ.”

Verse 22

प्रभासं परमं ख्यातं तच्च द्वादशयोजनम् । तत्र सोमेश्वरो देवस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः

પ્રભાસ પરમ ખ્યાત છે અને તે દ્વાદશ યોજન જેટલું વિસ્તૃત છે. ત્યાં દેવ સોમેશ્વર ત્રિલોકમાં વિશ્રુત છે.

Verse 23

तस्य पूर्वे समाख्यातः श्रीकृष्णो दैत्यसूदनः । चण्डिका योगिनी तत्र सखीभिः परिवारिता

તેના પૂર્વમાં દૈત્યસૂદન શ્રીકૃષ્ણ પ્રસિદ્ધ છે; ત્યાં જ સખી-દેવીઓથી પરિભ્રમિત યોગિની ચંડિકাও વિરાજે છે।

Verse 24

ततः पूर्वे दिशां भागे चतुर्वक्त्रेण निर्मितम् । तीर्थात्तीर्थं वरं दिव्यं सर्वाश्चर्यमयं शुभम्

ત્યારબાદ પૂર્વ દિશાના ભાગમાં ચતુર્મુખ બ્રહ્માએ સ્થાપિત કરેલું એક દિવ્ય તીર્થ છે—તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠ, સર્વ આશ્ચર્યમય અને શુભ।

Verse 25

सेवितं सर्वदेवैस्तु सिद्धैः साध्यैर्ग्रहैस्तथा । अप्सरोमुनिभिर्दिव्यैर्यक्षैश्च पन्नगैः सदा

આ તીર્થનું સદૈવ સર્વ દેવો, સિદ્ધો, સાધ્યો અને ગ્રહો દ્વારા સેવન થાય છે; દિવ્ય અપ્સરાઓ, મુનિઓ તથા યક્ષો અને નાગો દ્વારા પણ।

Verse 26

सिद्ध्यर्थं सर्वकामार्थं दिव्यभोगावहं शुभम् । ब्रह्मकुण्डमिति ख्यातं ब्रह्मणा निर्मितं यतः

આ શુભ તીર્થ સિદ્ધિ માટે અને સર્વ કામ્યફળ માટે છે, દિવ્ય ભોગ આપનારું છે; બ્રહ્માએ રચ્યું હોવાથી ‘બ્રહ્મકુંડ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 27

तस्य वायव्यकोणे तु हिर ण्येशः स्वयं स्थितः । तमाराध्य महादेवं हिरण्येश्वरमुत्तमम्

તેના વાયવ્ય ખૂણે સ્વયં હિરણ્યેશ સ્થિત છે; તે ઉત્તમ મહાદેવ—હિરણ્યેશ્વર—ની આરાધના કરવાથી (ઇષ્ટ ફળ મળે છે)।

Verse 28

महामन्त्रं जपेत्क्षिप्रं दशांशं होमयेत्सुधीः । होमेन सिद्ध्यते मन्त्रः सत्यं सत्यं वरानने

હે સુમુખી! વિદ્વાન પુરુષે શીઘ્ર મહામંત્રનો જપ કરવો અને તેનો દશાંશ હોમમાં અર્પણ કરવો. હોમથી જ મંત્ર સિદ્ધ થાય છે—સત્ય, સત્ય.

Verse 29

तस्योत्तरे तु दिग्भागे किञ्चिदीशानमाश्रितः । चतुर्वक्त्रो महादेवि क्षेत्रपो लिंगरूपधृक्

તેના ઉત્તર ભાગમાં, ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશા તરફ થોડું ઝુકેલો, હે મહાદેવી, ચતુર્મુખ ક્ષેત્રપાલ લિંગરૂપ ધારણ કરીને સ્થિત છે.

Verse 30

तत्स्थानं रक्षते देवि लिंगरूपेण शंकरः । तमाराध्य प्रयत्नेन ततः कुण्डं समाश्रयेत्

હે દેવી! તે સ્થાનનું રક્ષણ શંકર લિંગરૂપે કરે છે. તેમને પ્રયત્નપૂર્વક આરાધીને, પછી કુંડનો આશ્રય લેવો જોઈએ.

