Adhyaya 35

Verse 1

देव्युवाच । भगवन्भार्गवे वंशे यस्त्वौर्वः कथितस्त्वया । वैवस्वतेंऽतरे चास्मिंस्तस्योत्पत्तिं वद प्रभो

દેવીએ કહ્યું— હે ભગવન્! તમે ભાર્ગવ વંશમાં ઔર્વનું વર્ણન કર્યું છે અને આ વૈવસ્વત મન્વંતરમાં પણ; હે પ્રભુ, તેની ઉત્પત્તિની કથા મને કહો।

Verse 2

ईश्वर उवाच । ब्राह्मणा निहता ये तु क्षत्रियैर्वित्तकारणात् । क्षयं नीतास्तु ते सर्वे सपुत्राश्च सगर्भतः

ઈશ્વરે કહ્યું— ધનના કારણે ક્ષત્રિયોએ જે બ્રાહ્મણોને મારી નાખ્યા, તેઓ બધા પુત્રો સહિત અને ગર્ભસ્થ સંતાન સહિત પણ વિનાશને પામ્યા।

Verse 3

म्रियमाणेषु सर्वेषु एका स्त्री समतिष्ठत । तया तु रक्षितो गर्भ ऊर्वोर्देशे निधाय च

જ્યારે બધા મરતા હતા, ત્યારે એક સ્ત્રી ધૈર્યથી અડગ રહી. તેણે ગર્ભનું રક્ષણ કરીને તેને પોતાની જાંઘના પ્રદેશમાં રાખી ગુપ્ત કર્યો।

Verse 4

अन्यासां चैव नारीणां सर्वासामपि भामिनि । गर्भानि पातितास्तैस्तु द्रव्यार्थं क्षत्रियाधमैः

હે સુન્દરી! અન્ય સ્ત્રીઓની પણ—બધીની—ગર્ભાવસ્થાઓ તે અધમ ક્ષત્રિયોએ ધન લૂંટવા માટે પાડી નાખી।

Verse 5

कालांतरे ततो भित्त्वा कुरुदेशं महाप्रभः । निर्गतोत्तंभितशिरा ज्वलदास्योतिभीषणः

થોડા સમય પછી તે મહાપ્રભુ કુરુદેશને ચીરીને બહાર નીકળ્યો. માથું ઊંચું રાખેલું, તેનું મુખ જ્વાળામય, અને દર્શને અત્યંત ભયંકર હતું।

Verse 6

तद्वैरं हृदि चाधाय ददाह वसुधातलम् । उत्पाद्य वह्निं तपसा रौद्रमौर्वं जलाशनम्

તે વૈર હૃદયમાં ધારણ કરીને તેણે વસુધાતલ દહન કરી નાખ્યું. તપસ્યાથી તેણે ઔર્વનું રૌદ્ર અગ્નિ પ્રગટાવ્યું—જે જળને પણ ભક્ષણ કરનાર હતું.

Verse 7

तमिन्द्रः प्लावयामास वृष्ट्यौघैर्वरवर्णिनि । न शशाक यदा नेतुं तदा स यतवाक्स्थितः

હે વરવર્ણિની! ઇન્દ્રે વરસાદના પ્રચંડ પ્રવાહોથી તેને ડૂબાડવાનો પ્રયત્ન કર્યો. પરંતુ જ્યારે તેને વશમાં કરી શક્યો નહીં, ત્યારે તે નિરાશ થઈ વાણી સંયમિત કરીને સ્થિર રહ્યો.

Verse 8

ततो देवाः सगंधर्वा ब्रह्माणं शरणं गताः । अभवन्भयसंत्रस्ताः सर्वे प्रांजलयः स्थिताः

પછી દેવો ગંધર્વો સહિત બ્રહ્માજીની શરણમાં ગયા. ભયથી અત્યંત વ્યાકુળ થઈ તેઓ બધા અંજલિ બાંધી વિનયપૂર્વક ઊભા રહ્યા.

Verse 10

देवा ऊचुः । भगवन्भार्गवे वंशे जातः कोऽपि महाद्युतिः । अग्निरूपेण सर्वं स ददाह वसुधातलम् । कृतो यत्नः पुराऽस्माभिस्तद्विनाशाय सत्तम । जलेन वृद्धिमायाति ततो नो भयमागतम्

દેવોએ કહ્યું— હે ભગવન! ભાર્ગવ વંશમાં કોઈ મહાદ્યુતિમાન પુરુષ જન્મ્યો છે. તે અગ્નિરૂપે સમગ્ર વસુધાતલ દહન કરે છે. હે સત્તમ! પૂર્વે અમે તેના વિનાશ માટે પ્રયત્ન કર્યો, પરંતુ તે જળથી વધુ વધે છે; તેથી અમને ભય ઉપજ્યો છે.

Verse 11

विनष्टे भूतले देव अग्निष्टोमादिकाः क्रियाः । उच्छिद्यते ततोऽस्माकं नाशो नूनं भविष्यति

હે દેવ! ભૂતલ વિનષ્ટ થાય તો અગ્નિષ્ટોમ વગેરે યજ્ઞક્રિયાઓ પણ ઉચ્છિન્ન થઈ જશે. તે કપાઈ જાય તો અમારો નાશ નિશ્ચિત થશે.

Verse 12

तस्माद्यत्नं कुरु विभो त्रैलोक्यहितकाम्यया

અતએવ હે વિભો, ત્રિલોકના હિતની ઇચ્છાથી તું પ્રયત્ન કર।

Verse 13

ततो ब्रह्मा सुरैः सार्द्धं भार्गवैश्च मह र्षिभिः । आगत्य चाब्रवीदौर्वं किमर्थं दहसि क्षितिम्

ત્યારે બ્રહ્મા દેવતાઓ તથા ભાર્ગવ મહર્ષિઓ સાથે આવી ઔર્વને બોલ્યા—“તું કયા કારણથી પૃથ્વીને દહે છે?”

Verse 14

विरामः क्रियतां सद्यो ममार्थं च द्विजोत्तम

હે દ્વિજોત્તમ, મારા હિતાર્થે પણ તત્કાળ વિરામ કરાવો।

Verse 15

और्व उवाच । एष एव निवृत्तोऽहं तव वाक्येन सत्तम । एष वह्निर्मयोत्सृष्टः स विभो तव शासनात्

ઔર્વ બોલ્યા—“હે સત્તમ, તમારા વચનથી જ હું નિવૃત્ત થયો છું. મારા દ્વારા મુક્ત કરાયેલો આ અગ્નિ, હે વિભો, તમારા શાસન મુજબ જ વર્તશે.”

