Adhyaya 219
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને ઉપદેશ આપી માર્કંડેયના આશ્રમની આગ્નેય (દક્ષિણ-પૂર્વ) દિશામાં આવેલા પવિત્ર ક્ષેત્ર-સમૂહ અને લિંગોની પરંપરાનું વર્ણન કરે છે. ત્યાં પ્રસિદ્ધ ગુહાલિંગ—જેને નીલકંઠ પણ કહે છે—નું મહાત્મ્ય જણાવાય છે; તે પૂર્વે વિષ્ણુ દ્વારા પૂજિત અને ‘સમસ્ત પાપ-અવશેષનો નાશ કરનાર’ ગણાય છે. ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવાથી સમૃદ્ધિ, સંતાન, પશુધન અને સંતોષ પ્રાપ્ત થાય એવી ફળશ્રુતિ આપવામાં આવી છે. આગળ તપસ્વીઓના દેખાતા આશ્રમો, ગુફાઓ અને અનેક લિંગ-સંબંધિત સ્થાનોનું નિરૂપણ થાય છે. મુખ્ય વિધાન એવું છે કે માર્કંડેયની નજીક લિંગપ્રતિષ્ઠા કરવાથી વિશાળ વંશપરંપરાઓ પણ ઉન્નત થાય; આ કર્મને સમાજવ્યાપી પુણ્ય આપતી ધાર્મિક રીત તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. તત્ત્વરૂપે ‘બધા લોક શિવમય છે; સર્વ શિવમાં પ્રતિષ્ઠિત છે’ એમ કહી, સમૃદ્ધિ ઇચ્છનાર વિદ્વાને શિવપૂજા કરવી જોઈએ એવો નિષ્કર્ષ આપે છે. દેવો, રાજાઓ અને મનુષ્યોના દૃષ્ટાંતો દ્વારા લિંગપૂજા અને પ્રતિષ્ઠાને સર્વસામાન્ય ઉપાય બતાવી, શિવતેજથી મહાપાતકો પણ શમન પામે છે એમ કહે છે. ઇન્દ્રનું વૃત્રવધ પછી શુદ્ધ થવું, સંગમસ્થળે સૂર્યપૂજન, અહલ્યાનો ઉદ્ધાર વગેરે કથાઓ પુરાવા રૂપે આપી અંતે પ્રભાસક્ષેત્રનું સાર માર્કંડેયાશ્રમના સંદર્ભે પુનઃ પ્રતિપાદિત થાય છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । तस्मादाग्नेयकोणे तु मार्कंडेयसमीपगम् । गुहालिंगं महादेवि नीलकण्ठेति विश्रुतम्
ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી! ત્યાંથી આગ્નેય કોણે, માર્કંડેયની નજીક ‘ગુહા-લિંગ’ છે; તે ‘નીલકંઠ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 2
विष्णुना पूजितं पूर्वं सर्व पातकनाशनम्
આ પૂર્વે વિષ્ણુ દ્વારા પૂજિત છે; તે સર્વ પાતકોનો નાશ કરનાર છે.