Verse 31

सर्वैश्वर्यमयं देवि नानावर्णविचित्रितम् । कुण्डस्यास्येशदिग्भागे भैरवेश्वरमुत्तमम्

હે દેવી! આ કુંડ સર્વ ઐશ્વર્યથી ભરપૂર છે અને અનેક વર્ણોથી વિચિત્રિત છે. આ કુંડના ઈશાન ભાગમાં ઉત્તમ ભૈરવેશ્વર સ્થિત છે.

Verse 32

दुर्गन्धा भासुरा देवि वहते रसरूपिणी । तस्या रसेन संयुक्तं पृथग्वर्णं हि कर्बुरम्

હે દેવી! ત્યાં રસરૂપિણી એક તેજસ્વી ધારા વહે છે; તે ક્યારેક દુર્ગંધયુક્ત પણ હોય છે. તેના રસ સાથે જોડાતાં તે કર્બુર—અર્થાત્ અલગ અલગ વર્ણોથી ચિતરાયેલું—થઈ જાય છે.

Verse 33

मेघवर्णं महादिव्यं राजतं च पुनः शुभम् । कपिलं दुग्धवर्णं च कर्पूराभं सुशोभनम्

તે ક્યારેક મેઘવર્ણે મહાદિવ્ય રૂપે દેખાય છે; ફરી ક્યારેક રજતપ્રભાથી શુભ લાગે છે. ક્યારેક કપિલ, ક્યારેક દુગ્ધવર્ણ, અને ક્યારેક કર્પૂર સમ ઉજ્જ્વલ—અતિ શોભન.

Verse 34

कदा कस्तूरिकाभासं कुंकुमच्छविकावहम् । सौगन्धं चंदनोपेतं कदाचिद्रौधि रोदकम्

ક્યારેક કસ્તૂરી જેવી આભા, ક્યારેક કુંકુમની છટા ધારણ કરે છે. સુગંધથી ભરપૂર, ચંદનસુવાસથી યુક્ત; અને ક્યારેક રૌદ્ર બની ઉગ્ર-ઉત્તાલ થાય છે.

Verse 35

एते रसाश्च विविधा दृश्यंते तत्र सर्वदा । यस्य तुष्टो महादेवः सिद्ध्यते तस्य तत्क्षणात्

આ વિવિધ રસો ત્યાં સદાય દેખાય છે. જેના પર મહાદેવ પ્રસન્ન થાય છે, તેનું કાર્ય તે ક્ષણે જ સિદ્ધ થાય છે.

Verse 36

रजतं क्षिप्यते तत्र सुवर्ण मिव जायते । प्रत्यक्षमेव तत्रैव रसायनमनुत्तमम्

ત્યાં રજત નાખવામાં આવે તો તે સુવર્ણ સમાન બની જાય છે. ત્યાં જ પ્રત્યક્ષરૂપે અનુત્તમ રસાયન (અલૌકિક રસ) વિદ્યમાન છે.

Verse 37

पश्यंति मानवा देवि कौतुकं तत्क्षणाद्भृशम् । रसं हि परमं दिव्यं तत्रस्थं च कलौ युगे

હે દેવી, માનવો તે મહાન અદ્ભુતને તત્ક્ષણે જોઈ લે છે. કારણ કે તે પરમ દિવ્ય રસ કલિયુગમાં પણ ત્યાં જ સ્થિત રહે છે.

Verse 38

सिद्धं सिद्धरसं पुंसां व्याधीनां क्षयकारकम् । हेमबीजमयं दिव्यं ब्रह्मकुण्डोद्भवं महत्

આ મનુષ્યો માટે સિદ્ધ થયેલું ‘સિદ્ધ-રસ’ છે, જે રોગોનો ક્ષય કરનાર છે. હેમબીજમય, દિવ્ય અને બ્રહ્મકુંડમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું આ મહાન દ્રવ્ય છે.

Verse 39

इदानीं ते प्रवक्ष्यामि मनुष्याणां हिताय वै । दारिद्र्यं क्षयमाप्नोति तत्क्षणाच्च यशस्विनि

હવે હું તને—ખરેખર મનુષ્યોના હિત માટે, હે યશસ્વિની—એ વિધાન કહું છું, જેના દ્વારા દારિદ્ર્ય નાશ પામે છે અને એ જ ક્ષણે યશ પ્રગટે છે.

