Adhyaya 166

Verse 1

देव्युवाच । प्रभासे संस्थिता या तु सावित्री ब्रह्मणः प्रिया । तस्याश्चरित्रं मे ब्रूहि देवदेव जगत्पते

દેવીએ કહ્યું—હે દેવદેવ જગત્પતે! પ્રભાસમાં નિવાસ કરતી બ્રહ્માની પ્રિયા સાવિત્રીનું અદ્ભુત ચરિત્ર મને કહો।

Verse 2

व्रतमाहात्म्यसंयुक्तमितिहाससमन्वितम् । पाति व्रत्यकरं स्त्रीणां महाभाग्यं महोदयम्

વ્રતના માહાત્મ્યથી યુક્ત અને પવિત્ર ઇતિહાસથી સમન્વિત આ આખ્યાન વ્રત કરનાર સ્ત્રીઓનું રક્ષણ કરે છે અને મહાભાગ્ય તથા મહોદય આપે છે।

Verse 3

ईश्वर उवाच । कथयामि महादेवि सावित्र्याश्चरितं महत् । प्रभासक्षेत्रसंस्थायाः स्थल स्थाने महेश्वरि । यथा चीर्णं व्रतकरं सावित्र्या राजकन्यया

ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી! હું સાવિત્રીનું મહાન અદ્ભુત ચરિત્ર કહું છું। હે મહેશ્વરી! પ્રભાસક્ષેત્રના તે પવિત્ર સ્થાને રાજકન્યા સાવિત્રીએ જેમ વિધિપૂર્વક વ્રત આચર્યું।

Verse 4

आसीन्मद्रेषु धर्मात्मा सर्वभूतहिते रतः । पार्थिवोऽश्वपतिर्नाम पौरजानपद प्रियः

મદ્રદેશમાં અશ્વપતિ નામનો એક ધર્માત્મા રાજા હતો; તે સર્વભૂતના હિતમાં રત અને નગર-ગ્રામના લોકોનો પ્રિય હતો।

Verse 5

क्षमावाननपत्यश्च सत्यवादी जितेन्द्रियः । प्रभासक्षेत्रयात्रायामाजगाम स भूपतिः । यात्रां कुर्वन्विधानेन सावित्रीस्थलमागतः

તે રાજા ક્ષમાવાન, નિઃસંતાન, સત્યવાદી અને જિતેન્દ્રિય હતો. તે પ્રભાસક્ષેત્રની યાત્રાએ નીકળ્યો; વિધાનપૂર્વક યાત્રા કરીને ‘સાવિત્રીસ્થળ’ નામના પવિત્ર સ્થાને પહોંચ્યો।

Verse 6

स सभार्यो व्रतमिदं तत्र चक्रे नृपः स्वयम् । सावित्रीति प्रसिद्धं यत्सर्वकामफलप्रदम्

ત્યાં રાજાએ પોતાની રાણી સાથે સ્વયં તે વ્રત કર્યું; જે ‘સાવિત્રી-વ્રત’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને સર્વ શુભ કામનાઓનું ફળ આપનારું છે।

Verse 7

तस्य तुष्टाऽभवद्देवि सावित्री ब्रह्मणः प्रिया । भूर्भुवःस्वरितीत्येषा साक्षान्मूर्तिमती स्थिता

હે દેવી! બ્રહ્માની પ્રિયા સાવિત્રી તેના પર પ્રસન્ન થઈ; ‘ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ’ આ ઉચ્ચારશક્તિ સాక్షાત્ મૂર્તિમતી બની ત્યાં સ્થિત રહી।

Verse 8

कमंडलुधरा देवी जगामादर्शनं पुनः । कालेन वहुना जाता दुहिता देवरूपिणी

કમંડલુ ધારણ કરનારી દેવી ફરી દૃશ્યમાંથી અદૃશ્ય થઈ ગઈ; ઘણો સમય ગયા પછી દેવરૂપે તેજસ્વી પુત્રી જન્મી।

Verse 9

सावित्र्या प्रीतया दत्ता सावित्र्याः पूजया तथा । सावित्रीत्येव नामाऽस्याश्चक्रे विप्राज्ञया नृपः

પ્રસન્ન સાવિત્રી દ્વારા દત્ત અને સાવિત્રી-પૂજાથી પ્રાપ્ત થયેલી તે પુત્રીનું નામ બ્રાહ્મણોની આજ્ઞાથી રાજાએ ‘સાવિત્રી’ જ રાખ્યું।

Verse 10

सा विग्राहवतीव श्रीः प्रावर्धत नृपात्मजा । सावित्री सुकुमारांगी यौवनस्था बभूव ह

એ રાજકુમારી સાવિત્રી જાણે સాక్షાત્ શ્રી (લક્ષ્મી)નું વિગ્રહ હોય તેમ વધતી ગઈ; સુકુમાર અંગોવાળી તે ખરેખર યૌવનાવસ્થાને પહોંચી।

Verse 11

या सुमध्या पृथुश्रोणी प्रतिमा काञ्चनी यथा । प्राप्तेयं देवकन्या वा दृष्ट्वा तां मेनिरे जनाः

તે સુમધ્યા અને પૃથુશ્રોણી હતી, જાણે કાંસ્ય નહીં પરંતુ સુવર્ણ પ્રતિમા જેવી તેજસ્વી. તેને જોઈ લોકો વિચારવા લાગ્યા—“શું કોઈ દેવકન્યા અહીં આવી છે?”

Verse 12

सा तु पद्मा विशालाक्षी प्रज्वलतीव तेजसा । चचार सा च सावित्री व्रतं यद्भृगुणोदितम्

એ કમળસમાન વિશાલાક્ષી કન્યા, આંતરિક તેજથી જાણે પ્રજ્વલિત થતી, ભૃગુએ ઉપદેશેલી રીત મુજબ સાવિત્રી-વ્રતનું આચરણ કરતી હતી.

Verse 13

अथोपोष्य शिरःस्नाता देवतामभिगम्य च । हुत्वाग्निं विधिवद्विप्रान्वाचयेद्वरवर्णिनी

પછી ઉપવાસ કરીને, શિરઃસ્નાન સહિત સ્નાન કરી, તે દેવતાને અભિગમ કરી. નિયમ મુજબ અગ્નિમાં આહુતિ અર્પી, તે ઉત્તમા કન્યાએ બ્રાહ્મણો પાસે મંત્રપાઠ કરાવ્યો.

Verse 14

तेभ्यः सुमनसः शेषां प्रतिगृह्य नृपात्मजा । सखीपरिवृताऽभ्येत्य देवी श्रीवत्सरूपिणी

તેમની પાસેથી બાકી રહેલા પુષ્પપ્રસાદને ગ્રહણ કરીને, રાજકન્યા સખીઓથી ઘેરાઈ પાછી આવી—શ્રીવત્સચિહ્નધારિણી દેવી જેવી શોભાયમાન.

Verse 15

साऽभिवाद्य पितुः पादौ शेषां पूर्वं निवेद्य च । कृताञ्जलिर्वरारोहा नृपतेः पार्श्वतः स्थिता

તેણે પિતાના ચરણોમાં પ્રણામ કરીને, પહેલાં બાકી રહેલું અર્પણ નિવેદન કર્યું. પછી કરજોડી, તે શ્રેષ્ઠ કન્યા રાજાના પાર्श્વે ઊભી રહી.