Verse 3
तत्र यः पूजयेद्भक्त्या तल्लिंगं पापमोचनम् । स पुत्रपशुमान्धीमान्मोदते पृथिवीतले
જે ત્યાં ભક્તિપૂર્વક તે પાપમોચક લિંગની પૂજા કરે છે, તે પુત્ર‑પશુસંપન્ન, સુબુદ્ધિવાળો બની પૃથ્વી પર આનંદથી રહે છે।
Verse 4
एवं तत्र महादेवि मार्कण्डेयेश सन्निधौ । ऋषीणामाश्रमा येऽत्र दृश्यन्तेऽद्यापि भामिनि
હે મહાદેવી! માર્કંડેયેશના સન્નિધિમાં અહીં ઋષિઓના જે આશ્રમો છે, હે ભામિની, તે આજેય દેખાય છે।
Verse 5
अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीणामूर्ध्वरेतसाम् । तत्र स्थितानि देवेशि मार्कण्डेयाश्रमांतिके
હે દેવેશી! ઊર્ધ્વરેતસ (બ્રહ્મચારી) ઋષિઓના અઠ્ઠ્યાસી હજાર ત્યાં માર્કંડેયના આશ્રમની નજીક સ્થિત છે।
Verse 6
ऋषीणां च गुहास्तत्र सर्वा लिंगसमन्विताः । दृश्यन्ते पुण्यतपसां तदाश्रमनिवासिनाम्
ત્યાં ઋષિઓની ગુફાઓ—બધી શિવલિંગોથી યુક્ત—દેખાય છે; તે તે આશ્રમોમાં વસતા પુણ્યતપસ્વીઓની છે।
Verse 7
तत्र यः स्थापयेल्लिंगं मार्कंडेशसमीपगम् । कुलानां शतमुद्धृत्य मोदते दिवि देववत्
જે ત્યાં માર્કંડેયેશની નજીક શિવલિંગ સ્થાપે છે, તે પોતાના કુળની સો પેઢીઓનો ઉદ્ધાર કરીને સ્વર્ગમાં દેવ સમાન આનંદ કરે છે।
Verse 8
सर्वे शिवमया लोकाः शिवे सर्वं प्रतिष्ठितम् । तस्माच्छिवं यजेद्विद्वान्य इच्छेच्छ्रियमात्मनः
સર્વ લોક શિવમય છે; શિવમાં સર્વે પ્રતિષ્ઠિત છે. તેથી જે વિદ્વાન પોતાને શ્રી-સમૃદ્ધિ ઇચ્છે, તે શિવનું પૂજન કરે.
Verse 9
शिवभक्तो न यो राजा भक्तोऽन्येषु सुरेषु च । स्वपतिं युवती त्यक्त्वा रमतेऽन्येषु वै यथा
જે રાજા શિવભક્ત નથી અને અન્ય દેવોમાં ભક્ત છે, તે પોતાની પતિને ત્યજી બીજાઓમાં રમતી યુવતી સમાન છે.
Verse 10
ब्रह्मादयः सुराः सर्वे राजानश्च महर्द्धिकाः । मानवा मुनयश्चैव सर्वे लिंगं यजंति च
બ્રહ્મા આદિ સર્વ દેવો, મહાઐશ્વર્યવાન રાજાઓ, માનવો અને મુનિઓ—સર્વે લિંગનું પૂજન કરે છે.
Verse 11
स्वनामकृतचिह्नानि लिंगानींद्रादिभिः क्रमात् । स्थापितानि यथा स्थाने मानवैरपि भूरिशः
ઇન્દ્ર આદિ દેવોએ પોતાના નામનાં ચિહ્નોથી યુક્ત લિંગોને ક્રમશઃ યોગ્ય સ્થાને સ્થાપ્યાં; તેમજ અનેક માનવોએ પણ સ્થાપ્યાં.
Verse 12
स्थापनाद्ब्रह्महत्यां च भ्रूणहत्यां तथैव च । महापापानि चान्यानि निस्तीर्णाः शिवतेजसा
લિંગ-સ્થાપનથી બ્રહ્મહત્યા, ભ્રૂણહત્યા તથા અન્ય મહાપાપો પણ શિવતેજથી તરી જાય છે.