Verse 40

आदावेव प्रकुर्वन्ति ताम्रकुम्भं दृढं शुभम् । तीर्थोदकं क्षिपेत्तत्र पत्रैस्ताम्रस्तथा युतम्

આરંભમાં જ દૃઢ અને શુભ તાંબાનો કુંભ તૈયાર કરવો. તેમાં તીર્થનું પવિત્ર જળ ઢાળવું અને સાથે તાંબાના પત્ર/ફલક પણ મૂકવા.

Verse 41

निक्षिप्य भूमौ तत्कुम्भं ज्वालयेदनलं ततः । चुह्लीरूपेण षण्मासं पाचयेत्तं शनैःशनैः

તે કુંભને જમીન પર મૂકી, પછી અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરવી. ચૂલ્હીના રૂપે, છ માસ સુધી તેને ધીમે ધીમે તપાવવું/પકાવવું.

Verse 42

पश्चादुद्धृत्य तं कुम्भं पुनरेव जलं क्षिपेत् । मासमेकं पुनः कुर्यान्मासमेकं पुनर्भृशम्

પછી તે કુંભને ઉઠાવી, ફરીથી જળ ઢાળવું. એક માસ સુધી એ જ ક્રિયા ફરી કરવી, અને પછી અત્યંત કાળજીથી વધુ એક માસ પણ કરવી.

Verse 43

ततः सर्वाणि खण्डानि एकीकृत्य प्रयत्नतः । पुनरेवोदकेनैव प्लाव्य चावर्तयेत्पुनः

પછી સર્વ ખંડોને પ્રયત્નપૂર્વક એકત્ર કરીને એકરૂપ કરવું; ત્યારબાદ માત્ર જળથી ફરી ભીંજવીને વારંવાર મથન/ફેરવણ કરવી।

Verse 44

कांचनं जायते तत्र यदि तुष्टो महेश्वरः

ત્યાં મહેશ્વર પ્રસન્ન થાય તો સોનું ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 45

सिद्धिं शरीरजां देवि यदीच्छेन्मानवोत्तमः । स स्नानमादितः कृत्वा संवत्सरत्रयं पुनः

હે દેવી! જો ઉત્તમ માનવ દેહસંબંધિત સિદ્ધિ ઇચ્છે, તો પ્રથમ વિધિપૂર્વક સ્નાન આરંભ કરીને પછી ત્રણ વર્ષ સુધી તેને આચરવું।

Verse 46

मौनेन नियमेनैव महामंत्रजपान्वितः । पूजयेच्च हिरण्येशं क्षेत्रपालं प्रयत्नतः

મૌન અને નિયમપાલનથી યુક્ત, તથા મહામંત્ર-જપમાં લીન થઈ, પ્રયત્નપૂર્વક ક્ષેત્રપાલ હિરણ્યેશની પૂજા કરવી।

Verse 47

पंचोपचारसंयुक्तं ध्यानधारणसंयुतम् । तीर्थोदकेन पाकं वै पेयं तद्वदुदुम्बरे

પંચોપચારોથી યુક્ત, ધ્યાન-ધારણાસહ, તીર્થજળથી તે પાક/કષાય તૈયાર કરીને તેને પીવું; તેમજ ઉદુંબર વૃક્ષ પાસે પણ।

Verse 48

एवं वर्षत्रयेणैव दिव्यदेहः प्रजायते । तेजस्वी वलवान्प्राज्ञः सर्वव्याधिविवर्जितः

આ રીતે માત્ર ત્રણ વર્ષમાં દિવ્ય દેહ પ્રાપ્ત થાય છે—તેજસ્વી, બળવાન, પ્રાજ્ઞ અને સર્વ વ્યાધિઓથી રહિત।

Verse 49

जीवेद्वर्षेशतान्येव त्रीणि दुःखविवर्जितः । वर्षत्रयमविच्छिन्नं यस्तत्र स्नानमाचरेत्

જે ત્યાં ત્રણ વર્ષ સતત સ્નાન આચરે છે, તે સર્વ દુઃખોથી મુક્ત રહી ત્રણસો વર્ષ જીવે છે।

Verse 50

वागीश्वरीं जपेन्नित्यं पूजाहोमसमन्वितः । तस्य प्रवर्तते वाणी सिद्धिः सारस्वती भवेत्

પૂજા અને હોમ સાથે જે નિત્ય વાગીશ્વરીનો જપ કરે છે, તેની વાણી પ્રબળ રીતે પ્રવર્તે છે અને સારસ્વતી સિદ્ધિ પ્રગટે છે।