Verse 16

यथा गच्छेत्समुद्रांतं तथा नीतिर्विधीय ताम्

એવી વ્યવસ્થા કર કે તે (અગ્નિ) સમુદ્રના અંત સુધી જાય; તે મુજબ નીતિ નિર્ધારિત કર।

Verse 17

समाहूय ततो देवीं स्वां सुतां पद्मसंभवः । उवाच पुत्रि गच्छ त्वं गृहीत्वाग्निं महोदधिम् । मद्वाक्यं नान्यथा कार्यं गच्छ शीघ्रं महाप्रभे

ત્યારે પદ્મસમ્ભવ બ્રહ્માએ દેવી—પોતાની પુત્રી—ને બોલાવી કહ્યું: “પુત્રી, આ અગ્નિ લઈને મહોદધિ પાસે જા. મારા વચનને અન્યથા ન કરવું. શીઘ્ર જા, હે મહાતેજસ્વિની।”

Verse 18

सरस्वत्युवाच । एषास्मि प्रस्थिता देव तव वाक्यादसंशयम् । इत्युक्ते साधु साध्वीति ब्रह्मणा समुदाहृता

સરಸ್ವતીએ કહ્યું: “હે દેવ, તમારા વચન અનુસાર હું નિઃસંદેહ પ્રસ્થાન કરું છું.” એમ કહ્યા પછી બ્રહ્માએ તેને વારંવાર પ્રશંસા કરી: “સાધુ, સાધુ—હે સાધ્વી!”

Verse 19

ततोभिमंत्रितं वह्निं क्षिप्त्वा कुंभे हिरण्मये । प्रायच्छत सरस्वत्यै स्वयं ब्रह्मा पितामहः । आशिषो विविधा दत्त्वा प्रोवाचेदं पुनः पुनः

પછી પિતામહ બ્રહ્માએ સ્વયં મંત્રોથી અભિમંત્રિત અગ્નિને સુવર્ણ કુંભમાં મૂકી સરસ્વતીને અર્પણ કર્યો. અનેક આશીર્વાદ આપી, આ વચનને તે વારંવાર બોલ્યા।

Verse 20

गच्छ पुत्रि न संतापस्त्वया कार्यः कथंचन । अरिष्टं व्रज पंथानं मा संतु परिपन्थिनः

“જા, પુત્રી; તારે કશી પણ ચિંતા કે સંતાપ કરવો નહીં. નિર્વિઘ્ન અને નિર્ભય માર્ગે જા; તારા માર્ગમાં કોઈ અવરોધ કે વૈરી ન રહે.”

Verse 21

ईश्वर उवाच । एवमुक्ता तदा तेन ब्रह्मणा च सरस्वती । हिमवंतं गिरिं प्राप्य पिप्पलादाश्रमात्तदा

ઈશ્વરે કહ્યું: બ્રહ્માએ આ રીતે ઉપદેશ આપતાં સરસ્વતી ત્યારે હિમવંત પર્વત પર પહોંચી અને પિપ્પલાદના આશ્રમમાં ગઈ।

Verse 22

उद्भूता सा तदा देवी अधस्ताद्वृक्षमूलतः । तत्कोटर कुटीकोटिप्रविष्टानां द्विजन्मनाम्

ત્યારે તે દેવી વૃક્ષના મૂળની નીચેમાંથી પ્રગટ થઈ; ત્યાં અસંખ્ય દ્વિજ ઋષિઓ કોઠરોમાં અને અગણિત પર્ણકુટીઓમાં તપ માટે પ્રવેશેલા હતા।

Verse 23

श्रूयन्ते वेदनिर्घोषा सरसारक्तचेतसाम् । विष्णुरास्ते तत्र देवो देवानां प्रवरो गुरुः

સરસારસમાં રક્ત ચિત્તવાળાઓના વેદઘોષ ત્યાં સંભળાય છે; એ જ સ્થાને દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, પૂજ્ય ગુરુ ભગવાન વિષ્ણુ નિવાસ કરે છે।

Verse 24

तस्मात्स्थानात्ततो देवी प्रतीच्यभिमुखं ययौ । अन्तर्द्धानेन सा प्राप्ता केदारं हिममध्यगम्

તે સ્થાનથી દેવી પશ્ચિમાભિમુખ થઈ ગઈ; અંતર્ધાનના રહસ્યમાર્ગે હિમમધ્યস্থিত કેદારને પહોંચી।

Verse 25

तत्संप्लाव्य गिरेः शृंगं केदारस्य पुरः स्थिता । तेनाग्निना करस्थेन दह्यमाना सरस्वती

પર્વતશિખરને આપ્લાવિત કરીને તે કેદારના સમક્ષ ઊભી રહી; હાથમાં ધારેલા તે અગ્નિથી સરસ્વતી દહ્યમાન થતી હતી।

Verse 26

भूमिं विदार्य तस्याधः प्रविष्टा गजगामिनी । तदंतर्द्धानमार्गेण प्रवृत्ता पश्चिमामुखी

ભૂમિને વિદાર્ય ગજગામિની દેવી તેના નીચે પ્રવેશી; પછી તે જ અંતર્ધાનમાર્ગે પશ્ચિમાભિમુખ આગળ વધી।

Verse 27

पापभूमिमतिक्रम्य भूमिं भित्त्वा विनि गता । तत्र कूपः समभवन्नाम्ना गन्धर्वसंज्ञितः

તે પાપમય ભૂમિ ઓળંગીને, ધરતી ભેદીને બહાર પ્રગટ થઈ. ત્યાં ‘ગંધર્વ’ નામે પ્રસિદ્ધ એક કૂવો ઉત્પન્ન થયો.

Verse 28

तस्मात्कूपात्पुनर्दृश्या सा बभूव महानदी । मतिः स्मृतिस्तथा प्रज्ञा मेधा बुद्धिर्गिराधरा

તે કૂવામાંથી તે ફરી દૃશ્યમાન બની મહાનદીરૂપે પ્રગટ થઈ. તે મતિ, સ્મૃતિ, પ્રજ્ઞા, મેધા અને બુદ્ધિ—ધરાધરા—નામે સ્તુત્ય છે.

Verse 29

उपासिकाः सरस्वत्याः षडेताः प्रस्थितास्तदा । पुनः प्रवृत्ता सा तस्मादुद्भेदात्पश्चिमामुखी

ત્યારે સરસ્વતીની છ ઉપાસિકાઓ પ્રસ્થાન કરી. એ જ ઉદ્ભેદસ્થાનથી તેની ધારા ફરી પ્રવર્તી અને પશ્ચિમાભિમુખ વહેવા લાગી.

Verse 30

भूतीश्वरं समायाता सिद्धो यत्र महामुनिः । भूतीश्वरे समीपस्थं तत्र प्राप्ता मनोरमम्

તે ભૂતીશ્વર પાસે આવી, જ્યાં એક મહામુનિ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી ચૂક્યા હતા. ભૂતીશ્વરના નજીક તે એક મનોહર અને મંગલ સ્થાન પર પહોંચી.