Verse 13
वृत्रं हत्वा पुरा शक्रो माहेन्द्रं स्थाप्य शंकरम् । लिंगं च मुक्तपापौघस्ततोऽसौ त्रिदिवं गतः
પૂર્વે વૃત્રનો વધ કરીને શક્ર (ઇન્દ્ર) એ શંકરને ‘માહેન્દ્ર લિંગ’ રૂપે સ્થાપ્યો; પાપપ્રવાહોથી મુક્ત થઈ પછી તે ત્રિદિવ (સ્વર્ગ) ગયો।
Verse 14
स्थापयित्वा शिवं सूर्यो गंगासागरसंगमे । निरामयोऽभूत्सोमश्च प्रभासे पश्चिमोदधेः
ગંગા-સાગર સંગમે સૂર્યે શિવને સ્થાપી નિરામયતા પામી; પશ્ચિમ સમુદ્રના પ્રભાસે સોમ (ચંદ્ર) પણ રોગમુક્ત થયો।
Verse 15
काश्यां चैव तथादित्यः सह्ये गरुडकाश्यपौ । प्रतिष्ठां परमां प्राप्तौ प्रतिष्ठाप्य जगत्पतिम्
કાશીમાં પણ આદિત્ય (સૂર્ય) એ જગત્પતિને પ્રતિષ્ઠિત કરીને પરમ પ્રતિષ્ઠા પામી; સહ્ય પર્વતોમાં ગરુડ અને કશ્યપે પણ જગતના સ્વામીને સ્થાપી સર્વોચ્ચ પ્રતિષ્ઠા મેળવી।
Verse 16
ख्यातदोषा ह्यहिल्याऽपि भर्तृशप्ताऽभवत्तदा । स्थाप्येशानं पुनः स्त्रीत्वं लेभे पुत्रांस्तथोत्तमान्
પ્રસિદ્ધ દોષવાળી અહલ્યા પણ ત્યારે પતિના શાપથી શપ્ત થઈ; પરંતુ ઈશાન (શિવ)ને સ્થાપીને તેણે ફરી સ્ત્રીત્વ મેળવ્યું અને ઉત્તમ પુત્રો પ્રાપ્ત કર્યા।
Verse 17
पश्यंत्यद्यापि याः स्नात्वा तत्राहिल्येश्वरं स्त्रियः । पुरुषाश्चापि तद्दोषैर्मुच्यन्ते नात्र संशयः
જે સ્ત્રીઓ ત્યાં સ્નાન કરીને અહિલ્યેશ્વરનું દર્શન કરે છે, તે આજે પણ તે દોષોથી મુક્ત થાય છે; પુરુષો પણ એ જ કલંકોથી છૂટે છે—એમાં સંશય નથી।
Verse 18
स्थापयित्वेश्वरं श्वेतशैले बलिविरोचनौ । उभावपि हि संजातावमरौ बलिनां वरौ
શ્વેતશૈલ પર ઈશ્વરને પ્રતિષ્ઠિત કર્યા પછી બલિ અને વિરોચન—બન્ને—અમર બન્યા અને બલવાનોમાં શ્રેષ્ઠ થયા।
Verse 19
रामेण रावणं हत्वा ससैन्यं त्रिदशेश्वरम् । स्थापितो विधिवद्भक्त्या तीरे नदनदीपतेः
રામે રાવણને તેની સેના સહિત વધ કરીને, નદીનદીપતિના તટ પર વિધિપૂર્વક ભક્તિથી ત્રિદશેશ્વરની પ્રતિષ્ઠા કરી।
Verse 20
स्वायंभुवर्षिदैवादिलिंगहीना न भूः क्वचित व्या । पारान्सकलांस्त्यक्त्वा पूजयध्वं शिवं सदा । निकटा इव दृश्यंते कृतांतनगरोपगाः
દેવી, પૃથ્વી પર ક્યાંય—સ્વાયંભુવો, ઋષિઓ કે દેવોના પ્રદેશોમાં પણ—લિંગ વિના ભૂમિ નથી। સર્વ અન્ય આસક્તિઓ ત્યજી સદા શિવની પૂજા કરો; કારણ કે કૃતાંતનગર તરફ જનારાઓ જાણે નજીક જ દેખાય છે।
Verse 21
देवि किं बहुनोक्तेन वर्णितेन पुनः पुनः । प्रभासक्षेत्रसारं तु मार्कण्डेयाश्रमं प्रति
દેવી, વારંવાર ઘણું કહેવામાં શું લાભ? પ્રભાસક્ષેત્રનો સાર તો માર્કંડેયના આશ્રમ તરફ જ છે।
Verse 219
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभास क्षेत्रमाहात्म्ये मार्कण्डेयेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતામાં, સાતમા પ્રભાસખંડમાં, પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘માર્કંડેયેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો ૨૧૯મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।