Verse 16

तां दृष्ट्वा यौवनप्राप्तां स्वां सुतां देवरूपिणीम् । उवाच राजा संमन्त्र्य पुत्र्यर्थं सह मन्त्रिभिः

દેવીસમાન તેજસ્વી, યૌવનપ્રાપ્ત પોતાની પુત્રીને જોઈ રાજાએ મંત્રીઓ સાથે પરામર્શ કર્યો અને પછી પુત્રીના ભવિષ્ય વિષે કહ્યું।

Verse 17

पुत्रि प्रदानकालस्ते न हि कश्चिद्वृणोति माम् । विचारयन्न पश्यामि वरं तुल्यमिहात्मनः

‘પુત્રી, તારા કન્યાદાનનો સમય આવ્યો છે; છતાં અહીં કોઈ મને (સંબંધ માટે) માંગતું નથી. વિચાર કરું તો પણ મને મારા સમાન યોગ્ય વર દેખાતો નથી।’

Verse 18

देवादीनां यथा वाच्यो न भवेयं तथा कुरु । पठ्यमानं मया पुत्रि धर्मशास्त्रेषु च श्रुतम्

‘એ રીતે વર્ત કે દેવતાઓ વગેરેની સામે મારા વિષે નિંદાવચન ન થાય. પુત્રી, આ મેં ધર્મશાસ્ત્રોમાં વાંચ્યું છે અને સાંભળ્યું પણ છે।’

Verse 19

पितुर्गेहे तु या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता । ब्रह्महत्या पितुस्तस्य सा कन्या वृषली स्मृता

‘પિતાના ઘરમાં રહેતાં, લગ્ન-સંસ્કાર પહેલાં જ જે કન્યા રજઃ (માસિક ધર્મ) જુએ છે, તે પિતાને બ્રહ્મહત્યાસમાન દોષ કહેવાય છે; અને તે કન્યા “વૃષલી” તરીકે સ્મરાય છે।’

Verse 20

अतोऽर्थं प्रेषयामि त्वां कुरु पुत्रि स्वयंवरम् । वृद्धैरमात्यैः सहिता शीघ्रं गच्छावधारय

‘અતએવ હું તને મોકલું છું—પુત્રી, સ્વયંવરનું આયોજન કર. વૃદ્ધ અને વિશ્વાસુ અમાત્યો સાથે શીઘ્ર જા; દૃઢ નિશ્ચય રાખ।’

Verse 21

एवमस्त्विति सावित्री प्रोच्य तस्माद्विनिर्ययौ । तपोवनानि रम्याणि राजर्षीणां जगाम सा

સાવિત્રી બોલી—“એવમસ્તુ (તથાસ્તુ)”—અને ત્યાંથી પ્રસ્થાન કરી. તે રાજર્ષિઓના રમ્ય તપોવનોએ ગઈ.

Verse 22

मान्यानां तत्र वृद्धानां कृत्वा पादाभिवन्दनम् । ततोऽभिगम्य तीर्थानि सर्वाण्येवाश्रमाणि च

ત્યાંના માન્ય વૃદ્ધોના ચરણોમાં પાદાભિવંદન કરીને, પછી તે સર્વ તીર્થો તથા સર્વ આશ્રમોના દર્શન માટે ગઈ.

Verse 23

आजगाम पुनर्वेश्म सावित्री सह मंत्रिभिः । तत्रापश्यत देवर्षिं नारदं पुरतः शुचिम्

પછી સાવિત્રી પોતાના પરિચારકો સાથે ફરી પોતાના નિવાસે આવી. ત્યાં તેણે સામે જ શુદ્ધ અને તેજસ્વી દેવર્ષિ નારદને જોયા.

Verse 24

आसीनमासने विप्रं प्रणम्य स्मितभाषिणी । कथयामास तत्कार्यं येनारण्यं गता च सा

આસન પર બિરાજમાન તે બ્રાહ્મણને પ્રણામ કરીને, તે મৃদુ સ્મિત સાથે મધુર વાણીમાં જે કારણે તે અરણ્યમાં ગઈ હતી તે વાત કહી.

Verse 25

सावित्र्युवाच । आसीच्छाल्वेषु धर्मात्मा क्षत्रियः पृथिवीपतिः । द्युमत्सेन इति ख्यातो दैवादन्धो वभूव सः

સાવિત્રી બોલી—શાલ્વોમાં એક ધર્માત્મા ક્ષત્રિય, પૃથ્વીપતિ રાજા હતો, જે ‘દ્યુમત્સેન’ નામે પ્રસિદ્ધ હતો; દૈવવશ તે અંધ થયો.

Verse 26

आर्यस्य बालपुत्रस्य द्युमत्सेनस्य रुक्मिणा । सामन्तेन हृतं राज्यं छिद्रेऽस्मिन्पूर्ववैरिणा

આર્ય દ્યુમત્સેનને નાનો પુત્ર હોવા છતાં, પૂર્વવૈરી સામંત રુક્મીએ આ છિદ્રનો લાભ લઈ રાજ્ય છીનવી લીધું।

Verse 27

स बालवत्सया सार्धं भार्यया प्रस्थितो वनम्

તે નાનાં બાળકવાળી પત્ની સાથે વનમાં પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 28

स तस्य च वने वृद्धः पुत्रः परमधार्मिकः । सत्यवागनुरूपो मे भर्तेति मनसेप्सितः

અને તે વનમાં તેનો પુત્ર મોટો થયો—પરમ ધાર્મિક, સત્યવાણી; મારા મનને ઇચ્છિત, મને યોગ્ય અને અનુરૂપ પતિ તે જ હતો।

Verse 29

नारद उवाच । अहो बत महत्कष्टं सावित्र्या नृपते कृतम् । बालस्वभावादनया गुणवान्सत्यवाग्वृतः

નારદ બોલ્યા—હે રાજન, અહો! સાવિત્રી દ્વારા મહાન કષ્ટ ઊભું થયું; બાળસ્વભાવથી તેણે ગુણવાન અને સત્યનિષ્ઠ પુરુષને વર્યો છે।

Verse 30

सत्यं वदत्यस्य पिता सत्यं माता प्रभाषते । सत्यं वदेति मुनिभिः सत्यवान्नाम वै कृतम्

તેના પિતા સત્ય બોલે છે, માતા પણ સત્ય જ કહે છે; મુનિઓએ ‘આ સત્ય બોલે છે’ કહી તેનું નામ ‘સત્યવાન’ રાખ્યું છે।

Verse 31

नित्यं चाश्वाः प्रियास्तस्य करोत्यश्वाश्च मृन्मयान् । चित्रेऽपि च लिखत्यश्वांश्चित्राश्व इति चोच्यते

અશ્વો તેને સદા પ્રિય છે; તે માટીમાંથી પણ અશ્વો બનાવે છે અને ચિત્રોમાં પણ અશ્વો દોરે છે; તેથી તે ‘ચિત્રાશ્વ’—ચિતરેલા અશ્વોવાળો—કહેવાય છે।

Verse 32

सत्यवान्रंतिदेवस्य शिष्यो दानगुणैः समः । ब्रह्मण्यः सत्यवादी च शिबिरौशीनरो यथा

સત્યવાન રંતિદેવનો શિષ્ય છે, દાનગુણોમાં તેની સમાનતા ધરાવે છે. તે બ્રાહ્મણભક્ત અને સત્યવક્તા છે—ઉશીનરપુત્ર શિબીની જેમ।