Verse 31

तस्य दक्षिणदिक्संस्थं रुद्रकोट्युपलक्षितम् । श्रीकंठ देशं विख्यातं गता सर्वौषधीयुतम्

તે સ્થાનના દક્ષિણમાં ‘રુદ્રકોટિ’થી વિશેષિત, ‘શ્રીકંઠ’ નામે વિખ્યાત દેશમાં તે ગઈ; જે સર્વ પ્રકારની ઔષધિઓથી યુક્ત હતું.

Verse 32

तस्मात्पुण्यतमाद्देशाच्छ्रीकण्ठात्सा मनस्विनी । संप्राप्ता वह्निना सार्द्धं कुरुक्षेत्रं सरस्वती

તે પરમ પુણ્ય દેશ શ્રીકંઠથી મનસ્વિની સરસ્વતી, વહ્નિ સાથે, કુરુક્ષેત્રે આવી પહોંચી.

Verse 33

पुनस्तस्मात्कुरुक्षेत्राद्विराटनगरस्य सा । समुद्भूता समीपस्था अन्तर्द्धानान्मनोरमा । गोपायनो गिरिर्यत्र तत्र सा पुनरुद्गता

પછી ફરી તે કુરુક્ષેત્રથી વિરાટનગરની નજીક, અંતર્ધાન પછી મનોહર રૂપે પ્રગટ થઈ; જ્યાં ગોપાયન પર્વત છે ત્યાં તે ફરી ઉદ્ગત થઈ.

Verse 34

गोपायिता केशवेन यत्र ते पाण्डुनन्दनाः । कुर्वंतः स्वानि कर्माणि न कैश्चिदुपलक्षिता

જ્યાં કેશવે તે પાંડુનંદનોનું રક્ષણ કર્યું; તેઓ પોતપોતાના કર્તવ્યો કરતા છતાં કોઈએ તેમને ઓળખ્યા નહીં.

Verse 35

तत्र कुंडे स्थिता देवी महापातकनाशिनी । पुन र्गोपायनाद्देवी क्षेत्रं प्राप्तातिशोभनम्

ત્યાં તે કુંડમાં મહાપાતકનાશિની દેવી સ્થિત રહી; પછી ગોપાયનથી દેવી અતિશય શોભન ક્ષેત્રે પહોંચી.

Verse 36

खर्जुरीवनमापन्ना नन्दानाम्नीति तत्र सा । सरस्वती पुनस्तस्माद्वनात्खर्जूरसंज्ञितात्

તે ખર્જૂરી વનમાં પ્રવેશી, ત્યાં ‘નંદા’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ; પછી સરસ્વતી તે ‘ખર્જૂર’ નામના વનમાંથી ફરી આગળ વધી.

Verse 37

मेरुपादं समासाद्य मार्कंडाश्रममागता । यत्र मार्कंडकं तीर्थं मेरुपादे समाश्रितम्

મેરુપાદને પ્રાપ્ત કરીને તે માર્કંડ ઋષિના આશ્રમે આવી; જ્યાં મેરુપાદ પર પ્રતિષ્ઠિત ‘માર્કંડક તીર્થ’ સ્થિત છે.

Verse 38

सरस्वती पुनस्तस्मादर्बुदारण्यमाश्रिता । गता वटवनं रम्यं मार्कंडेयाश्रमाच्छुभात्

પછી સરસ્વતી ત્યાંથી પ્રસ્થાન કરીને અર્બુદ અરણ્યમાં આશ્રય લીધી; શુભ માર્કંડેય આશ્રમથી રમ્ય વટવનમાં ગઈ.

Verse 39

तपस्तप्तं पुरा यत्र वसिष्ठेन समाश्रितात् । तस्माद्वटवनात्पुण्यादुदुम्बरवनं गता । मेरुपादे च तत्रैव तण्डिर्यत्रा तपत्तपः

જ્યાં પ્રાચીનકાળે આશ્રય લઈને વસિષ્ઠે તપ કર્યું હતું, તે પુણ્ય વટવનથી તે ઉદુંબરવનમાં ગઈ. અને ત્યાં જ મેરુપાદે તંડી જ્યાં તપસ્યા કરી તે સ્થાન પણ છે.

Verse 40

ऊदुंबरवनात्तस्मात्पुनर्देवी सरस्वती । अन्तर्द्धानेन शिखरमन्यत्प्राप्ता महानदी

તે ઉદુંબરવનથી દેવી સરસ્વતી ફરી અંતર્ધાન થઈ, મહાનદીરૂપે આગળ વધતી, બીજા શિખર પર પહોંચી.

Verse 41

मेरुपादं तु सुमहत्सुरसिद्धनिषेवितम् । भिन्नांजनचयाकारं गोलांगूलमिति स्मृतम्

તે મેરુપાદ અતિ વિશાળ છે, દેવો અને સિદ્ધો દ્વારા સેવિત છે; તે ભાંગેલા અંજન-શિલાખંડોના ઢગલા જેવો દેખાય છે અને ‘ગોલાંગૂલ’ નામે સ્મરાય છે.

Verse 42

स्थानं मनोरमं तस्मादुद्गता सा सुमध्यमा । वंशस्तंबात्सुविपुला प्रवृत्ता दक्षिणामुखी

તે મનોહર સ્થાનમાંથી સુમધ્યમા દેવી પ્રગટ થઈ. વાંસના ઠૂંઠમાંથી અતિ વિશાળ ધારા રૂપે નીકળી તે દક્ષિણાભિમુખ વહેવા લાગી.

Verse 43

तत्रोद्गमवटस्तस्यास्तत्समाख्यो व्यवस्थितः । ततः प्रभृति सा देवी सुप्रभं प्रकटा स्थिता

ત્યાં તેણીના પ્રાગટ્યના નામે ‘ઉદ્ગમવટ’ નામનો વડવૃક્ષ સ્થિત છે. ત્યારથી દેવી સુપ્રભામાં પ્રત્યક્ષરૂપે સ્થિર રહી છે.

Verse 44

अंतर्द्धानं परित्यज्य प्राणिनामनुकम्पया । तस्यास्तटेषु रम्येषु संति तीर्थानि कोटिशः

જીવો પર અનુગ્રહથી તેણીએ અંતર્ધાન ત્યજી દીધું. તેણીના રમ્ય તટો પર કરોડો તીર્થો વિદ્યમાન છે.