Verse 51

संस्कृतं प्राकृतं चैवापभ्रंशं भूतभाषितम् । गांगस्रोतःप्रवाहेण उद्गिरेद्गिरमात्मवान् । अश्रान्तां च वरारोहे ह्यविच्छिन्नां च संततम्

અંતઃસામર્થ્યથી યુક્ત તે સંસ્કૃત, પ્રાકૃત, અપભ્રંશ તથા ભૂતોની ભાષાઓ પણ ઉચ્ચારે; ગંગાસ્રોતના પ્રવાહ જેવું—હે વરારોહે—તેની વાણી અશ્રાંત, અવિચ્છિન્ન અને સતત રહેશે।

Verse 52

वदेद्वादिसहस्रैस्तु न श्रमस्तस्य जायते । तीर्थस्यास्य प्रभावेण सर्वशास्त्रविशारदाः

હજારો વાદીઓ સાથે વાદવિવાદ કરે તોય તેને થાક લાગતો નથી; આ તીર્થના પ્રભાવથી તે સર્વ શાસ્ત્રોમાં વિશારદ બને છે।

Verse 53

पंडिता गर्विताः सर्वे तर्कशास्त्रविशारदाः । आगच्छन्ति समं तात विद्ययोद्धतकन्धराः । न शक्नुवंति ते वक्तुं द्रष्टुं वक्त्रमपि प्रिये

હે પ્રિયે, તર્કશાસ્ત્રમાં નિપુણ એવા ગર્વિત પંડિતો બધા એકસાથે આવે છે, વિદ્યાના અહંકારથી ગળું ઊંચું કરીને; છતાં તેઓ બોલી શકતા નથી, અને તેના મુખનું દર્શન પણ કરી શકતા નથી।

Verse 54

वादिनां च सहस्राणि भनक्त्येवं निरीक्षणात्

માત્ર દર્શનથી જ તે આ રીતે હજારો વાદીઓને (વિવાદીઓને) ચકનાચૂર કરી દે છે।

Verse 55

उद्वाहयति शास्त्राणि विबुद्धार्थानि सत्वरम् । विमलं पाञ्चरात्रं च वैष्णवं शैवमेव च

તે શાસ્ત્રોને તેમના પૂર્ણ અર્થબોધ સાથે ત્વરિત રીતે પ્રગટ કરે છે—વિમલ મત, પાંચારાત્ર, વૈષ્ણવ પ્રણાલીઓ અને શૈવ સિદ્ધાંતો પણ।

Verse 56

इतिहासपुराणं च भूततंत्रं च गारुडम् । भैरवं च महातंत्रं कुलमार्गं द्विधा प्रिये

અને હે પ્રિયે, તે ઇતિહાસ-પુરાણ, ભૂતતંત્ર, ગારુડ વિદ્યા, ભૈરવ તથા અન્ય મહાતંત્રો, અને કુલમાર્ગના દ્વિવિધ ભેદને પણ જાણે છે।

Verse 57

रथप्रवरवेगेन वाणी चास्खलिता भवेत् । नश्यंति वादिनः सर्वे गरुडस्येव पन्नगाः

તેની વાણી શ્રેષ્ઠ રથના વેગ જેવી ઝડપી અને અસ્કલિત બને છે; ગરુડ સામે સર્પો જેમ નાશ પામે તેમ બધા વાદીઓ લય પામે છે।

Verse 58

न दारिद्र्यं न रोगश्च न दुःखं मानसं पुनः । राजमान्यो महामानी भवेद्ब्रह्मप्रसादतः

ન દરિદ્રતા રહે, ન રોગ, અને ફરી માનસિક દુઃખ પણ ન રહે; બ્રહ્માના પ્રસાદથી તે રાજાઓ દ્વારા સન્માનિત અને મહાપ્રતિષ્ઠિત બને છે।

Verse 59

उत्साहबलसंयुक्तो देववज्जीवते सुधीः । दाता भोक्ता च वाग्ग्मी च तीर्थस्यास्य प्रसादतः

આ તીર્થના પ્રસાદથી ઉત્સાહ અને બળથી યુક્ત જ્ઞાની પુરુષ દેવતુલ્ય જીવન જીવે છે—તે દાતા, યોગ્ય ભોક્તા અને વાણીમાં પ્રવીણ બને છે।