Verse 33

ययातिरिव चोदारः सोमवत्प्रियदर्शनः । रूपेणान्यतमोऽश्विभ्यां द्युमत्सेनसुतो बली

તે યયાતિની જેમ ઉદાર છે, અને સોમની જેમ મનોહર દર્શનવાળો છે. રૂપમાં અશ્વિનીકુમારો સમાન, અને દ્યુમત્સેનનો બળવાન પુત્ર છે।

Verse 34

एको दोषोऽस्ति नान्यश्च सोऽद्यप्रभृति सत्यवान् । संवत्सरेण क्षीणायुर्देहत्यागं करिष्यति

એક જ દોષ છે, બીજો નથી: આજથી સત્યવાનનું આયુષ્ય ક્ષીણ થઈ રહ્યું છે. એક વર્ષમાં તે દેહત્યાગ કરશે।

Verse 35

नारदस्य वचः श्रुत्वा दुहिता प्राह पार्थिवम्

નારદના વચન સાંભળીને પુત્રીએ રાજાને કહ્યું।

Verse 36

सावित्र्युवाच । सकृज्जल्पंति राजानः सकृज्जल्पंति ब्राह्मणाः । सकृत्कन्या प्रदीयेत त्रीण्येतानि सकृत्सकृत्

સાવિત્રી બોલી—રાજાઓ પ્રતિજ્ઞાવચન માત્ર એકવાર જ બોલે છે, બ્રાહ્મણો પણ એકવાર જ વચન આપે છે; અને કન્યાદાન પણ એકવાર જ થાય છે—આ ત્રણેય ‘એકવાર જ’ છે.

Verse 37

दीर्घायुरथवाल्पायुः सगुणो निर्गुणोऽपि वा । सकृद्वृतो मया भर्ता न द्वितीयं वृणोम्यहम्

તે દીર્ઘાયુ હોય કે અલ્પાયુ, ગુણવાન હોય કે ગુણહીન પણ—એકવાર મેં તેને પતિ તરીકે વર્યો છે; હું બીજાને ફરી વરતી નથી.

Verse 38

मनसा निश्चयं कृत्वा ततो वाचाऽभिधीयते । क्रियते कर्मणा पश्चात्प्रमाणं हि मनस्ततः

પ્રથમ મનમાં દૃઢ નિશ્ચય થાય છે, પછી તે વાણીથી જાહેર થાય છે; ત્યારબાદ કર્મથી પૂર્ણ થાય છે—એથી મન જ સાચું પ્રમાણ છે.

Verse 39

नारद उवाच । यद्येतदिष्टं भवतः शीघ्रमेव विधीयताम् । अविघ्नेन तु सावित्र्याः प्रदानं दुहितुस्तव

નારદ બોલ્યા—જો આ તમને ઇષ્ટ હોય તો તરત જ વ્યવસ્થા કરો; તમારી પુત્રી સાવિત્રીનું કન્યાદાન નિર્વિઘ્ને સંપન્ન થાઓ.

Verse 40

एवमुक्त्वा समुत्पत्य नारूदस्त्रिदिवं गतः । राजा च दुहितुः सर्वं वैवाहिकमथाकरोत् । शुभे मुहूर्ते पार्श्वस्थैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः

આવું કહી નારદ ઊભા થઈ સ્વર્ગલોકમાં ગયા. ત્યારબાદ રાજાએ પોતાની પુત્રી માટે સર્વ વૈવાહિક વ્યવસ્થાઓ કરી—શુભ મુહૂર્તે, નજીક વેદપારંગત બ્રાહ્મણોની હાજરીમાં.

Verse 41

सावित्र्यपि च तं लब्ध्वा भर्तारं मनसेप्तितम् । मुमुदेऽतीव तन्वंगी स्वर्गं प्राप्येव पुण्यकृत्

સાવિત્રી પણ મનગમતા પતિને પ્રાપ્ત કરીને, સુકુમાર અંગવાળી બની, પુણ્યવાન સ્વર્ગ પામે તેમ અત્યંત આનંદિત થઈ।

Verse 42

एवं तत्राश्रमे तेषां तदा निवसतां सताम् । कालस्तु पश्यतां किञ्चिदतिचक्राम पार्वति

આ રીતે તે આશ્રમમાં તે સદ્જનો નિવાસ કરતા હતા ત્યારે, તેમની નજર સામે જ થોડો સમય વીતી ગયો, હે પાર્વતી।

Verse 43

सावित्र्यास्तु तदा नार्यास्तिष्ठन्त्याश्च दिवानिशम् । नारदेन यदुक्तं तद्वाक्यं मनसि वर्तते

પરંતુ તે સમયે સાધ્વી સાવિત્રી દિવસ-રાત અડગ રહી; નારદે કહેલું વચન તેના મનમાં સતત વસતું રહ્યું।

Verse 44

ततः काले बहुतिथे व्यतिक्रान्ते कदाचन । प्राप्तः कालोऽथ मर्तव्यो यत्र सत्यव्रतो नृपः

પછી ઘણા દિવસો વીતી ગયા પછી, એક સમયે તે નિર્ધારિત ક્ષણ આવી પહોંચી—જ્યારે રાજા સત્યવ્રતનું અવસાન થવાનું હતું।

Verse 45

ज्येष्ठमासे सिते पक्षे द्वादश्यां रजनीमुखे । गणयंत्याश्च सावित्र्या नारदोक्तं वचो हृदि

જ્યેષ્ઠ માસના શુક્લ પક્ષની દ્વાદશીએ સાંજ સમયે, સાવિત્રી સમય ગણતી હતી ત્યારે, નારદે કહેલું વચન તેના હૃદયમાં સ્થિર રહ્યું।

Verse 46

चतुर्थेऽहनि मर्तव्यमिति संचिंत्य भामिनी । व्रतं त्रिरात्रमुद्दिश्य दिवारात्रं स्थिताऽश्रमे

“ચોથા દિવસે તેમનું મરણ નિશ્ચિત છે”—એવું વિચારી તે સતી સ્ત્રીએ ત્રિરાત્ર વ્રતનો સંકલ્પ કર્યો અને આશ્રમમાં દિવસ-રાત નિવાસ કર્યો।

Verse 47

ततस्त्रिरात्रं न्यवसत्स्नात्वा संतर्प्य देवताम् । श्वश्रूश्वशुरयोः पादौ ववंदे चारुहासिनी

પછી તેણે ત્રિરાત્ર વ્રત પાળ્યું; સ્નાન કરીને દેવતાને વિધિપૂર્વક તૃપ્ત કર્યો અને સુમધુર હાસ્યવાળી સ્ત્રીએ સાસુ-સસરાના ચરણોમાં વંદન કર્યું।

Verse 48

अथ प्रतस्थे परशुं गृहीत्वा सत्यवान्वनम् । सावित्र्यपि च भर्तारं गच्छंतं पृष्ठतोऽन्वयात्

પછી સત્યવાન કૂહાડી હાથમાં લઈને વનમાં જવા નીકળ્યો; અને સાવિત્રી પણ જતા પતિને પાછળથી અનુસરી ચાલવા લાગી।

Verse 49

ततो गृहीत्वा तरसा फलपुष्पसमित्कुशान् । अथ शुष्काणि चादाय काष्ठभारमकल्पयत्

પછી તેણે ઝડપથી ફળ, પુષ્પ, સમિધા અને કુશ એકત્ર કર્યા; તેમજ સૂકા લાકડાં લઈને ઈંધણનો ભાર તૈયાર કર્યો।

Verse 50

अथ पाटयतः काष्ठं जाता शिरसि वेदना । काष्ठभारं क्षणात्त्यक्त्वा वटशाखावलंबितः

પછી લાકડું ચીરી રહ્યો હતો ત્યારે તેના માથામાં વેદના ઊઠી. તેણે ક્ષણમાં લાકડાનો ભાર મૂકી દીધો અને વડની ડાળને પકડીને ટેકો લીધો।

Verse 51

सावित्रीं प्राह शिरसो वेदना मां प्रबाधते । तवोत्संगे क्षणं तावत्स्वप्तुमिच्छामि सुन्दरि

તે સાવિત્રીને કહ્યું—“મારા શિરમાં વેદના મને પીડે છે. હે સુન્દરી, તારા અંકમાં ક્ષણમાત્ર સૂવા ઇચ્છું છું.”