Verse 45

तेषु तीर्थेषु सर्वेषु धर्महेतुः सरस्वती । रुद्रावतार मार्गेऽस्मिन्प्रवरं प्रथमं स्मृतम्

આ સર્વ તીર્થોમાં સરસ્વતી જ ધર્મનું કારણ છે. રુદ્રાવતારના આ માર્ગમાં તે શ્રેષ્ઠ અને પ્રથમ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 46

तरत्तरंगनामाढ्यं काकतीर्थं महाप्रभम् । तत्र तीर्थं पुनस्त्वन्यत्तीर्थं धारेश्वरं स्मृतम्

‘તરત્તરંગ’ નામે પ્રસિદ્ધ કાકતીર્થ મહાપ્રભાથી તેજસ્વી છે. ત્યાં ફરી એક અન્ય તીર્થ પણ છે, જે ધારેશ્વર-તીર્થ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 47

धारेश्वरात्पुनश्चान्यद्गंगोद्भेदमिति स्मृतम् । सारस्वतं तथा गांगं यत्रैकं संस्थितं जलम् । तस्मादन्यत्परं तीर्थं पुंडरीकं ततः परम्

ધારેશ્વરથી આગળ ફરી ‘ગંગોદ્ભેદ’ નામે સ્મૃત બીજું સ્થાન છે, જ્યાં સરસ્વતી અને ગંગાનું જળ એકરૂપ થઈ એકત્ર સ્થિત છે. તેનાથી પણ પરે પરમ તીર્થ ‘પુંડરીક’ છે, અને તેના પરે પણ (અન્ય) તીર્થ છે.

Verse 48

मातृतीर्थं महापुण्यं सर्वातंकहरं परम् । मातृतीर्थात्पुनस्तस्मान्नातिदूरे व्यवस्थितम्

માતૃતીર્થ મહાપુણ્યદાયક અને સર્વ પ્રકારના આતાંકનો પરમ નાશ કરનાર છે. અને તે માતૃતીર્થથી ફરી બહુ દૂર નહીં, બીજું એક પવિત્ર સ્થાન સ્થિત છે.

Verse 49

तीर्थं त्वनरकंनाम नरकार्ति भयापहम् । ततस्तस्मादनरकात्तीर्थमन्यत्पुनः स्थितम्

‘અનરક’ નામનું એક તીર્થ છે, જે નરકની યાતના અને ભયને દૂર કરે છે. અને તે અનરક-તીર્થથી આગળ ફરી બીજું તીર્થ સ્થિત છે.

Verse 50

संगमेश्वरनामाढ्यं प्रसिद्धं तन्महीतले । ततस्तस्मात्पुनश्चान्यत्तीर्थं कोटीश्वराह्वयम्

પૃથ્વી પર ‘સંગમેશ્વર’ નામે તે પવિત્ર સ્થાન પ્રસિદ્ધ છે. ત્યાંથી ફરી ‘કોટીશ્વર’ નામે ઓળખાતું બીજું તીર્થ છે.

Verse 51

ततस्तस्मान्महादेवि शंभुकुण्डेश्वरं स्मृतम् । तीर्थे सरस्वतीतीरे तस्मिन्सिद्धेश्वरं स्मृतम्

પછી, હે મહાદેવી, ત્યાંથી ‘શંભુકુંડેશ્વર’નું સ્મરણ થાય છે. અને એ જ તીર્થમાં સરસ્વતીના તટ પર ‘સિદ્ધેશ્વર’નું પણ સ્મરણ થાય છે.

Verse 52

सिद्धेश्वरात्पुनस्तस्मात्प्रवृत्ता पश्चिमामुखी । पश्चिमं सागरं गंतुं सखीं स्मृत्वा रुरोद सा

પછી તે સિદ્ધેશ્વરથી ફરી પ્રસ્થાન કરીને પશ્ચિમમુખી થઈ. પશ્ચિમ સમુદ્રે જવાની ઇચ્છાથી સખીને સ્મરીને તે રડી પડી.

Verse 53

स्थित्वा पूर्वमुखा देवी हा गंगेति विना त्वया । एकाकिनी मंदभाग्या क्व गमिष्याम्यबांधवा

દેવી પૂર્વ તરફ મુખ કરીને બોલી—‘હા ગંગે! તારા વિના હું એકલી, મંદભાગ્યવાળી; બંધુ વિના ક્યાં જઈશ?’

Verse 54

तां विज्ञाय ततो गंगा रुदतीं शोककर्शिताम् । शीघ्रं स्वर्गात्समायाता तीर्थानां कोटिभिः सह

તેણીને ઓળખીને—જે રડી રહી હતી અને શોકથી ક્ષીણ થઈ હતી—ગંગા દેવી કરોડો તીર્થો સાથે સ્વર્ગથી ઝડપથી આવી પહોંચી.

Verse 55

ततो दुःखं परित्यज्य तत्र प्राची सरस्वती । सर्वदेवगुणैयुक्ता एवं तत्र स्थिताऽभवत्

પછી દુઃખ ત્યજી, પૂર્વવાહિની સરસ્વતી ત્યાં જ સ્થિર રહી—સર્વ દેવગુણોથી યુક્ત થઈ; આ રીતે તે ત્યાં નિવાસી બની.

Verse 56

तत्र सिद्धवटंनाम तीर्थं पैतामहं स्मृतम् । वटेश्वरस्य पुरतः सर्वपापक्षयंकरम्

ત્યાં ‘સિદ્ધવટ’ નામનું તીર્થ છે, જે ‘પૈતામહ’ (પિતામહ બ્રહ્માનું) તરીકે સ્મરાય છે. વટેશ્વરના સમક્ષ સ્થિત આ તીર્થ સર્વ પાપોનો ક્ષય કરે છે.

Verse 57

त्रिकालं यत्र रुद्रस्तु समागत्य व्यवस्थितः । तन्महालयमित्युक्तं स्थानं तस्य महात्मनः

જ્યાં મહાત્મા રુદ્ર ત્રિકાળે આવીને નિત્ય સ્થિર રીતે વિરાજે છે, તે સ્થાન તે મહાત્માનું ‘મહાલય’—મહાન નિવાસ—કહેવાય છે।

Verse 58

पिंडतारकमित्येतत्प्राचीनं तीर्थमुत्तमम् । कुम्भकुक्षिगिरिस्थं तत्पित्र्ये कर्मणि सिद्धिदम्

આ પ્રાચીન અને ઉત્તમ તીર્થ ‘પિંડતારક’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. કુંભકુક્ષિ ગિરિ પર સ્થિત આ સ્થાન પિતૃકર્મમાં, વિશેષ કરીને પિંડદાનમાં, સિદ્ધિ આપે છે।

Verse 59

प्राचीनेश्वरदेवस्य पुरोभूतं प्रति ष्ठितम् । प्राची सरस्वती यत्र तत्र किं मृग्यते परम्

પ્રાચીનેશ્વર દેવના સમક્ષ જ્યાં પૂર્વાભિમુખ સરસ્વતી વિરાજે છે, તે સ્થાનથી પરે વધુ કયો પરમ પુરુષાર્થ શોધવો?

