Adhyaya 96
આ અધ્યાયમાં દેવી અને ઈશ્વર વચ્ચે પ્રશ્નોત્તરરૂપે તત્ત્વચર્ચા વર્ણવાઈ છે. ઈશ્વર પ્રથમ કામેશ્વરના ઉત્તર તરફ રતીશ્વરનું સ્થાન દિશા‑દૂરના સંકેતો વડે દર્શાવે છે અને ફળ કહે છે કે માત્ર દર્શન અને પૂજનથી સાત જન્મનાં પાપ નાશ પામે છે તથા ગૃહવિઘટન/કલહ ટળે છે. ત્યારબાદ દેવી તે સ્થળની ઉત્પત્તિ અને “રતીશ્વર” નામનું કારણ પૂછે છે. ઈશ્વર કથા કહે છે—ત્રિપુરારિ શિવે મનસિજ કામને દગ્ધ કર્યા પછી રતી એ જ સ્થાને દીર્ઘ તપ કરે છે; અંગૂઠાની ટોચ પર ઊભી રહી બહુ કાળ તપ કરતાં ધરતીમાંથી એક માહેશ્વર લિંગ પ્રગટે છે. આકાશવાણી રતીને લિંગપૂજનનો આદેશ આપે છે અને કામ સાથે પુનર્મિલનનું વરદાન આપે છે. રતીના તીવ્ર પૂજનથી કામ પુનઃ પ્રાપ્ત થાય છે અને તે લિંગ “કામેશ્વર” તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે; રતી કહે છે કે ભવિષ્યમાં જે ભક્તિપૂર્વક પૂજન કરશે તેને ઇષ્ટસિદ્ધિ અને શુભગતિ મળશે. અંતે ચૈત્ર શુક્લ ત્રયોદશીએ પૂજન વિશેષ મંગલદાયક અને કામના‑પૂર્તિદાયક જણાવાયું છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततोगच्छेन्महादेवि कामेश्वरमिति स्मृतम् । तस्यैवोत्तरदिग्भागे धनुषां त्रितये स्थितम् । रतीश्वरमिति ख्यातं त्रेतायां तत्सुरे श्वरि
ઈશ્વરે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે મહાદેવી, ‘કામેશ્વર’ તરીકે સ્મૃત સ્થાન પર જવું જોઈએ. તેના ઉત્તર દિશાભાગમાં, ત્રણ ધનુષ જેટલા અંતરે, ‘રતીશ્વર’ નામે ખ્યાત દેવતા સ્થિત છે—હે સુરેશ્વરી, જે ત્રેતાયુગથી પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 2
यस्मिन्दृष्टे मनुष्याणां पूजिते तु वरानने । नश्येच्च सप्तजन्माघं गृहभंगश्च नो भवेत्
હે વરાનને દેવી, તેના માત્ર દર્શનથી—અને વિશેષ કરીને પૂજન કરવાથી—મનુષ્યોના સાત જન્મોના પાપ નાશ પામે છે, અને ગૃહભંગ થતો નથી.
Verse 3
देव्युवाच । केनायं स्थापितो देव कस्मात्प्रोक्तो रतीश्वरः । दर्शनेनास्य किं श्रेयः सर्वं विस्तरतो वद
દેવી બોલ્યાં—હે દેવ! આ કોણે સ્થાપિત કર્યું? તેને ‘રતીશ્વર’ કેમ કહે છે? તેના દર્શનથી શું કલ્યાણ થાય? સર્વ વિગતે કહો।
Verse 4
ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् । रतिर्नामाभवत्साध्वी कामपत्नी यशस्विनी
ઈશ્વર બોલ્યા—હે દેવી, સાંભળ; હું પાપનાશિની કથા કહું છું. રતિ નામની એક સાધ્વી હતી, તે કામદેવની યશસ્વિની પત્ની હતી।
Verse 5
दग्धे मनसिजे पूर्वं देवेन त्रिपुरारिणा । तदर्थाय तपस्तेपे तस्मिन्देशे रतिः किल
પૂર્વે ત્રિપુરારિ દેવ (શિવ)એ મનસિજ (કામદેવ)ને દગ્ધ કર્યો ત્યારે, તે હેતુ માટે રતિએ એ જ પ્રદેશમાં તપ કર્યું।
Verse 6
अंगुष्ठाग्रेण तिष्ठन्त्या यावद्युगचतुष्टयम् । आराधितो महादेवः शांतेन मनसा प्रिये
હે પ્રિયે! તે અંગૂઠાના અગ્રભાગ પર ઊભી રહી ચાર યુગ સુધી શાંત મનથી મહાદેવની આરાધના કરતી રહી।
Verse 7
कस्मिंश्चिदथ काले तु निर्भिद्य धरणीतलम् । तदग्रतः समुत्तस्थौ लिगं माहेश्वरं प्रिये