Verse 52

विश्रमस्व महाबाहो सावित्री प्राह दुःखिता । पश्चादपि गमिष्यामि ह्याश्रमं श्रमनाशनम्

દુઃખિત સાવિત્રી બોલી—“હે મહાબાહો, થોડો સમય વિશ્રામ કર. પછી હું શ્રમનાશક આશ્રમમાં જઈશ.”

Verse 53

यावदुत्संगगं कृत्वा शिरोस्य तु महीतले । तावद्ददर्श सावित्री पुरुषं कृष्णपिंगलम्

જેમ જ તેણે ધરતી પર પોતાના અંકમાં તેનું શિર મૂક્યું, તેમ જ સાવિત્રીએ કૃષ્ણ-પિંગળ વર્ણનો એક પુરુષ જોયો.

Verse 54

किरीटिनं पीतवस्त्रं साक्षात्सूर्यमिवोदितम् । तमुवाचाथ सावित्री प्रणम्य मधुराक्षरम्

મુકુટધારી, પીતવસ્ત્રધારી, ઉદિત સૂર્ય સમ તેજસ્વી—તેને પ્રણામ કરીને સાવિત્રીએ મધુર વચન કહ્યાં.

Verse 55

कस्त्वं देवोऽथवा दैत्यो यो मां धर्षितुमागतः । न चाहं केनचिच्छक्या स्वधर्माद्देव रोधितुम्

“તું કોણ—દેવ કે દૈત્ય—જે મને ધર્ષિત કરવા આવ્યો છે? હે દેવ, મારા સ્વધર્મથી મને કોઈ પણ રોકી શકતું નથી.”

Verse 56

विद्धि मां पुरुषश्रेष्ठ दीप्तामग्निशिखामिव

હે પુરુષશ્રેષ્ઠ! મને પ્રજ્વલિત અગ્નિશિખા સમાન જાણ.

Verse 57

यम उवाच । यमः संयमनश्चास्मि सर्वलोकभयंकरः

યમ બોલ્યા - હું યમ છું, સંયમન કરનારો છું અને સર્વ લોકમાં ભયંકર છું.

Verse 58

क्षीणायुरेष ते भर्ता संनिधौ ते पतिव्रते । न शक्यः किंकरैर्नेतुमतोऽहं स्वयमागतः

હે પતિવ્રતા! તારા પતિનું આયુષ્ય ક્ષીણ થઈ ગયું છે. તારી હાજરીમાં મારા દૂતો તેને લઈ જઈ શકતા ન હતા, તેથી હું સ્વયં આવ્યો છું.

Verse 59

एवमुक्त्वा सत्यव्रतशरीरात्पाशसंयुतः । अंगुष्ठमात्रं पुरुषं निचकर्ष यमो बलात्

એમ કહીને પાશધારી યમે સત્યવ્રતના શરીરમાંથી અંગૂઠાના માપ જેટલા પુરુષને બળપૂર્વક ખેંચી કાઢ્યો.

Verse 60

अथ प्रयातुमारेभे पंथानं पितृसेवितम् । सावित्र्यपि वरारोहा पृष्ठतोऽनुजगाम ह

પછી તેમણે પિતૃઓ દ્વારા સેવિત માર્ગ પર પ્રયાણ શરૂ કર્યું. સુંદરી સાવિત્રી પણ તેમની પાછળ પાછળ ચાલી.

Verse 61

पतिव्रतत्वाच्चाश्रांता तामुवाच यमस्तथा । निवर्त गच्छ सावित्रि मुहूर्तं त्वमिहागता

પતિવ્રતા-ધર્મના બળથી તે થાકી નહોતી; ત્યારે યમે તેને કહ્યું— “સાવિત્રી, પાછી વળ; તું અહીં માત્ર થોડા સમય માટે આવી છે.”

Verse 62

एष मार्गो विशालाक्षि न केनाप्यनुगम्यते

હે વિશાલાક્ષી, આ માર્ગ કોઈપણ વ્યક્તિ સહેજે અનુસરી શકતો નથી.

Verse 63

सावित्र्युवाच । न श्रमो न च मे ग्लानिः कदाचिदपि जायते । भर्तारमनुगच्छन्त्या विशिष्टस्य च संनिधौ

સાવિત્રી બોલી— મને ક્યારેય થાક કે ગ્લાનિ થતી નથી; કારણ કે હું મારા પતિનું અનુસરણ કરું છું અને મહાન પુરુષના સાન્નિધ્યમાં છું.

Verse 64

सतां सन्तो गतिर्नान्या स्त्रीणां भर्ता सदा गतिः । वेदो वर्णाश्रमाणां च शिष्याणां च गतिर्गुरुः

સજ્જનો માટે સદ્ગુરુજન સિવાય બીજી ગતિ નથી; સ્ત્રીઓ માટે પતિ જ સદા ગતિ છે. વર્ણાશ્રમધર્મીઓ માટે વેદ ગતિ છે અને શિષ્યો માટે ગુરુ જ ગતિ છે.

Verse 65

सर्वेषामेव भूतानां स्थानमस्ति महीतले । भर्त्तारमेकमुत्सृज्य स्त्रीणां नान्यः समाश्रयः

બધા જ પ્રાણીઓનું પૃથ્વી પર પોતપોતાનું સ્થાન છે; પરંતુ સ્ત્રીઓ માટે પતિને છોડીને બીજો કોઈ ધર્મસંગત આશ્રય નથી.

Verse 66

एवमन्यैः सुमधुरैर्वाक्यैर्धर्मार्थसंहितैः । तुतोष सूर्यतनयः सावित्रीं वाक्यमब्रवीत्

આ રીતે ધર્મ અને સદર્થથી યુક્ત અનેક અતિમધુર વચનો વડે સૂર્યપુત્ર યમ પ્રસન્ન થયો અને તેણે સાવિત્રીને વચન કહ્યું।

Verse 67

यम उवाच । तुष्टोऽस्मि तव भद्रं ते वरं वरय भामिनि । सापि वव्रे च राज्यं स्वं विनयावनतानना

યમે કહ્યું—“હું તારા પર પ્રસન્ન છું; તારો કલ્યાણ થાઓ. હે ભામિની, વર માગ.” ત્યારે તેણીએ પણ વિનયથી મુખ નમાવી પોતાના રાજ્યની પુનઃપ્રાપ્તિનો વર માગ્યો।

Verse 68

चक्षुःप्राप्तिं तथा राज्यं श्वशुरस्य महात्मनः । पितुः पुत्रशतं चैव पुत्राणां शतमात्मनः

તેણીએ મહાત્મા શ્વશુર માટે દૃષ્ટિ-પ્રાપ્તિ તથા રાજ્ય, પિતા માટે સો પુત્રો, અને પોતાના માટે પણ પુત્રપરંપરામાં સો પુત્રો એવા વર માગ્યા।