Verse 60

निवृत्ते भारते युद्धे तत्र तीर्थे किरीटिना । प्रायश्चित्तं पुरा चीर्णं विष्णुना प्रेरिता त्मना

ભારતયુદ્ધ સમાપ્ત થયા પછી, તે તીર્થમાં કિરીટધારી (અર્જુન) એ વિષ્ણુની આંતરિક પ્રેરણાથી પૂર્વે પ્રાયશ્ચિત્ત કર્યું હતું।

Verse 61

तेन तस्माद्विनिर्मुक्तः पातकात्पूर्वसंचितात् । नरतीर्थं ततः ख्यातं तत्र पापभयापहम्

તે પ્રાયશ્ચિત્તથી તે પૂર્વસંચિત પાતકોથી મુક્ત થયો. તેથી તે સ્થાન ‘નરતીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું, જ્યાં પાપજન્ય ભય દૂર થાય છે।

Verse 62

नरतीर्थादन्यतीर्थं पुंडरीकमिति स्मृतम् । अर्जुनेन सहागत्य यत्र स्नातो हरिः प्रिये

નરતીર્થથી પરે પુણ્ડરીક નામે બીજું તીર્થ સ્મૃત છે. હે પ્રિયે, ત્યાં અર્જુન સાથે આવી ભગવાન હરિએ સ્નાન કર્યું.

Verse 63

प्राचीनेशात्परं तीर्थं वालखिल्येश्वरं महत् । तत्र तस्मान्महातीर्थात्तीर्थमन्यन्महो दयम्

પ્રાચીનેશથી પરે વાલખિલ્યેશ્વર નામે મહાન તીર્થ છે. તે મહાતીર્થથી આગળ ફરી એક અતિ મંગલમય તીર્થ છે.

Verse 64

गंगासमागमंनाम तीर्थमन्यन्महोदयम् । तत्रालोक्य पुनर्देवीं दीनास्यां दीनमानसाम्

‘ગંગાસમાગમ’ નામે બીજું એક મહાશુભ તીર્થ છે. ત્યાં ફરી દેવીને જોઈ—જેનુ મુખ ઉદાસ અને મન નિરાશ હતું—

Verse 65

ब्रह्मासृजत्सखीं तस्याः कपिलां विपुलेक्षणाम् । हरिणीं हरिरप्याशु वज्रिणीमपि देवराट् । न्यंकुं विनोदनार्थं च सरस्वत्या ददौ हरः

બ્રહ્માએ તેના માટે વિશાળ નેત્રોવાળી કપિલા નામની સખી સર્જી. હરિએ પણ તત્કાળ હરિણી નામની સખી રચી; અને દેવરાજ ઇન્દ્રએ વજ્રિણી પણ બનાવી. તેમજ હરએ સરસ્વતીને વિનોદાર્થે ન્યંકુ અર્પણ કર્યો.

Verse 66

ततः प्रहृष्टा सा देवी देवादेशात्सरस्वती । तस्माद्गन्तुं समारब्धा प्राचीना पापनाशिनी

ત્યારે દેવતાઓના આદેશથી દેવી સરસ્વતી પ્રસન્ન થઈ અને ત્યાંથી પ્રસ્થાન કરવા લાગી—તે પ્રાચીনা, પાપનાશિની છે.

Verse 67

ईश्वर उवाच । दक्षिणां दिशमास्थाय पुनः पश्चान्मुखी तदा । सरस्वती महादेवी वडवानलधारिणी । तदुत्तरे तटे तीर्थमेकद्वारमिति स्मृतम्

ઈશ્વરે કહ્યું—દક્ષિણ દિશા ધારણ કરીને, વડવાનલ ધારણ કરનારી મહાદેવી સરસ્વતી ફરી પશ્ચિમમુખી થઈ. તેના ઉત્તર કાંઠે ‘એકદ્વાર’ નામે પ્રસિદ્ધ તીર્થ છે.

Verse 68

एकद्वारेण यत्सेना स्वर्गं प्राप्ता ततो वरात् । तस्मात्तीर्थात्पुनश्चान्यत्तीर्थं यत्र गुहेश्वरः

‘એકદ્વાર’ નામના તીર્થદ્વાર દ્વારા તે સેના વરદાનથી સ્વર્ગને પામી. તે તીર્થથી ફરી બીજા પવિત્ર સ્થાને જવું—જ્યાં ગુહેશ્વર વિરાજે છે.

Verse 69

गुहेन स्थापितः पूर्वं यत्र देवो महेश्वरः । गुहेश्वरान्नातिदूरे वटेश्वरमिति स्मृतम्

જ્યાં પૂર્વે ગુહાએ દેવ મહેશ્વરની સ્થાપના કરી હતી, તે જ ગুহેશ્વર છે. ગুহેશ્વરથી બહુ દૂર નહીં ‘વટેશ્વર’ નામે સ્મરણીય સ્થાન છે.

Verse 70

दिव्यं सरस्वतीतीरे व्यासेनाराधितं पुरा । आमर्द्दकी नदी यत्र सरस्वत्या सहैकताम्

સરસ્વતીના કાંઠે એક દિવ્ય તીર્થ છે, જેને પ્રાચીનકાળે વ્યાસે આરાધ્યું હતું—જ્યાં આમર્દકી નદી સરસ્વતી સાથે એકરૂપ થાય છે.

Verse 71

संप्राप्ता तन्महातीर्थं फलदं सर्वदेहिनाम् । आमर्दकी संगमं तं नापुण्यो वेद कश्चन । संगमेश्वरनामेति तत्र लिंगं प्रतिष्ठितम्

તે મહાતીર્થને પ્રાપ્ત કરવાથી તે સર્વ દેહધારીઓને ફળ આપનાર બને છે. આમર્દકીનો તે સંગમ પુણ્યહીન કોઈને પણ જાણીતો થતો નથી. ત્યાં ‘સંગમેશ્વર’ નામે લિંગ પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 72

मुण्डीश्वरेति च तथा प्रसिद्धिमगमत्क्षितौ । मुंडीश्वरसमीपस्थं सरस्वत्यां महोदयम्

આ સ્થાન પૃથ્વી પર ‘મુંડીશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું. મુંડીશ્વરના સમીપ સરસ્વતી તટે ‘મહોદય’ નામનું તીર્થ છે.

Verse 73

नाम्ना यत्प्राङ्मुखं तीर्थं सरस्वत्यास्तटे स्थितम् । मांडव्येश्वरनाम्ना वै यत्रेशः संप्रतिष्ठितः

સરસ્વતીના તટે ‘પ્રાંગ્મુખ’ નામનું તીર્થ સ્થિત છે. ત્યાં ઈશ્વર ‘માંડવ્યેશ્વર’ નામે પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 74

पीलुकर्णिकसंज्ञं तु तीर्थमन्यत्पुनस्ततः । सरस्वतीतीरगतमृषिणा सेवितं महत्

ત્યાંથી આગળ ‘પીલુકર્ણિકા’ નામનું બીજું તીર્થ છે. તે સરસ્વતી તટે સ્થિત, મહાન અને ઋષિ દ્વારા સેવિત છે.

Verse 75

तस्मादन्यत्सरस्वत्यां तीर्थं द्वारवती स्मृतम् । तीर्थानां प्रवरं देवि यत्र संनिहितो हरिः

ત્યાંથી સરસ્વતીમાં ‘દ્વારવતી’ નામનું બીજું તીર્થ સ્મરણીય છે. હે દેવી, તીર્થોમાં તે શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે ત્યાં હરિ સન્નિહિત છે.

