Adhyaya 110
ઈશ્વર દેવીને ગૌરી-તપોવનથી પશ્ચિમ દિશામાં જઈ મહિમાવંત પ્રભાસેશ્વર તીર્થ તરફ આગળ વધવા કહે છે. તે જણાવે છે કે આ ક્ષેત્ર સાત ધનુષ્યની પરિધિમાં પ્રસિદ્ધ છે અને ત્યાંનું મહાલિંગ અષ્ટમ વસુ ‘પ્રભાસ’ દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત થયું છે. પછી પ્રભાસની સંતાનપ્રાપ્તિની ઇચ્છા, તેની મહાલિંગ-પ્રતિષ્ઠા અને ‘આગ્નેયી’ નામની કઠોર તપશ્ચર્યા—સો દિવ્ય વર્ષો સુધી—નું વર્ણન આવે છે. અંતે રુદ્ર પ્રસન્ન થઈ ઇચ્છિત વર આપે છે. પ્રસંગવશ ભુવના (બૃહસ્પતિની બહેન) પ્રભાસની પત્ની કહેવાય છે; તેમના વંશને વિશ્વકર્મા—જગતના દિવ્ય શિલ્પી-સ્રષ્ટા—અને અત્યંત શક્તિશાળી તક્ષક સાથે જોડવામાં આવ્યો છે. અંતમાં યાત્રાળુઓ માટે વિધાન: માઘ માસની ચતુર્દશીએ સમુદ્ર-સંગમે સ્નાન, શતરુદ્રીય જપ, સંયમ (ભૂમિ પર શયન, ઉપવાસ), પંચામૃતથી લિંગાભિષેક, નિયમપૂર્વક પૂજન અને ઇચ્છા હોય તો વૃષદાન. ફળરૂપે પાપશુદ્ધિ અને સર્વાંગી સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेद्वरारोहे प्रभासेश्वरमुत्तमम् । गौरीतपोवनाद्देवि पश्चिमे समुदाहृतम्
ઈશ્વરે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે સુન્દર નિતંબવાળી દેવી, ગૌરીના તપોવનના પશ્ચિમમાં કહેવાતા પરમ પ્રભાસેશ્વર પાસે જવું જોઈએ।
Verse 2
धनुषां सप्तके देवि नातिदूरे व्यवस्थितम् । स्थापितं तन्महालिंगं वसूनामष्टमेन हि
હે દેવી, તે બહુ દૂર નથી—સાત ધનુષ્ય જેટલા અંતરે સ્થિત છે. તે મહાલિંગ ખરેખર વસુઓના આઠમા દ્વારા સ્થાપિત થયું હતું।
Verse 3
प्रभास इति नाम्ना हि शिवपूजारतेन वै । स पुत्रकामो देवेशि प्रभासक्षेत्रमागतः
હે દેવેશી, ‘પ્રભાસ’ નામે એક ભક્ત શિવપૂજામાં રત હતો. પુત્રકામનાથી તે પ્રભાસક્ષેત્રમાં આવ્યો।
Verse 4
प्रतिष्ठाप्य महालिङ्गं चचार विपुलं तपः । आग्नेयमिति विख्यातं दिव्याब्दानां शतं प्रिये
મહાલિંગની પ્રતિષ્ઠા કરીને, હે પ્રિયે, ‘આગ્નેય’ તરીકે વિખ્યાત સ્થાને તેણે સો દિવ્ય વર્ષો સુધી વિશાળ તપ કર્યું।
Verse 5
ततस्तस्य महादेवि सम्यक्छ्रद्धान्वि तस्य वै । तुतोष भगवान्रुद्रो ददौ यन्मनसीप्सितम्
ત્યારે, હે મહાદેવી, તેની સાચી અને દૃઢ શ્રદ્ધાથી ભગવાન રુદ્ર પ્રસન્ન થયા અને તેના હૃદયમાં ઇચ્છિત હતું તે તેને આપ્યું।
Verse 6
बृहस्पतेस्तु भगिनी भुवना ब्रह्मवादिनी । प्रभासस्य तु सा भार्या वसूनामष्टमस्य च
બૃહસ્પતિની બહેન ભુવના બ્રહ્મવિદ્યા-નિષ્ઠ હતી. તે વસુઓમાં અષ્ટમ એવા પ્રભાસની પત્ની બની.
Verse 7
विश्वकर्मा सुतस्तस्याः सृष्टिकर्ता प्रजापतिः । देवानां तक्षको विद्वान्मनोर्मातामहः स्मृतः
તેણીમાંથી વિશ્વકર્મા જન્મ્યા—સૃષ્ટિના રચયિતા પ્રજાપતિ. એ જ વિદ્વાન તક્ષક દેવોના શિલ્પી તરીકે પ્રસિદ્ધ, મનુના માતામહ તરીકે સ્મૃત છે.
Verse 8
तक्षकः सूर्यबिंबस्य तेजसः शातनो महान् । एवं तस्याऽभवत्पुत्रो वसूनामष्टमस्य वै
એ મહાન તક્ષક સૂર્યબિંબના પ્રચંડ તેજને શમાવનાર હતો. આમ તેના પરથી એક પુત્ર થયો—જે વસુઓમાં અષ્ટમ થયો.
Verse 9
प्रभासनाम्नो देवेशि तल्लिंगाराधनोद्यतः । इति ते कथितं देवि प्रभासेश्वरसूचकम्
હે દેવેશ્વરી! તે ‘પ્રભાસ’ નામના તે લિંગની આરાધનામાં તત્પર થયો. હે દેવી! પ્રભાસેશ્વરને સૂચવનાર વાત મેં તને કહી છે.
Verse 10
माहात्म्यं सर्वपापघ्नं सर्वकामप्रदं शुभम् । यस्तं पूजयते भक्त्या सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः
આ માહાત્મ્ય શુભ છે—સર્વ પાપનો નાશ કરનારું અને સર્વ કામનાઓ આપનારું. જે સમ્યક શ્રદ્ધાસહ ભક્તિથી તેની પૂજા કરે, તે ફળ પામે.
Verse 11
भूमिशायी निराहारो जपन्वै शतरुद्रियम् । माघे मासि चतुर्दश्यां स्नात्वा सागरसंगमे
ભૂમિ પર શયન કરીને, નિરાહાર રહી અને શતરુદ્રીયનો જપ કરતાં—માઘ માસની ચતુર્દશીએ સાગર-સંગમે સ્નાન કરીને…
Verse 12
पंचामृतेन संस्नाप्य पूजयित्वा विधानतः
પંચામૃતથી દેવનો અભિષેક કરીને અને વિધાન મુજબ પૂજન કરીને…
Verse 13
य एवं कुरुते देवि सम्यग्यात्रामहोत्सवम् । स मुक्तः पातकैः सर्वैः सर्वकामैः समृद्ध्यते । वृषस्तत्रैव दातव्यः सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः
હે દેવી, જે આ રીતે સમ્યક યાત્રા-મહોત્સવ કરે છે, તે સર્વ પાતકોથી મુક્ત થઈ સર્વ કામનાઓથી સમૃદ્ધ થાય છે. સમ્યક યાત્રા-ફળ ઇચ્છનારોએ ત્યાં જ વृषભનું દાન કરવું જોઈએ.
Verse 110
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये प्रभासेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम दशोत्तरशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘પ્રભાસેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો એકસો દસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.