Verse 69

जीवितं च तथा भर्तुर्धर्मसिद्धिं च शाश्वतीम् । धर्मराजो वरं दत्त्वा प्रेषयामास तां ततः

તેણીએ પતિનું જીવન અને ધર્મમાં શાશ્વત સિદ્ધિ પણ માગી. ધર્મરાજે વર આપી પછી તેણીને આગળ મોકલી દીધી।

Verse 70

अथ भर्तारमासाद्य सावित्री हृष्टमानसा । जगाम स्वाश्रमपदं सह भर्त्रा निराकुला

પછી પતિને ફરી પ્રાપ્ત કરીને હર્ષિતહૃદયા સાવિત્રી, નિરાકુલ બની, પતિ સાથે પોતાના આશ્રમસ્થાને ગઈ।

Verse 71

ज्येष्ठस्य पूर्णिमायां च तया चीर्णं व्रतं त्विदम् । माहात्म्यतोऽस्य नृपतेश्चक्षुःप्राप्तिरभूत्पुरः

જ્યેષ્ઠ માસની પૂર્ણિમાએ તેણીએ વિધિપૂર્વક આ વ્રત આચર્યું. આ વ્રતના માહાત્મ્ય-પ્રભાવથી રાજાને શીઘ્ર જ ફરી દૃષ્ટિ પ્રાપ્ત થઈ.

Verse 72

ततः स्वदेशराज्यं च प्राप निष्कण्टकं नृपः । पितास्याः पुत्रशतकं सा च लेभे सुताञ्छतम्

ત્યારબાદ રાજાએ પોતાનું દેશ-રાજ્ય નિષ્કંટક—શત્રુ અને ઉપદ્રવ રહિત—રીતે ફરી પ્રાપ્ત કર્યું. તેણીના પિતાને સો પુત્રો મળ્યા અને તેણીને પણ સો પુત્રો જન્મ્યા.

Verse 73

एवं व्रतस्य माहात्म्यं कथितं सकलं मया

આ રીતે આ વ્રતનું સંપૂર્ણ માહાત્મ્ય મેં વર્ણવ્યું છે.

Verse 74

देव्युवाच । कीदृशं तद्व्रतं देव सावित्र्या चरितं महत् । तस्मिंस्तु ज्येष्ठमासे हि विधानं तस्य कीदृशम्

દેવી બોલ્યાં—હે દેવ! સાવિત્રી દ્વારા આચરિત તે મહાન વ્રત કેવું છે? અને જ્યેષ્ઠ માસમાં તેની વિધાનવિધિ કેવી છે?

Verse 76

का देवता व्रते तस्मिन्के मन्त्राः किं फलं विभो । विस्तरेण महेश त्वं ब्रूहि धर्मं सनातनम्

તે વ્રતમાં કયા દેવતાની પૂજા કરવી, કયા મંત્રો છે અને તેનું ફળ શું છે, હે વિભો? હે મહેશ! આ સનાતન ધર્મને વિસ્તારે કહો.

Verse 77

त्रयोदश्यां तु ज्येष्ठस्य दन्तधावनपूर्वकम् । त्रिरात्रं नियमं कुर्यादुपवासस्य भामिनि

જ્યેષ્ઠ માસની ત્રયોદશીએ દંતધાવન પૂર્વક, હે સુન્દરી, ઉપવાસરૂપ ત્રણ રાત્રિનો નિયમ કરવો જોઈએ।

Verse 78

अशक्तस्तु त्रयोदश्यां नक्तं कुर्याज्जितेन्द्रियः । अयाचितं चतुर्दश्यां ह्युपवासेन पूर्णिमाम्

જો ત્રયોદશીએ પૂર્ણ ઉપવાસ અશક્ય હોય, તો જીતેન્દ્રિય બની નક્તવ્રત કરવું; ચતુર્દશીએ અયાચિત અન્ન લેવું અને પૂર્ણિમાએ ઉપવાસ કરવો।

Verse 79

नित्यं स्नात्वा तडागे वा महानद्यां च निर्झरे । पांडुकूपे तु सुश्रोणि सर्वस्नानफलं लभेत्

દરરોજ તળાવમાં, મહાનદીમાં કે ઝરણામાં સ્નાન કર્યાં છતાં, હે સુશ્રોણિ, પાંડુકૂપમાં સ્નાન કરવાથી સર્વ સ્નાનોનું ફળ મળે છે।

Verse 80

विशेषात्पूर्णिमायां तु स्नानं सर्षपमृज्जलैः

અને ખાસ કરીને પૂર્ણિમાના દિવસે સરસવ તથા મૃત્તિકા મિશ્રિત જળથી સ્નાન કરવું જોઈએ।

Verse 81

गृहीत्वा वालुकं पात्रे प्रस्थमात्रे यशस्विनि । अथवा धान्यमादाय यवशालितिलादिकम्

હે યશસ્વિની, પાત્રમાં એક પ્રસ્થ પ્રમાણ રેતી લઈને—અથવા જવ, ચોખા, તલ વગેરે ધાન્ય લઈને—

Verse 82

ततो वंशमये पात्रे वस्त्रयुग्मेन वेष्टिते । सावित्रीप्रतिमां कृत्वा सर्वावयवशोभिताम्

પછી વસ્ત્રયુગ્મથી લપેટેલા વાંસના પાત્રમાં, સર્વ અંગોની શોભાથી યુક્ત એવી સાવિત્રીદેવીની પ્રતિમા ઘડીને સ્થાપિત કરવી।

Verse 83

सौवर्णीं मृन्मयीं वापि स्वशक्त्या दारुनिर्मिताम् । रक्तवस्त्रद्वयं दद्यात्सावित्र्या ब्रह्मणः सितम्

પોતાની શક્તિ મુજબ સોનાની, માટીની અથવા લાકડાની પ્રતિમા અર્પણ કરવી; સાવિત્રીને લાલ વસ્ત્રયુગ્મ અને બ્રહ્માને શ્વેત વસ્ત્ર સમર્પિત કરવું।

Verse 85

पूर्णकोशातकैः पक्वैः कूष्माण्डकर्कटीफलैः । नालिकेरैः सखर्जूरैः कपित्थैर्दाडिमैः शुभैः

પાકેલા અને રસભર્યા કોશાતક ફળો, કૂષ્માંડ તથા કાકડીના ફળો, નાળિયેર અને ખજુર, તેમજ શુભ કૈથ અને દાડમથી નૈવેદ્ય ગોઠવવું।

Verse 86

जंबूजंबीरनारिंगैरक्षोटैः पनसैस्तथा । जीरकैः कटुखण्डैश्च गुडेन लवणेन च

જાંબુ, જંબિર અને નારંગી, અખરોટ અને ફણસ; તેમજ જીરું, તીખા મસાલા, ગોળ અને મીઠાથી પણ પૂજન સામગ્રી પૂર્ણ કરવી।

Verse 87

विरूढैः सप्तधान्यैश्च वंशपात्रप्रकल्पितैः । रंजयेत्पट्टसूत्रैश्च शुभैः कुंकुमकेसरैः

અંકુરિત સાત ધાન્ય વાંસના પાત્રોમાં ગોઠવી, શુભ રેશમી સૂત્રો તથા કુંકુમ અને કેસરથી પૂજાસ્થાનને શોભિત કરવું।

Verse 88

अवतारं करोत्येवं सावित्री ब्रह्मणः प्रिया

આ રીતે બ્રહ્માની પ્રિયા સાવિત્રી અવતાર ધારણ કરે છે.