Verse 76

ततस्तस्य समीपस्थं तीर्थं गोवत्ससंज्ञितम् । यत्रावतीर्य गोवत्सस्वरूपेणांबिकापतिः

તે (દ્વારવતી)ના સમીપ ‘ગોવત્સ’ નામનું તીર્થ છે, જ્યાં અંબિકાપતિ ગોવત્સ-સ્વરૂપ ધારણ કરીને અવતર્યા.

Verse 77

स्वयं भूलिंगरूपेण संस्थितस्तेजसां निधिः । गोवत्सान्नैरृते भागे दृश्यते लोहयष्टिका

ત્યાં તેજનો નિધિ સ્વયં ભૂલિંગરૂપે સ્થિત છે. ગોવત્સાના નૈઋત્ય ભાગમાં લોખંડની યષ્ટિ (ચિહ્ન) દેખાય છે.

Verse 78

स्वयंभूलिंगरूपेण रुद्रस्तत्र स्वयं स्थितः । एकविंशति वारस्य भक्त्या पिंडस्य यत्फलम्

ત્યાં રુદ્ર સ્વયંભૂ લિંગરૂપે સ્વયં સ્થિત છે. એકવીસ દિવસ ભક્તિપૂર્વક પિંડદાન કરવાથી જે ફળ મળે—

Verse 79

गंगायां प्राप्यते पुंसां श्राद्धेनैकेन तत्र तत् । ततस्तस्मान्महातीर्थाद्बालक्रीडनकी यथा

એ જ પુણ્ય પુરુષોને ગંગામાં ત્યાં એક જ શ્રાદ્ધથી પ્રાપ્ત થાય છે. ત્યાર પછી તે મહાતીર્થથી આગળ તે રમતી બાળકી જેવી આગળ વધી.

Verse 80

सखीभिः सहिता तत्र क्रीडताऽसौ यथेच्छया । आनुलोम्यविलोम्येन दक्षिणेनोत्तरेण च

ત્યાં સખીઓ સાથે તે પોતાની ઇચ્છા મુજબ ક્રીડા કરતી રહી—ક્યારેક પ્રવાહની અનુકૂળતા સાથે, ક્યારેક પ્રતિકૂળ, ક્યારેક દક્ષિણ તરફ અને ક્યારેક ઉત્તર તરફ.

Verse 81

रुल्लं प्राप्य पुनर्देवी समुद्भूता मनोरमा । रुल्लं नाम पुरं यत्र सृष्टं देवेन शंभुना

રુલ્લા ફરી પ્રાપ્ત કરીને તે મનોહર દેવી ત્યાં પ્રાદુર્ભૂત થઈ. જ્યાં શંભુ દેવે ‘રુલ્લા’ નામનું નગર સર્જ્યું છે.

Verse 82

सह देवैस्तु पार्वत्या धारायंत्रप्रयोगकैः । एकं वर्षसहस्रं तु शंभुना तत्र रुल्लितम्

ત્યાં દેવતાઓ સાથે તથા પાર્વતી સહિત, જલયંત્રોના પ્રયોગથી શંભુએ તે સ્થાનને પૂર્ણ એક હજાર વર્ષ સુધી ‘રુલ્લિત’ કરાવ્યું।

Verse 83

रुल्लं तत्र ह्रदं नाम सरस्वत्यां महोदयम् । साक्षात्तत्र महादेव आनंदेश्वरसंज्ञितः

ત્યાં સરસ્વતીના તટે ‘રુલ્લ’ નામનું હ્રદ છે, જે મહાન અને મંગલમય તીર્થ છે; ત્યાં જ સాక్షાત્ મહાદેવ ‘આનંદેશ્વર’ નામે વિરાજે છે।

Verse 84

पश्चिमेन स्थितं तत्र शम्भोरायतनस्य तु । स मेरोर्दक्षिणे पादे नखस्तु परिकीर्तितः

ત્યાં શંભુના આયતનના પશ્ચિમ તરફ જે સ્થિત છે, તે મેરુના દક્ષિણ પાદ上的 ‘નખ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 85

पश्यंति ये नराः सम्यक्तेऽपि पापविवर्जिताः । अश्वमेधसहस्रस्य प्राप्नुवंति फलं ध्रुवम्

જે મનુષ્યો તેને સમ્યક રીતે દર્શન કરે છે, તેઓ પાપવિહિન બની નિશ્ચિતપણે સહસ્ર અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 86

परतस्तस्य कूष्मांडमुनेस्तत्राश्रमं महत् । कूष्मांडेश्वरसंज्ञं तु तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्

તેની આગળ કૂષ્માંડ મુનિનો મહાન આશ્રમ છે; ‘કૂષ્માંડેશ્વર’ નામનું તે તીર્થ ત્રૈલોક્યમાં વિખ્યાત છે।

Verse 87

कोल्लादेवी स्थिता तत्र सर्वपापभयापहा । अन्तर्द्धानेन तां कोल्लां संप्राप्ता सा महानदी

ત્યાં કોલ્લા દેવી નિવાસ કરે છે, જે સર્વ પાપ અને ભયનો નાશ કરે છે. અંતર્ધાન કરીને તે મહાનદી કોલ્લા-ધામને પ્રાપ્ત થઈ.

Verse 88

ततोऽप्यंतर्हिता भूत्वा संप्राप्ता तु मनोरमम् । सानुं मदनसंज्ञं तु क्षेत्रं सिद्धनिषेवितम्

પછી તે ફરી અંતર્ધાન થઈ, મનોહર સ્થાને પહોંચી—‘મદન’ નામના ઢાળ પર—સિદ્ધો દ્વારા સેવિત પવિત્ર ક્ષેત્રમાં.

Verse 89

ततोऽप्यंतर्हिता भूत्वा पुनः प्राप्ता हिमाचलम् । खादिरामोदनामानं सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वलम्

ફરી અંતર્ધાન કરીને તે હિમાચલને પહોંચી—‘ખાદિરામોદ’ નામના સ્થાને—જે સર્વ ઋતુના પુષ્પોથી તેજસ્વી હતું.

Verse 90

तत्रारुह्य विलोक्याथ ददर्श सुमनोरमम । क्षारोदं पश्चिमाशास्थं घनवृंदमिवोन्नतम्

ત્યાં ચઢીને અને ચારે તરફ જોઈ તેણે અતિ મનોહર દૃશ્ય જોયું—પશ્ચિમ દિશામાં આવેલો ક્ષારોદ, ઘન વાદળસમૂહ જેવો ઊંચે ઊઠેલો.

Verse 91

एवंविधं च तं तत्र सा विलोक्य महाप्रभा । हर्षात्पंचानना भूत्वा देवकार्यार्थमुद्यता

એવો અદ્ભુત દૃશ્ય ત્યાં જોઈ મહાપ્રભા દેવી આનંદથી પંચાનના બની અને દેવકાર્ય સિદ્ધ કરવા ઉદ્યત થઈ.