પછી એક સમયે ધરણીતલને ભેદીને તેના સમક્ષ માહેશ્વર લિંગ પ્રગટ થઈ ઊભું થયું, હે પ્રિયે।
Verse 8
एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी । आह्लादयंती सहसा तस्याश्चित्तं वरानने
એ જ ક્ષણે એક અશરીરી વાણી બોલી; હે સુમુખી, તેણે અચાનક તેના ચિત્તને આનંદિત કરી દીધું।
Verse 9
यस्मान्माहेश्वरं लिंगं त्वद्भक्त्या सहसोत्थितम् । पूजयेस्तन्महाभागे ततः कांतमवाप्स्यसि
તારી ભક્તિના પ્રભાવથી આ માહેશ્વર લિંગ સહસા પ્રગટ થયું છે, હે મહાભાગ્યવતી; આ લિંગની પૂજા કર, પછી તું તારો કાંત પ્રાપ્ત કરશી।
Verse 10
एतच्छुत्वा तु सा साध्वी देवदूतस्य भाषितम् । तल्लिंगं पूजयामास स भक्त्या परमया युता
દેવદૂતના આ શુભ વચન સાંભળીને તે સાધ્વી સ્ત્રી પરમ ભક્તિથી યુક્ત થઈ તે લિંગની પૂજા કરવા લાગી।
Verse 11
ततः कामः समुत्तस्थौ सुप्तोत्थित इव प्रिये । ततः प्रभृति तल्लिंगं कामेश्वरमिति श्रुतम्
પછી, હે પ્રિયે, કામદેવ જાણે નિદ્રામાંથી જાગ્યો હોય તેમ ફરી ઊભો થયો. ત્યારથી તે લિંગ ‘કામેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું।
Verse 12
ततः सा कामदयिता वाक्यमेतदुवाच ह । प्रहृष्टा कामदेवाप्त्या पुरतः पुष्पधन्वनः
પછી કામની પ્રિયાએ આ વચન કહ્યાં; કામદેવને ફરી પ્રાપ્ત કરીને તે અત્યંત હર્ષિત હતી, અને પુષ્પધન્વા (કામ) તેના સમક્ષ ઊભો હતો।
Verse 13
पूजयिष्यंति ये चान्ये लिंगमेतत्समाहिताः । एवं ते वांछितां सिद्धिं भूयो यास्यंति सद्गतिम्
અને અન્ય જે કોઈ એકાગ્રચિત્તે આ લિંગની પૂજા કરશે, તેઓ આ રીતે ઇચ્છિત સિદ્ધિ મેળવી ફરી સદ્ગતિને પામશે।
Verse 14
मनोऽभीष्टं तथा सर्वं यद्यपि स्यात्सदुर्ल्लभम् । तत्प्राप्स्यंति न संदेहो लिंगस्यास्य प्रसादतः
હૃદયને જે કંઈ અભીષ્ટ હોય—ભલે તે અતિ દુર્લભ હોય—આ લિંગના પ્રસાદથી નિઃસંદેહ તે પ્રાપ્ત થશે।
Verse 15
एवमुक्त्वा गता साध्वी रतिः कामेन संयुता । स्वस्थाने पूर्णकामा सा प्रहृष्टेनांतरात्मना
આમ કહી સાધ્વી રતિ કામ સાથે સંયુક્ત થઈ પ્રસ્થાન કરી. પોતાના સ્થાને પહોંચી તે પૂર્ણકામ બની અને અંતરાત્મા હર્ષથી ભરાઈ ગઈ।
Verse 16
एनं चैत्रत्रयोदश्यां शुक्लायां यः समर्चति । सकामवद्भवेन्नृणां श्रुतं सौभाग्यदायकम्
ચૈત્ર માસની શુક્લ ત્રયોદશીએ જે એને સમ્યક્ પૂજે, તે મનુષ્યોમાં ઇચ્છાપૂર્તિવાળો બને; આ સૌભાગ્યદાયક છે એમ શ્રુતિ છે।
Verse 96
हृति श्रीस्कांदेमहापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य एकादशरुद्रमाहात्म्ये कामेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम षण्णवतितमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદમહાપુરાણની એકાશી સહસ્ર શ્લોકોની સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડમાં, પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યના અંતર્ગત એકાદશરુદ્રમાહાત્મ્યમાં ‘કામેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો છાણુંમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।