Verse 89

तामर्च्चयीत मन्त्रेण सावित्र्या ब्रह्मणा समम् । इतरेषां पुराणोक्तो मंत्रोऽयं समुदाहृतः

સાવિત્રી અને બ્રહ્મા સાથે મંત્ર દ્વારા તેણીની આરાધના કરવી જોઈએ. અન્ય માટે પણ પુરાણોમાં કહેલો આ મંત્ર અહીં ઉચ્ચારવામાં આવે છે.

Verse 90

ओंकारपूर्वके देवि वीणापुस्तकधारिणि । वेदांबिके नमस्तुभ्यमवैधव्यं प्रयच्छ मे

ઓંકારપૂર્વકે દેવી, વીણા અને પુસ્તક ધારણ કરનારી! વેદાંબિકે, તમને નમસ્કાર; મને અવૈધવ્યનું વર આપો.

Verse 91

एवं संपूज्य विधिवज्जागरं तत्र कारयेत् । गीतवादित्रशब्देननरनारीकदंबकम् । नृत्यद्धसन्नयेद्रात्रिं नृत्यशास्त्रविशारदैः

આ રીતે વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને ત્યાં જાગરણ કરાવવું જોઈએ. ગીત અને વાદ્યોના નાદથી સ્ત્રી-પુરુષોનો સમૂહ નૃત્યશાસ્ત્રમાં નિપુણ લોકોના માર્ગદર્શન હેઠળ નાચતા-હસતા રાત વિતાવે.

Verse 92

सावित्र्याख्यानकं चापि वाचयीत द्विजोत्तमान् । यावत्प्रभातसमयं गीतभावरसैः सह

સાવિત્રીનું આખ્યાન પણ ઉત્તમ દ્વિજોથી વંચાવવું જોઈએ, અને ભક્તિભાવ-રસભર્યા ગીતો સાથે પ્રભાત સમય સુધી ચાલે.

Verse 93

विवाहमेवं कृत्वा तु सावित्र्या ब्रह्मणा सह । परिधाप्य सितैर्वस्त्रैर्दंपतीनां तु सप्तकम्

આ રીતે બ્રહ્મા સાથે સાવિત્રીનું વિવાહવિધાન કરીને, પછી સાત દંપતિઓને શ્વેત વસ્ત્રો પરિધાન કરાવવાં।

Verse 94

सावित्रीं ब्रह्मणा सार्धमेवं शक्त्या प्रपूजयेत् । गन्धैः सुगन्धपुष्पैश्च धूपनैवेद्यदीपकैः

આ રીતે પોતાની શક્તિ મુજબ બ્રહ્મા સહિત સાવિત્રીનું યથાવિધિ પૂજન કરવું—સુગંધ, સુગંધિત પુષ્પ, ધૂપ, નૈવેદ્ય અને દીપ અર્પણ કરીને।

Verse 95

अथ सावित्रीकल्पज्ञे सावित्र्याख्यानवाचके । दैवज्ञे ह्युञ्छवृत्तिस्थे दरिद्रे चाग्निहोत्रिणि

પછી સાવિત્રી-કલ્પના જાણકાર, સાવિત્રી-આખ્યાનના વાચક, વિદ્વાન દૈવજ્ઞ, ઉઞ્છવૃત્તિથી જીવતા, દરિદ્ર જન અને અગ્નિહોત્રી—એમને (આહ્વાન કરવું)।

Verse 96

एवं दत्त्वा विधानेन तस्यां रात्रौ निमन्त्रयेत् । पौर्णमास्यां वटाधस्ताद्दंपतीनां चतुर्दश

આ રીતે વિધાનપૂર્વક દાન આપી, તે જ રાત્રે પૌર્ણિમાએ વડવૃક્ષની નીચે ચૌદ દંપતિઓને આમંત્રિત કરવાં।

Verse 97

ततः प्रभातसमये उषःकाल उपस्थिते । भक्ष्यभोज्यादिकं सर्वं सावित्रीस्थलमानयेत्

પછી પ્રભાત સમયે ઉષાકાળ ઉપસ્થિત થતાં, ભક્ષ્ય-ભોજ્ય વગેરે સર્વ સામગ્રી સાવિત્રી-સ્થળે લઈ આવવી।

Verse 98

पाकं कृत्वा तु शुचिना रक्षां कृत्वा प्रयत्नतः । ब्राह्मणान्गृहिणीयुक्तांस्तत आह्वानयेत्सुधीः

શુચિતાથી પાક કરીને અને પ્રયત્નપૂર્વક રક્ષા-વિધાન કરીને, પછી વિદ્વાન પુરુષે પત્નીસહિત બ્રાહ્મણોને આમંત્રિત કરવા જોઈએ।

Verse 99

सावित्र्याः स्थलके तत्र कृत्वा पादाभिषेचनम् । सुस्नातान्ब्राह्मणांस्तत्र सभार्यानुपवेशयेत्

ત્યાં સાવિત્રીના પવિત્ર સ્થાને પાદપ્રક્ષાલન કરીને, સ્નાન કરેલા બ્રાહ્મણોને પત્નીસહિત બેસાડવા જોઈએ।

Verse 100

सावित्र्याः पुरतो देवि दंपत्योर्भोजनं ददेत् । तेनाहं भोजितस्तत्र भवामीह न संशय

હે દેવી, સાવિત્રીના સમક્ષ તે દંપતીને ભોજન અર્પણ કરવું જોઈએ; તેનાથી હું પોતે ત્યાં ભોજિત થાઉં છું—એમાં સંશય નથી।

Verse 101

द्वितीयं भोजयेद्यस्तु भोजितस्तेन केशवः । लक्ष्म्याः सहायो वरदो वरांस्तस्य प्रयच्छति

જે બીજું (બીજા દંપતીને) ભોજન કરાવે છે, તેના દ્વારા કેશવ ભોજિત થાય છે; લક્ષ્મીસહિત વરદાતા તેને ઇચ્છિત વર આપે છે।

Verse 102

सावित्र्या सहितो ब्रह्मा तृतीये भोजितो भवेत् । एकैकं भोजनं तत्र कोटिभोजसमं स्मृतम्

ત્રીજા ભોજનમાં સાવિત્રીસહિત બ્રહ્મા ભોજિત ગણાય છે; ત્યાં એકેક ભોજન કરોડ ભોજન સમાન સ્મૃત છે।

Verse 103

अष्टादशप्रकारेण षड्रसीकृतभोजनम् । देव्यास्तत्र महादेवि सावित्रीस्थलसन्निधौ

હે મહાદેવી! ત્યાં સાવિત્રી-સ્થળના સાન્નિધ્યમાં દેવીને ષડ્રસથી પરિપૂર્ણ અષ્ટાદશ પ્રકારનું ભોજન અર્પણ કરવું જોઈએ।

Verse 104

विधवा न कुले तस्य न वंध्या न च दुर्भगा । न कन्याजननी चापि न च स्याद्भर्तुरप्रिया । अष्टौ दोषास्तु नारीणां न भवंति कदाचन

તેના કુળમાં કદી વિધવા, વંધ્યા કે દુર્ભાગ્યા થતી નથી; માત્ર કન્યાજનની પણ થતી નથી, તથા પતિને અપ્રિય બનતી પણ નથી. સ્ત્રીઓના કહેવાતા આઠ દોષ ત્યાં ક્યારેય ઉત્પન્ન થતા નથી।

Verse 105

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सावित्र्यग्रे च भोजनम् । दातव्यं सर्वदा देवि कटुनीलविवर्जितम्