Verse 92

हरिणी वज्रिणी न्यंकुः कपिला च सरस्वती । पंचस्रोताः स्थिता तत्र मुनिनोक्ता सरस्वती

ત્યાં મુનિઓએ વર્ણવેલી સરસ્વતી પાંચ પ્રવાહરૂપે સ્થિત હતી—હરિણી, વજ્રિણી, ન્યંકુ, કપિલા અને સરસ્વતી।

Verse 93

श्रमापनोदं कुर्वाणा मुनीनां यत्र संस्थिता । तत्तत्पादकमित्युक्तं तीर्थं तीर्थार्थिनां नृणाम् । सर्वेषां पातकानां च शोधनं तद्वरानने

જ્યાં તે મુનિઓનો શ્રમ દૂર કરતી રહીને સ્થિત છે, તે સ્થાન તીર્થાર્થી મનુષ્યો માટે ‘તત્તત્પાદક’ નામે તીર્થ કહેવાય છે; હે વરાનને, તે સર્વ પાપોનું શુદ્ધિકરણ કરે છે।

Verse 94

खादिरामोदमासाद्य तत्रस्था वीक्ष्य सागरम् । गन्तुं प्रवृत्ता तं वह्निमादाय सुरसुन्दरि

ખાદિરામોદને પામી ત્યાં ઊભી રહી તેણે સમુદ્રને જોયો; પછી, હે સુરસુંદરી, તે અગ્નિને સાથે લઈને આગળ જવા પ્રસ્થાન કરી।

Verse 95

दग्ध्वा कृतस्मरं देवी पुनरादाय वाडवम् । समुद्रस्य समीपस्था स्थिता हृष्टत नूरुहा

દેવીએ કૃતસ્મરને દગ્ધ કરીને ફરી વાડવ અગ્નિને ધારણ કર્યો; સમુદ્રની નજીક, હે તનૂરુહા, તે હર્ષિત થઈ ત્યાં જ સ્થિત રહી।

Verse 96

ततः प्रविष्टा सा देवी अगाधे लवणांभसि । वाडवं वह्निमादाय जलमध्ये व्यसर्जयत्

પછી દેવી અગાધ લવણજળમાં પ્રવેશી; વાડવ અગ્નિને લઈને તેને સમુદ્રના જળમધ્યમાં વિસર્જિત કર્યો।

Verse 97

ततस्तस्याः पुनः प्रीतः स्वय मेव हुताशनः । तद्दृष्ट्वा दुष्करं कर्म वचनं चेदमब्रवीत्

ત્યારબાદ હુતાશન (અગ્નિ) સ્વયં ફરી તેની ઉપર પ્રસન્ન થયો. તેનું તે દુષ્કર કર્મ જોઈ તેણે આ વચન કહ્યાં.

Verse 98

परितुष्टोऽस्मि ते भद्रे वरं वरय सुव्रते । तत्ते दास्याम्यहं प्रीतो यद्यपि स्यात्सु दुर्लभम्

હે ભદ્રે, હે સુવ્રતે! હું તારા ઉપર સંપૂર્ણ પ્રસન્ન છું. વર માગ; તે અતિ દુર્લભ હોય તોય, પ્રસન્ન થઈ હું તને આપીશ.

Verse 99

ईश्वर उवाच । प्रगृह्य वलयं हस्तादिदं वचनमब्रवीत् । इदं मे वलयं वह्ने वक्त्रे धार्यं सदा त्वया

ઈશ્વરે કહ્યું—તેના હાથમાંથી વલય લઈને તેણે કહ્યું: ‘હે વહ્ને (અગ્નિ), મારું આ વલય તારે તારા મુખ પર સદા ધારણ કરવું.’

Verse 100

अनेन शक्यते यावत्तावत्तोयं समाहर । न त्वया शोषणीयोऽयं समुदः सरितांपतिः

આથી જેટલું શક્ય હોય તેટલું જ પાણી એકત્ર કર; નદીઓના સ્વામી એવા આ સમુદ્રને તારે શોષી સુકવવો નથી.

Verse 101

बाढमित्येव चोक्त्वा स प्रविष्टो निधिमंभसाम् । एवमेषा महादेवि प्रभासे तु सरस्वती । गृहीत्वा वाडवं प्राप्ता तुष्ट्यर्थं च मनीषिणाम्

‘બાઢમ્’ કહી તે જળનિધિ (સમુદ્ર)માં પ્રવેશ્યો. આ રીતે, હે મહાદેવી, પ્રભાસે સરસ્વતીએ મનીષીઓની તૃપ્તિ માટે વાડવાગ્નિ ગ્રહણ કરીને ત્યાં આગમન કર્યું.

Verse 102

सा विश्रांता कुरुक्षेत्रे भद्रावर्ते च भामिनि । पुष्करे श्रीकला देवी प्रभासे च महानदी

હે ભામિની! તે કુરુક્ષેત્રે અને ભદ્રાવર્તે વિશ્રાંતિ પામી. પુષ્કરમાં તે ‘શ્રીકલા’ દેવી છે અને પ્રભાસે તે ‘મહાનદી’ રૂપે વિરાજે છે.

Verse 103

देवमातेति सा तत्र संस्थिता लवणोदधौ । अस्मिन्मन्वंतरे देवि आदौ त्रेतायुगे पुरा

ત્યાં લવણોદધિમાં તે ‘દેવમાતા’ નામે પ્રતિષ્ઠિત થઈ. હે દેવી! આ મન્વંતરમાં, પ્રાચીન કાળે ત્રેતાયુગના આરંભે…

Verse 104

इति वृत्तं सरस्वत्या वाडवाग्नेस्तथाभवत् । मन्वन्तरे व्यतीतेऽस्मिन्भविताऽन्यस्तु वाडवः

આ રીતે સરસ્વતી અને વાડવાગ્નિ વિષયક આ વૃત્તાંત બન્યો. આ મન્વંતર વીતી ગયા પછી બીજો વાડવાગ્નિ પ્રગટ થશે.

Verse 105

ज्वालामुखेति नाम्ना वै रुद्रक्रोधाद्भविष्यति । सरस्वत्यास्तथा नाम ख्यातिं ब्राह्मीति यास्यति

રુદ્રના ક્રોધથી તે ‘જ્વાલામુખ’ નામે ઉત્પન્ન થશે. તેમજ સરસ્વતીનું નામ ‘બ્રાહ્મી’ તરીકે પ્રસિદ્ધિ પામશે.

Verse 106

सरस्वतीति वै लोके वर्तते नाम सांप्रतम् । अतीतं नाम यत्तस्याः कमंडलुभवेति च । रत्नाकरेति सामुद्रं सत्यं नामांतरं पुरा

હાલ લોકમાં તે ‘સરસ્વતી’ નામે પ્રચલિત છે. તેનું પૂર્વ નામ ‘કમંડલુભવા’ હતું, અને પ્રાચીન કાળે સમુદ્રસંબંધિત તેનું સાચું નામાંતર ‘રત્નાકર’ હતું.