Verse 60

तैलाभ्यक्तस्य यत्तेजो जायते मनुजेषु च । स्नातमात्रे तथा तेजस्तीर्थस्यैव प्रसादतः

તેલથી અભ્યંગ કરવાથી મનુષ્યોમાં જે તેજ ઉત્પન્ન થાય છે, તેવું જ તેજ અહીં માત્ર સ્નાનથી—આ જ તીર્થના પ્રસાદથી—પ્રગટ થાય છે।

Verse 61

यत्पापं कुरुते जंतुः पैशुन्यं च कृतघ्नताम् । मित्रद्रोहे च यत्पापं यत्पापं पारदारिकम् । तत्सर्वं विलयं याति कुंडस्नानरतस्य च

જીવ જે કોઈ પાપ કરે—પરનિંદા, કૃતઘ્નતા, મિત્રદ્રોહ અને પરસ્ત્રીગમનનું પાપ—કુંડસ્નાનમાં રત વ્યક્તિ માટે તે સર્વ નાશ પામે છે।

Verse 62

मुशलं लङ्घयेद् यस्तु यो गास्त्यजति वै द्विजः । तत्पापं क्षयमाप्नोति ब्रह्मकुण्डस्य दर्शनात्

જે દ્વિજ મર્યાદા લંઘે અથવા ગાયોનો ત્યાગ કરે, તેનું તે પાપ પણ બ્રહ્મકુંડના માત્ર દર્શનથી ક્ષય પામે છે।

Verse 63

पृथिव्यां यानि तीर्थानि दैवतानि तथा पुनः । पूजितानि च सर्वाणि कुण्डस्नानप्रभावतः

આ કુંડમાં સ્નાનના પ્રભાવથી પૃથ્વી上的 સર્વ તીર્થો અને સર્વ દેવતાઓ—બધાં જ—પૂજિત ગણાય છે.

Verse 64

सप्तजन्मार्जितं पापं दर्शनात्क्षयमाव्रजेत्

સાત જન્મોમાં સંચિત પાપ પણ માત્ર તેના દર્શનથી ક્ષય પામી નાશ પામે છે.

Verse 65

यत्पापं गुरुगोघ्ने च परस्वहरणेषु च । तत्पापं क्षयमाप्नोति ब्रह्मकुण्डनिषेवणात्

ગુરુહત્યા, ગોહત્યા અને પરધનહરણથી જે પાપ થાય છે, તે બ્રહ્મકુંડનું ભક્તિપૂર્વક સેવન કરવાથી ક્ષય પામી નાશ પામે છે.

Verse 66

प्रदक्षिणं च यः कुर्यात्स्नात्वा कुण्डस्य नामतः । संख्यया पंचदश वै शृणु तस्यापि यत्फलम्

જે સ્નાન કરીને આ કુંડની પંદર વાર પ્રદક્ષિણા કરે છે, તેના તે કર્મનું ફળ પણ સાંભળો.

Verse 67

प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुन्धरा । सप्तपातालसहिता तीर्थकोटिभिरावृता

તેના પ્રદક્ષિણાથી સાત દ્વીપવાળી પૃથ્વી, સાત પાતાળসহ, કરોડો તીર્થોથી આવૃત—જાણે સંપૂર્ણ રીતે પ્રદક્ષિણિત થાય છે.

Verse 68

आहारमात्रं यो दद्यात्तत्र वेदविदां वरे । लक्षभोज्यं कृतं तेन तीर्थस्यास्य प्रभावतः

હે વેદવિદોમાં શ્રેષ્ઠ! જે ત્યાં માત્ર અન્નનો થોડોક અંશ પણ દાન કરે છે, આ તીર્થના પ્રભાવથી તેણે જાણે લાખ લોકોને ભોજન કરાવ્યું હોય તેમ ફળ થાય છે।

Verse 69

ब्रह्मेश्वरं च संपूज्य हिरण्येश्वरमुत्तमम् । क्षेत्रपालं चतुर्वक्त्रं पूजयेच्चिन्तितं लभेत्

બ્રહ્મેશ્વર અને ઉત્તમ હિરણ્યેશ્વરની સમ્યક પૂજા કરીને, ચતુર્મુખ ક્ષેત્રપાલની પણ આરાધના કરવી; તેથી ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 70