અતએવ, હે દેવી! સર્વ પ્રયત્નથી સાવિત્રીના અગ્રમાં સદા કટુ પદાર્થો તથા ‘નીલ’ (કાળા/નિષિદ્ધ) દ્રવ્યો વિના ભોજન અર્પણ કરવું જોઈએ।

Verse 106

न चाम्लं न च वै क्षारं स्त्रीणां भोज्यं कदाचन । पंचप्रकारं मधुरं हृद्यं सर्वं सुसंस्कृतम्

સ્ત્રીઓ માટે કદી ખાટું કે ક્ષારયુક્ત (અતિખારું/ક્ષારીય) ભોજન ન આપવું; તેના બદલે પાંચ પ્રકારનું મધુર, હૃદયપ્રિય અને સુસંસ્કૃત આહાર આપવો જોઈએ।

Verse 107

घृतपूर्णापूपकाश्च बहुक्षीरसमन्विताः । पूपकास्तादृशाः कार्या द्वितीयाऽशोकवर्तिका

ઘીથી ભરેલા અને બહુ દૂધથી યુક્ત અપુપ (માલપુઆ/કેક) બનાવવા જોઈએ. તેવી જ રીતે પૂપક પણ તૈયાર કરવા; બીજું અર્પણ ‘અશોક-વર્તિકા’ છે।

Verse 108

तृतीया पूपिका कार्या खर्जुरेण समन्विताः । चतुर्थश्चैव संयावो गुडाज्याभ्यां समन्वितः

ત્રીજું નૈવેદ્ય ખજુર સાથેની પૂપિકાઓ (મીઠા કેક) બનાવી અર્પણ કરવું. ચોથું ગોળ અને ઘીથી યુક્ત સંયાવ છે.

Verse 109

आह्लादकारिणी पुंसां स्त्रीणां चातीव वल्लभा । धनधान्यजनोपेतं नारीनरशताकुलम् । पूपकैस्तु कुलं तस्या जायते नात्र संशयः

આવા અર્પણો પુરુષોને આનંદ આપે છે અને સ્ત્રીઓને અત્યંત પ્રિય છે. તેનું ઘર ધન-ધાન્ય અને જનસમૃદ્ધિથી યુક્ત થઈ સૈકડો સ્ત્રી-પુરુષોથી ભરાઈ જાય છે. આ પૂપિકાના દાનથી તેનો વંશ નિશ્ચિત રીતે વધે છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 110

न ज्वरो न च संतापो दुःखं च न वियोगजम् । अशोकवर्तिदानेन कुलानामेकविंशतिः

ન તાવ થાય, ન દાહ-સંતાપ, અને ન વિયોગજન્ય દુઃખ. અશોક-વર્તિનું દાન કરવાથી કુળની એકવીસ પેઢીઓ લાભ પામે છે.

Verse 111

वधूभिश्च सुतैश्चैव दासीदासैरनन्तकैः । पूरितं च कुलं तस्याः पूरिका या प्रयच्छति

જે પૂરીકા અર્પણ કરે છે, તેનું કુળ વહુઓ અને પુત્રોથી તથા અનંત દાસી-દાસોથી પરિપૂર્ણ થાય છે.

Verse 112

पुत्रिण्यो वै दुहितरो वधूभिः सहिताः कुले । शिखरिणीप्रदात्रीणां युवतीनां न संशयः

શિખરિણીનું દાન કરનાર યુવતીઓના કુળમાં દીકરીઓ પુત્રવતી થાય છે અને તેમની સાથે વહુઓ પણ કુળમાં આવે છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 113

मोदते च कुलं सर्वं सर्वसिद्धिप्रपूरितम् । मोदकानां प्रदानेन एवमाह पितामहः

મોદકદાનના ફળથી સર્વ સિદ્ધિઓથી પરિપૂર્ણ થઈ સમગ્ર કુળ આનંદિત થાય છે—એવું પિતામહ (બ્રહ્મા) બોલ્યા।

Verse 114

एतच्च गौरिणीनां तु भोजनं हि विशिष्यते

ગૌરીસ્ત્રીઓ (સૌભાગ્યવતી ભક્ત સ્ત્રીઓ) માટે આ ભોજનદાન જ વિશેષ રીતે શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે।

Verse 115

सुभगा पुत्रिणी साध्वी धनऋद्धिसमन्विता । सहस्रभोजिनी देवि भवेज्जन्मनिजन्मनि

હે દેવી, તે સ્ત્રી સుభાગ્યવતી, પુત્રવતી, સાધ્વી અને ધન-ઋદ્ધિથી યુક્ત બને છે; અને જન્મે જન્મે સહસ્રોને ભોજન કરાવનારી થાય છે।

Verse 116

पानानि चैव मुख्यानि हृद्यानि मधुराणि च । द्राक्षापानं तु चिंचायाः पानं गुडसमन्वितम्

મુખ્ય પેય હૃદયપ્રિય અને મધુર હોવા જોઈએ—દ્રાક્ષાનું પેય તથા ગોળ મિશ્રિત ચિંચાનું પેય।

Verse 117

सरसेन तु तोयेन कृतखण्डेन वै शुभम् । सुवासिनीनां पेयं वै दातव्यं च द्विजन्मनाम्

સુગંધિત પાણી અને મિશ્રીથી યુક્ત આ શુભ પેય સુવાસિની સ્ત્રીઓને તથા દ્વિજોને પણ અવશ્ય આપવું જોઈએ।

Verse 118

इतरैरितराण्येव वर्णयोग्यानि यानि च । सुरभीणि च पानानि तासु योग्यानि दापयेत्

અન્ય સમૂહોને પણ તેમના વર્ણ અને મર્યાદાને અનુરૂપ અન્ય દ્રવ્યો આપવાં જોઈએ; તેમજ તે સ્ત્રીઓ માટે યોગ્ય સુગંધિત પાનિય પણ પ્રદાન કરવાં જોઈએ।

Verse 119

प्रतिपूज्य विधानेन वस्त्रदानैः सकंचुकैः । कुङ्कुमेनानुलिप्तांगाः स्रग्दामभिरलंकृताः । गंधैर्धूपैश्च संपूज्य नालिकेरान्प्रदापयेत्

વિધિ અનુસાર તેમની પ્રતિપૂજા કરીને, કંચુકા સહિત વસ્ત્રદાન કરવું; કુંકુમથી અંગોનું અનુલેપન કરી, માળા અને પુષ્પદામોથી અલંકૃત કરવું; ગંધ અને ધૂપથી સંપૂજા કરીને અંતે નાળિયેર પ્રદાન કરવું।

Verse 120

नेत्राणां चाञ्जनं कृत्वा सिन्दूरं चैव मस्तके । पूगीफलानि हृद्यानि वासितानि मृदूनि च । हस्ते दत्त्वा सपात्राणि प्रणिपत्य विसर्जयेत्

નેત્રોમાં અંજન લગાવી અને મસ્તક પર સિંદૂર મૂકી; સુગંધિત, મૃદુ અને હૃદયપ્રિય પૂગીફળો પાત્રો સહિત તેમના હાથમાં આપવાં; પછી પ્રણામ કરીને આદરપૂર્વક વિદાય કરવી।

Verse 121

स्वयं च भोजयेत्पश्चाद्बंधुभिर्बालकैः सह

ત્યારબાદ પોતે પણ બંધુઓ અને બાળકો સાથે ભોજન કરવું।

Verse 123

एवमेव पितॄणां च आगम्य स्वे च मन्दिरे । पिण्डप्रदानपूर्वं तु श्राद्धं कृत्वा विधानतः । पितरस्तस्य तुष्टा वै भवन्ति ब्रह्मणो दिनम्

આ જ રીતે પોતાના ઘેર પરત આવી, પિંડપ્રદાનથી આરંભ કરીને વિધાનપૂર્વક પિતૃશ્રાદ્ધ કરવું; તેના પિતૃઓ બ્રહ્માના એક દિવસ જેટલો સમય તૃપ્ત રહે છે।

Verse 124

तीर्थादष्टगुणं पुण्यं स्वगृहे ददतः शुभे । न च पश्यन्ति वै नीचाः श्राद्धं दत्तं द्विजातिभिः

તીર્થમાં દાન કરતાં પોતાના ઘરમાં શુભભાવથી આપેલું દાન આઠગણું પુણ્યદાયક થાય છે. અને દ્વિજાતિઓએ આપેલું શ્રાદ્ધ નીચબુદ્ધિ લોકો જોઈ શકતા નથી.