Verse 107

अस्मिन्मन्वंतरे देवि सागरेति प्रकीर्तितम् । क्षांरोदेति भविष्यं तु नाम देवि प्रकीर्ति तम्

હે દેવી! આ મન્વંતરમાં તે ‘સાગરા’ નામે પ્રખ્યાત છે. અને ભવિષ્યમાં, હે દેવી, તેનું નામ ‘ક્ષાંરોદા’ તરીકે પ્રકીર્તિત થશે.

Verse 108

एवं जानाति यः कश्चित्स तीर्थफलमश्नुते । स्वर्गनिःश्रेणिसंभूता प्रभासे तु सरस्वती

જે કોઈ આ રીતે જાણે છે, તે નિશ્ચયે તીર્થફળ પ્રાપ્ત કરે છે. કારણ કે પ્રભાસમાં સરસ્વતી સ્વર્ગારોહણની ‘સીડી’રૂપે ઉત્પન્ન થઈ હોવાનું કહેવાય છે.

Verse 109

नापुण्यवद्भिः संप्राप्तुं पुंभिः शक्या महानदी । प्राची सरस्वती देवि सर्वत्र च सुदुर्लभा । विशेषेण कुरुक्षेत्रे प्रभासे पुष्करे तथा

પુણ્યવિહિન પુરુષો માટે આ મહાનદી પ્રાપ્ત કરવી શક્ય નથી. હે દેવી! પ્રાચી (પ્રાચીન) સરસ્વતી સર્વત્ર અતિ દુર્લભ છે—વિશેષ કરીને કુરુક્ષેત્ર, પ્રભાસ અને પુષ્કરમાં.

Verse 110

एवंप्रभावा सा देवी वडवानल धारिणी । अग्नितीर्थसमीपस्था स्थिता देवी सरस्वती

એવી પ્રભાવશાલિની તે દેવી છે—વડવાનલ (અંતર્જ્વાળા) ધારણ કરનારી. દેવી સરસ્વતી અગ્નિતીર્થની નજીક સ્થિત છે.

Verse 111

तामादौ पूजयेद्यस्तु स तीर्थफलमश्नुते । सागरं यच्च तत्तीर्थं पापघ्नं पुण्य वर्द्धनम्

જે પ્રથમ તેણીની પૂજા કરે છે, તે તીર્થયાત્રાનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે. અને સમુદ્રનું તે તીર્થ પાપનાશક તથા પુણ્યવર્ધક છે.

Verse 112

दर्शनादेव तस्यैव महाक्रतुफलं लभेत् । अग्निचित्कपिला सत्री राजा भिक्षुर्महोदधिः

માત્ર તેના દર્શનથી જ મહાયજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. અહીં અગ્નિચિત્, કપિલા, સત્રિ, રાજા, ભિક્ષુ અને મહોદધિ—એ નામો જણાવ્યા છે.

Verse 113

दृष्टमात्राः पुनंत्येते तस्मा त्पश्येद्धि भावितः । अग्नितीर्थे नरः स्नात्वा पावके प्रक्षिपेत्ततः । गुग्गुलं भारसहितं सोग्निलोके महीयते

આ બધું માત્ર દર્શનથી જ પવિત્ર કરે છે; તેથી ભક્તિભાવથી તેનું દર્શન કરવું જોઈએ. અગ્નિતીર્થમાં સ્નાન કરીને યોગ્ય પ્રમાણসহ ગુગ્ગુલુ પાવકમાં અર્પણ કરે તો તે અગ્નિલોકમાં માન પામે છે.

Verse 114

एवं संक्षेपतः प्रोक्तो ह्यग्नि तीर्थमहोदयः । सरस्वत्याश्च माहात्म्यं सर्वपातकनाशनम्

આ રીતે સંક્ષેપમાં અગ્નિતીર્થનું મહાન્ ગૌરવ જણાવાયું, તેમજ સર્વ પાપોનો નાશ કરનાર સરસ્વતીનું માહાત્મ્ય પણ જણાવાયું.

Verse 115

स्नात्वाग्नितीर्थे विधिवत्कंकणं प्रक्षिपेततः । सुवर्णस्य महादेवि यथावित्तानु सारतः

હે મહાદેવી! અગ્નિતીર્થમાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીને, પછી પોતાની શક્તિ અનુસાર સોનાનું કંકણ અર્પણ કરવું.

Verse 116

ततः सरस्वतीं पूज्य कपर्दिनमथार्चयेत्

ત્યારબાદ સરસ્વતીની પૂજા કરીને, પછી કપર્દિન (શિવ)નું અર્ચન કરવું.

Verse 117

ततः केदारनामानं भीमेश्वरमतःपरम् । भैरवेश्वरनामानं चण्डीश्वरमतः परम्

ત્યારબાદ કેદાર નામધારી શિવની પૂજા કરવી, પછી ભીમેશ્વરની. ત્યારપછી ભૈરવેશ્વર નામક શિવની, અને ત્યારબાદ ચંડીશ્વરની આરાધના કરવી.

Verse 118

ततः सोमेश्वरं देवं पूजयेद्विधिवन्नरः । नवग्रहेश्वरानिष्ट्वा रुद्रैकादशकं तथा

ત્યારબાદ મનુષ્યે વિધિવત્ દેવ સોમેશ્વરની પૂજા કરવી. નવગ્રહેશ્વરોનું યથાવત્ પૂજન કરીને, એકાદશ રુદ્રોની પણ આરાધના કરવી.

Verse 119

ततः संपूजयेद्देवं ब्रह्माणं बालरूपिणम् । एवं रौद्री समाख्याता यात्रा पातकनाशिनी

પછી બાલરૂપ ધારણ કરનાર દેવ બ્રહ્માની સમ્યક પૂજા કરવી. આ રીતે ‘રૌદ્રી’ નામે પ્રસિદ્ધ યાત્રા પાપનાશિની છે.

Verse 121

एवं कृत्वा ततो गच्छेन्महादेवीं सरस्वतीम्

આ રીતે કરીને પછી મહાદેવી સરસ્વતી પાસે જવું.

Verse 122

सरस्वतीवससमा कुतो गुणाः सरस्वतीवाससमा कुतो रतिः । सरस्वतीं प्राप्य दिवं गता नराः पुनः स्मरिष्यंति नदीं सरस्वतीम्

સરಸ್ವતીના સાન્નિધ્યમાં વસવા સમાન ગુણ ક્યાં? સરಸ್ವતી સાથે વાસ સમાન આનંદ ક્યાં? જે નર સરಸ್ವતીને પ્રાપ્ત કરીને સ્વર્ગે ગયા, તેઓ પણ પછી ફરી સરಸ್ವતી નદીનું જ સ્મરણ કરે છે.