एकविंशत्कुलै र्युक्तः सर्वपापविवर्जितः । ब्रह्मलोकं स वै याति नात्र कार्या विचारणा

એકવીસ કુળો સહિત, સર્વ પાપોથી રહિત થઈ, તે નિશ્ચયે બ્રહ્મલોકમાં જાય છે—અહીં વિચાર કરવાની જરૂર નથી।

Verse 71

विरंचिकुण्डे स्नात्वा वा यो जपेद्वेदमातरम् । लक्षजाप्यविधानेन स मुक्तः पातकैर्भवेत्

અથવા વિરંચિકુંડમાં સ્નાન કરીને જે વેદમાતા (વાણીદેવી/વૈદિક મંત્ર) નો લક્ષજપ વિધાન મુજબ જપ કરે છે, તે પાપોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 72

स एव पुण्यकर्त्ता च स एव पुरुषोत्तमः । यात्रा तत्र कृता येन ब्रह्मकुण्डे वरानने

હે વરાનને! જેણે ત્યાં બ્રહ્મકુંડમાં યાત્રા (તીર્થયાત્રા) કરી છે, તે જ સાચો પુણ્યકર્તા અને તે જ પુરુષોત્તમ છે।

Verse 73

अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीणामूर्ध्वरेतसाम् । ब्रह्मकुण्डं समाश्रित्य ब्रह्मदेवमुपासते

ઊર્ધ્વરેતસ્ (બ્રહ્મચર્યનિષ્ઠ) એવા અઠ્ઠ્યાસી હજાર ઋષિઓ બ્રહ્મકુંડનો આશ્રય લઈને દેવાધિદેવ બ્રહ્મદેવની ઉપાસના કરે છે.

Verse 74

तावद्गर्जंति तीर्थानि त्रैलोक्ये सचराचरे । यावद्ब्रह्मेश्वरं तीर्थं न पश्यन्ति नराः प्रिये

હે પ્રિયે! જ્યાં સુધી લોકો બ્રહ્મેશ્વર-તીર્થનું દર્શન નથી કરતા, ત્યાં સુધી ત્રિલોકમાં ચરાચર સહિત અન્ય તીર્થો પોતાની મહિમાનું ગર્જન કરતા રહે છે.

Verse 75

ब्रह्मकुण्डे च पानीयं ये पिबन्ति नराः सकृत् । न तेषां संक्रमेत्पापं वाचिकं मानसं तनौ

જે મનુષ્યો બ્રહ્મકુંડનું જળ એકવાર પણ પીવે છે, તેમના દેહમાં વાણી અને મનથી થયેલું પાપ પ્રવેશતું નથી.

Verse 76

ब्रह्मांडोत्तरमध्ये तु यानि तीर्थानि संति वै । तेषां पुण्यमवाप्नोति ब्रह्मकुण्डे प्रदक्षिणात्

બ્રહ્માંડના ઊર્ધ્વ અને મધ્ય લોકોમાં જેટલા તીર્થો છે, બ્રહ્મકુંડની પ્રદક્ષિણા કરવાથી તે બધાનું પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 77

याज्ञवल्क्यो महात्मा च परब्रह्मस्वरूपवान् । सोऽपि कुंडं न मुंचेत निकुं भस्तु गणस्तथा

પરબ્રહ્મસ્વરૂપ મહાત્મા યાજ્ઞવલ્ક્ય પણ આ કુંડને છોડતા નથી; એ જ રીતે નિકુંભ અને તેનો ગણ પણ (છોડતા નથી).

Verse 78

इति संक्षेपतः प्रोक्तं माहात्म्यं ब्रह्मकुण्डजम् । तव स्नेहेन देवेशि किमन्यत्परिपृच्छसि

આ રીતે સંક્ષેપમાં બ્રહ્મકુંડથી ઉત્પન્ન થયેલું માહાત્મ્ય કહેલું. હે દેવેશી, તારા પ્રત્યે સ્નેહવશ બીજું શું પૂછવા ઇચ્છે છે?

Verse 79

य इदं शृणुयान्मर्त्यः सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । स मुक्तः पातकैः सर्वैर्ब्रह्मलोकं च गच्छति

જે મનુષ્ય આ વર્ણનને યોગ્ય શ્રદ્ધાસહિત સાંભળે છે, તે સર્વ પાતકોથી મુક્ત થઈ બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત કરે છે.