Adhyaya 259
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર મહાદેવીને ઉપદેશ આપે છે કે યાત્રિકે પ્રાચી સરસ્વતીના ઉત્તર કાંઠે સ્થિત સૂર્યદેવના તીર્થ ‘પર્ણાદિત્ય’ના દર્શન કરવા જવું. ત્યારબાદ એક પ્રાચીન કથા કહેવામાં આવે છે—ત્રેતાયુગમાં પર્ણાદ નામનો બ્રાહ્મણ પ્રભાસક્ષેત્રમાં આવી કઠોર તપ કરે છે અને દિવસ-રાત અખંડ ભક્તિથી ધૂપ, માળા, ચંદનાદિ અર્પણ કરીને, વેદસંમત સ્તોત્રો દ્વારા સૂર્યની પૂજા કરે છે. પ્રસન્ન થઈ સૂર્યદેવ પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થાય છે અને વર માંગવા કહે છે. ભક્ત પ્રથમ દુર્લભ પ્રત્યક્ષ દર્શનનો અનુગ્રહ માગે છે અને પછી સૂર્યદેવ ત્યાં જ સદાકાળ પ્રતિષ્ઠિત રહે તેવી પ્રાર્થના કરે છે. સૂર્યદેવ ‘તથાસ્તુ’ કહી તેને સૂર્યલોક-પ્રાપ્તિનો વર આપે છે અને અંતર્ધાન થાય છે. અંતે તીર્થવિધિ અને ફળશ્રુતિ—ભાદ્રપદ માસની ષષ્ઠીએ સ્નાન કરીને પર્ણાદિત્યના દર્શન કરવાથી દુઃખ નિવૃત્ત થાય છે; આ દર્શનનું પુણ્ય પ્રયાગમાં વિધિપૂર્વક સો ગાયો દાન કરવાના ફળ સમાન કહેવાયું છે. ઘોર રોગોથી પીડિત હોવા છતાં જે પર્ણાદિત્યને ઓળખતા નથી, તેમને અવિવેકી ગણાવ્યા છે—જાણીને ભક્તિપૂર્વક તીર્થસેવાનું મહત્ત્વ અહીં દૃઢ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि पर्णादित्यं सुरेश्वरम् । प्राचीसरस्वतीकूले तटे चोत्तरतः स्थितम्
ઈશ્વરે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે મહાદેવી, પ્રાચી-સરಸ್ವતીના ઉત્તર કાંઠે સ્થિત દેવેશ્વર પર્ણાદિત્ય પાસે જવું જોઈએ.
Verse 2
पुरा त्रेतायुगे देवि पर्णादोनाम वै द्विजः । प्रभासं क्षेत्रमासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम् । आराधयामास रविं भक्त्या परमया युतः
પ્રાચીન ત્રેતાયુગમાં, હે દેવી, પર્ણાદ નામનો એક દ્વિજ બ્રાહ્મણ હતો. તે પ્રભાસ ક્ષેત્રે પહોંચી અતિ કઠોર તપ કર્યું અને પરમ ભક્તિથી રવિ (સૂર્યદેવ)ની આરાધના કરી.
Verse 3
तर्पयित्वा ततः सूर्यं धूपमाल्यविलेपनैः । वेदोक्तैः स्तवनैः सूक्तैर्दिवारात्रं समाहितः
પછી તેણે ધૂપ, માળા અને ચંદનાદિ લેપનથી સૂર્યદેવને તર્પણ કરીને તૃપ્ત કર્યા. ત્યારબાદ વેદોક્ત સ્તવન અને સૂક્તોથી દિવસ-રાત એકાગ્ર રહી સ્તુતિ કરતો રહ્યો.
Verse 4
एवं च ध्यायतस्तस्य कालेन महता ततः । तुतोष भगवान्सूर्यो वाक्यमेतदुवाच ह
આ રીતે લાંબા સમય સુધી ધ્યાનમાં લીન રહેલા તેને જોઈ ભગવાન સૂર્ય પ્રસન્ન થયા અને આ વચન બોલ્યા.
Verse 5
परितुष्टोऽस्मि विप्रेन्द्र तपसानेन सुव्रत । वरं वरय भद्रं ते नित्यं यन्मनसेप्सितम्
હે વિપ્રેન્દ્ર, હે સુવ્રત! તારા આ તપથી હું સંપૂર્ણ પ્રસન્ન છું. તારો કલ્યાણ થાઓ—તારા મનમાં જે નિત્ય ઇચ્છિત છે તે વર માગી લે.
Verse 6
ब्राह्मण उवाच । एष एव वरः कामो यत्तुष्टो भगवान्स्वयम् । दर्शनं तव देवेश स्वप्नेष्वपि च दुर्ल्लभम्
બ્રાહ્મણે કહ્યું—ભગવાન સ્વયં પ્રસન્ન થાય, એ જ વર મને ઇચ્છિત છે. હે દેવેશ! તમારું દર્શન તો સ્વપ્નમાં પણ દુર્લભ છે.
Verse 7
अवश्यं यदि दातव्यो वरो मम दिवाकर । अत्र संनिहतो देव सदा त्वं भव भास्कर
જો મને નિશ્ચિત રીતે વર આપવો જ હોય, હે દિવાકર! હે દેવ, અહીં જ સદા સન્નિહિત રહો—હે ભાસ્કર, અહીં નિત્ય નિવાસ કરો।
Verse 8
तव प्रसादात्ते यांतु तव लोकं दिवा कर । एवं भविष्यतीत्युक्त्वा ह्यन्तर्धानं गतो रविः
તમારા પ્રસાદથી તેઓ તમારો લોક પ્રાપ્ત કરે, હે દિવાકર. ‘એવું જ થશે’ કહી રવિ અંતર્ધાન થયા।
Verse 9
पर्णादोऽपि स्थितस्तत्र तस्याराधनतत्परः । तत्र भाद्रपदे मासे षष्ठ्यां स्नानं समाचरेत् । पर्णादित्यं ततः पश्येन्न स दुःखमवाप्नुयात्
પર્ણાદ પણ ત્યાં જ રહ્યો, તેની આરાધનામાં તત્પર. ત્યાં ભાદ્રપદ માસની ષષ્ઠીએ સ્નાન કરવું જોઈએ; પછી પર્ણાદિત્યના દર્શનથી દુઃખ પ્રાપ્ત થતું નથી।
Verse 10
गोशतस्य प्रयागे तु सम्यग्दत्तस्य यत्फलम् । तत्फलं लभते मर्त्यः पर्णादित्यस्य दर्शनात्
પ્રયાગમાં સો ગાયોનું સમ્યક્ દાન કરવાથી જે ફળ મળે છે, તે જ ફળ મર્ત્ય પર્ણાદિત્યના દર્શન માત્રથી મેળવે છે।
Verse 11
ये सेवंते महाकुष्ठं पांगुल्यं च विवर्चिकाः । पर्णादित्यं न जानंति नूनं ते मंदबुद्धयः
જે મહાકુષ્ઠ, પાંગળપણું અને વિવર્ચિકા જેવા રોગોને જાણે ‘સેવે’ છે, તેઓ નિશ્ચિતપણે પર્ણાદિત્યને જાણતા નથી; તેઓ ખરેખર મંદબુદ્ધિ છે।
Verse 259
इति श्रीस्कान्दे महपुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये पर्णादित्यमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશી-સાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્ર-માહાત્મ્યમાં ‘પર્ણાદિત્ય-માહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો બે સો ઓગણસાઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।