Verse 125

एकान्ते तु गृहे गुप्ते पितॄणां श्राद्धमिष्यते । नीचं दृष्ट्वा हतं तत्तु पितॄणां नोपतिष्ठति

પિતૃઓનું શ્રાદ્ધ ઘરમાં એકાંત, ગુપ્ત અને સુરક્ષિત સ્થાને કરવું જોઈએ. નીચ લોકો જોઈ લે તો તે શ્રાદ્ધ બગડે છે અને પિતૃઓ સુધી પહોંચતું નથી.

Verse 126

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्राद्धं गुप्तं च कारयेत् । पितॄणां तृप्तिदं प्रोक्तं स्वयमेव स्वयंभुवा

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી શ્રાદ્ધ ગુપ્ત રીતે જ કરાવવું. પિતૃઓને તૃપ્તિ આપનારું આ વચન સ્વયંભૂ બ્રહ્માએ પોતે જ કહ્યું છે.

Verse 127

गौरीभोज्यादिका या तु उत्सर्गात्क्रियते क्रिया । राजसी सा समाख्याता जनानां कीर्तिदायिनी

પરંતુ જે ક્રિયા ઉત્સર્ગરૂપે, એટલે કે દેખાડા માટે થાય—ગૌરીભોજ વગેરે—તે ‘રાજસી’ કહેવાય છે; તે લોકોમાં કીર્તિ આપે છે.

Verse 128

इदं दानं सदा देयमात्मनो हित मिच्छता । श्राद्धे चैव विशेषेण यदीच्छेत्सात्त्विकं फलम्

જે પોતાનું સાચું હિત ઇચ્છે તે આ દાન સદા આપવું જોઈએ—વિશેષ કરીને શ્રાદ્ધકાળે—જો સાત્ત્વિક ફળ ઇચ્છતો હોય તો.

Verse 129

इदमुद्यापनं देवि सावित्र्यास्तु व्रतस्य च । सर्वपातकशुद्ध्यर्थं कार्यं देवि नरैः सदा । अकामतः कामतो वा पापं नश्यति तत्क्षणात्

હે દેવી, આ સાવિત્રીના વ્રતનું ઉદ્યાપન (સમાપનવિધિ) છે. સર્વ પાપોની શુદ્ધિ માટે, હે દેવી, મનુષ્યોએ તેને સદા કરવું જોઈએ. નિષ્કામ રીતે કે સકામ રીતે—પાપ તે ક્ષણે જ નાશ પામે છે.

Verse 130

इह लोके तु सौभाग्यं धनं धान्यं वराः स्त्रियः । भवंति विविधास्तेषां यैर्यात्रा तत्र वै कृता

આ લોકમાં જ તેમને સૌભાગ્ય મળે છે—ધન, ધાન્ય અને અનેક રીતે ઉત્તમ પત્ની/ઉત્તમ જીવનસાથી—જેઓએ ત્યાં યાત્રા કરી છે તેમને.

Verse 131

इदं यात्राविधानं तु भक्त्या यः कुरुते नरः । शृणोति वा स पापैस्तु सर्वैरेव प्रमुच्यते

જે મનુષ્ય આ યાત્રાવિધાન ભક્તિથી કરે છે—અથવા માત્ર સાંભળે પણ છે—તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 132

ज्येष्ठस्य पूर्णिमायां तु सावित्रीस्थलके शुभे । प्रदक्षिणा यः कुरुते फलदानैर्यथाविधि

જ્યેષ્ઠ પૂર્ણિમાના દિવસે, શુભ સાવિત્રીસ્થળે, જે યથાવિધિ ફળદાન કરીને પ્રદક્ષિણા કરે છે—

Verse 133

अष्टोत्तरशतं वापि तदर्धार्धं तदर्धकम् । यः करोति नरो देवि सृष्ट्वा तत्र प्रदक्षिणाम्

હે દેવી, ત્યાં જે મનુષ્ય એકસો આઠ પ્રદક્ષિણા કરે છે—અથવા તેનું અડધું, અથવા તેનું પણ અડધું—અને તે સ્થાને પ્રદક્ષિણા પૂર્ણ કરે છે—

Verse 134

अगम्यागमनं यैश्च कृतं ज्ञानाच्च मानवैः । अन्यानि पातकान्येवं नश्यंते नात्र संशयः

જેઓ મનુષ્યોએ જાણીને અગમ્ય-ગમનનું પાપ તથા અન્ય પાતકો કર્યા હોય, તેમના પણ તે સર્વ પાપો આ રીતે નાશ પામે છે; તેમાં સંશય નથી।

Verse 135

यैर्गत्वा स्थलके संध्या सावित्र्याः समुपासिता । स्वपत्न्याश्चैव हस्तेन पांडुकूपजलेन च

જે લોકો તે સ્થાને જઈ પાંડુ-કૂપનું જળ પોતાના હાથે લઈને, પોતાની પત્ની સાથે સાવિત્રીની સંધ્યા-ઉપાસના કરે છે, તેમણે તે પુણ્યક્ષેત્રમાં વિધિપૂર્વક સંધ્યા સંપન્ન કરી છે।

Verse 136

भृंगारकनकेनैव मृन्मयेनाथ भामिनि । आनीय तु जलं पुण्यं संध्योपास्तिं करोति यः । तेन द्वादशवर्षाणि भवेत्संध्या ह्युपासिता

હે સુન્દરી, જે કોઈ સોનાના પાત્રમાં કે માટીના ઘડામાં તે પુણ્ય જળ લાવી સંધ્યા-ઉપાસના કરે છે, તેણે બાર વર્ષ સુધી સંધ્યા ઉપાસના કરી હોય તેમ ગણાય છે।

Verse 137

अश्वमेधफलं स्नाने दाने दशगुणं तथा । उपवासे त्वनंतं च कथायाः श्रवणे तथा

અહીં સ્નાનથી અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે; દાનથી તેનું દશગણું પુણ્ય; ઉપવાસથી અનંત ફળ; અને તેમ જ પવિત્ર કથા-શ્રવણથી પણ।

Verse 166

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभास खण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये सावित्रीव्रतविधिपूजनप्रकारोद्यापनादिकथनंनाम षट्षष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કાન્દ મહાપુરાણની એકાશીતી-સાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ ‘પ્રભાસક્ષેત્ર-માહાત્મ્ય’માં ‘સાવિત્રીવ્રતવિધિ, પૂજનપ્રકાર, ઉદ્યાપન વગેરેનું કથન’ નામનો એકસો છ્યાસઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।