Adhyaya 43
અધ્યાય 43માં ઈશ્વર દેવીને દિશાનુસાર તીર્થયાત્રાનું માર્ગદર્શન આપે છે. સોમેશના પશ્ચિમે ‘સાત ધનુષ’ જેટલા માપિત અંતરમાં સૂર્ય-પ્રતિષ્ઠિત લિંગ સ્થિત છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. તેનું નામ આદિત્યેશ્વર છે અને તે સર્વ પાતકનો નાશ કરનાર ગણાય છે. ત્રેતાયુગની સ્મૃતિ પણ આવે છે—સમુદ્રે લાંબા સમય સુધી રત્નોથી આ લિંગની પૂજા કરી—એ રીતે સ્થળની પ્રાચીન મહિમા સ્થાપિત થાય છે. રત્નપૂજાના કારણે તેને ‘રત્નેશ્વર’ નામ પણ મળ્યું. વિધાન મુજબ પંચામૃતથી સ્નાન કરાવી પાંચ રત્નોથી પૂજન કરવું, પછી રાજોપચારોથી વિધિપૂર્વક આરાધના કરવી. ફળશ્રુતિમાં મેરુદાન સમાન ફળ, યજ્ઞ-દાનનું સમૂહ પુણ્ય, તેમજ પિતૃ અને માતૃ વંશનો ઉદ્ધાર જણાવાયો છે; બાળપણથી વૃદ્ધાવસ્થા સુધીના પાપ રત્નેશ્વર દર્શનથી ધોવાઈ જાય છે. અહીં ધેનુદાનની પ્રશંસા કરીને દસ પૂર્વ અને દસ અનુગામી પેઢીઓના મોક્ષનું વચન આપવામાં આવ્યું છે. યોગ્ય લિંગપૂજા પછી દેવના જમણા ભાગે શતરુદ્રીય પાઠ કરનારને પુનર્જન્મ થતો નથી. અંતે શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રવણ પણ કર્મબંધનથી મુક્તિ આપે છે એમ નિષ્કર્ષ છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेद्वरारोहे लिंगं सूर्यप्रतिष्ठितम् । सोमेशात्पश्चिमे भागे धनुषां सप्तके स्थितम् । आदित्येश्वरनामानं सर्वपातकनाशनम्
ઈશ્વરે કહ્યું—હે વરારોહે! ત્યારબાદ સોમેશના પશ્ચિમ ભાગે સાત ધનુષના અંતરે સ્થિત, સૂર્યે પ્રતિષ્ઠિત કરેલું લિંગ દર્શનાર્થે જવું; તેનું નામ ‘આદિત્યેશ્વર’ છે, જે સર્વ પાતકોનો નાશ કરે છે।
Verse 2
त्रेतायुगे महादेवि समुद्रेण महात्मना । रत्नैः संपूजितं लिंगं वर्षाणामयुतं प्रिये
હે મહાદેવી, પ્રિયે! ત્રેતાયુગમાં મહાત્મા સમુદ્રે આ લિંગની રત્નોથી સમ્પૂજા કરી—દસ હજાર વર્ષ સુધી।
Verse 3
तेन रत्नेश्वरंनाम सांप्रतं प्रथितं क्षितौ । पंचामृतेन संस्नाप्य पंचरत्नैः प्रपूजयेत्
આથી તે હવે પૃથ્વી પર ‘રત્નેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. પંચામૃતથી અભિષેક કરીને પંચરત્નોથી વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી જોઈએ.
Verse 4
ततो राजोपचारेण पूजयेद्विधिवन्नरः । एवं कृते महादेवि मेरुदानफलं लभेत्
ત્યારબાદ મનુષ્યે રાજોપચારોથી વિધિ મુજબ પૂજા કરવી જોઈએ. આમ કરવાથી, હે મહાદેવી, મેરુદાન સમાન પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 5
सर्वेषां चैव यज्ञानां दानानां नात्र संशयः
આ જ સર્વ યજ્ઞો અને સર્વ દાનોનું ફળ છે—એમાં કોઈ સંશય નથી.
Verse 6
तीर्थानां चापि सर्वेषां यच्चान्यत्सुकृतं भुवि । उद्धरेत्पितृवर्गं च मातृवर्गं च मानवः
આથી સર્વ તીર્થોનું પુણ્ય અને પૃથ્વી પર રહેલા અન્ય તમામ સુકૃતનું ફળ પણ પ્રાપ્ત થાય છે. મનુષ્ય આ દ્વારા પિતૃવર્ગ અને માતૃવર્ગ—બન્નેનો ઉદ્ધાર કરે છે.
Verse 7
बाल्ये वयसि यत्पापं वार्द्धके यौवनेऽपि वा । क्षालयेच्चैव तत्सर्वं दृष्ट्वा रत्नेश्वरं नरः
બાળ્યમાં, યુવાનીમાં કે વૃદ્ધાવસ્થામાં કરેલું જે કોઈ પાપ હોય—રત્નેશ્વરના દર્શનથી મનુષ્ય તે બધું ધોઈ નાંખે છે.
Verse 8
धेनुदानं प्रशंसंति तस्मिन्स्थाने महर्षयः । धेनुदस्तारयेन्नूनं दश पूर्वान्दशापरान्
તે સ્થાને મહર્ષિઓ ગૌદાનની પ્રશંસા કરે છે. નિશ્ચયે ગૌદાન કરનાર દસ પૂર્વજો અને દસ આવનારી પેઢીઓને તારવે છે.
Verse 9
देवस्य दक्षिणे भागे यो जपेच्छतरुद्रियम् । संपूज्य विधिवल्लिंगं न स भूयः प्रजायते
દેવના દક્ષિણ ભાગે જે શતરુદ્રીયનો જપ કરે અને વિધિપૂર્વક લિંગની સંપૂર્ણ પૂજા કરે, તે ફરી જન્મ લેતો નથી.
Verse 10
एवं संक्षेपतः प्रोक्तमादित्येशमहोदयम् । श्रुत्वाऽवधार्य यत्नेन मुच्यते कर्मबंधनैः
આ રીતે સંક્ષેપમાં આદિત્યેશનું મહાન માહાત્મ્ય કહેલું છે. તેને સાંભળી અને પ્રયત્નપૂર્વક હૃદયમાં ધારણ કરવાથી કર્મબંધનમાંથી મુક્તિ મળે છે.
Verse 43
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य आदित्येश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં “આદિત્યેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણન” નામનો ત્રેતાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.