Adhyaya 273
ઈશ્વર દેવીને શંડતીર્થનું માહાત્મ્ય કહે છે—આ તીર્થ અદ્વિતીય છે, સર્વ પાપોને શમાવે છે અને ઇચ્છિત ફળ આપે છે. પૂર્વ પ્રસંગમાં બ્રહ્મા પંચશિર્ષ હતા; એક વિશેષ પરિસ્થિતિમાં ઈશ્વરે તેમનું એક મસ્તક છેદ્યું. તે રક્તપ્રવાહ વગેરે કારણે તે પ્રદેશ પવિત્ર થયો અને ત્યાં મહાન તાડવૃક્ષો ઊગ્યા; તેથી તે તાડવન તરીકે સ્મરાય છે. ઈશ્વરના હાથમાં કપાલ ચોંટેલું રહ્યું; તેથી તેઓ અને તેમનો વૃષભ કાળાશ પામ્યા. દોષભયથી બંને તીર્થયાત્રા પર નીકળ્યા, પરંતુ ક્યાંય ભાર ઉતર્યો નહીં. અંતે પ્રભાસમાં પૂર્વાભિમુખ સરસ્વતી (પ્રાચી દેવી)ના દર્શન થયા. વૃષભે સ્નાન કરતાં જ તે તરત શ્વેત થયો અને એ જ ક્ષણે ઈશ્વર હત્યાદોષથી મુક્ત થયા; કપાલ હાથમાંથી પડી ગયું અને ત્યાં કપાલમોચન-લિંગરૂપે સ્થાન પ્રતિષ્ઠિત થયું. પછી પ્રાચી દેવીના નજીક શ્રાદ્ધવિધિ જણાવાય છે—પિતૃઓને મહાતૃપ્તિ થાય છે, ખાસ કરીને આશ્વયુજ માસની કૃષ્ણપક્ષ ચતુર્દશીએ વિધિપૂર્વક, યોગ્ય પાત્રોને અન્ન, સુવર્ણ, દહીં, કમ્બળ વગેરે દાન સાથે. વૃષભના શ્વેત થવાથી ‘શંડતીર્થ’ નામનું કારણ પણ સ્પષ્ટ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि शंडतीर्थमनुत्तमम् । सर्वपापोपशमनं सर्वकामफलप्रदम्
ઈશ્વરે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે મહાદેવી, અનુત્તમ શંડતીર્થમાં જવું જોઈએ; તે સર્વ પાપોનું શમન કરે છે અને સર્વ કામનાઓનું ફળ આપે છે।
Verse 2
तस्योत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमनाः प्रिये । पुरा पंचशिरा आसीद्ब्रह्मा लोकपितामहः
હું તેની ઉત્પત્તિ કહું છું—હે પ્રિયે, એકાગ્ર મનથી સાંભળો. પ્રાચીન કાળે લોકપિતામહ બ્રહ્મા પંચશિરા (પાંચ મસ્તકવાળા) હતા।
Verse 3
शिरस्तस्य मया छिन्नं कस्मिंश्चित्कारणांतरे । तत्र गंधवती जाता ब्रह्मणः सा च शोणितैः
કોઈ કારણાંતરે મેં તેનું એક શિર છેદી નાખ્યું. તેમાંથી દુર્ગંધ ઉત્પન્ન થઈ અને બ્રહ્માનું રક્ત પણ વહ્યું.
Verse 4
तत्रोद्गता महातालास्तेन तालवनं स्मृतम् । अथ करतले लग्नं कपालं ब्रह्मणो मम
ત્યાં મહાન તાડવૃક્ષો ઊગી નીકળ્યા; તેથી તે સ્થાન ‘તાલવન’ તરીકે ઓળખાયું. ત્યારબાદ બ્રહ્માનું કપાળ મારા હાથની હથેળીમાં ચોંટી ગયું.
Verse 5
शरीरं कृष्णतां यातं मम चैव वृषस्य च । अथ तीर्थान्यनेकानि गतोहं पापशंकया
મારું શરીર અને મારો વૃષભ—બન્ને કાળા થઈ ગયા. ત્યારે પાપની શંકાથી હું અનેક તીર્થોમાં ગયો.
Verse 6
न क्वचिद्व्रजते पापं ततः प्रभासमागतः । क्षेत्रे तत्र मया दृष्टा प्राची देवी सरस्वती
ક્યાંય પાપ દૂર થયું નહીં; તેથી હું પ્રભાસે આવ્યો. તે ક્ષેત્રમાં મેં પૂર્વાભિમુખ દેવી સરસ્વતીના દર્શન કર્યા.
Verse 7
तत्र मे वृषभः स्नातुं प्रविष्टो जलमध्यतः । तत्क्षणाच्छ्वेतता प्राप्तो मुक्तोहमपि हत्यया
ત્યાં મારો વૃષભ સ્નાન કરવા જળના મધ્યમાં પ્રવેશ્યો. તે ક્ષણે જ તે ફરી શ્વેત થયો, અને હું પણ બ્રહ્મહત્યાના પાપથી મુક્ત થયો.
Verse 8
करमध्ये च मे लग्नं कपालं पतितं तदा । कपालमोचनश्चासौ लिंगरूपी स्थितोऽभवत्
ત્યારે મારા હાથના મધ્યમાં ચોંટેલું કપાળ પડી ગયું. તે પવિત્ર સ્થાન ‘કપાલમોચન’ નામે ત્યાં લિંગરૂપે પ્રતિષ્ઠિત થયું.
Verse 9
तत्रापि यो ददेच्छ्राद्धं प्राचीदेव्यास्तु संनिधौ । मातृकं पैतृकं चैव तृप्तं कुलशतं तथा
ત્યાં પ્રાચી દેવીના સાન્નિધ્યમાં જે શ્રાદ્ધ અર્પે છે, તેનું માતૃકુલ અને પિતૃકુલ બન્ને તૃપ્ત થાય છે; તેમજ કુળની સો પેઢીઓ સંતોષ પામે છે.
Verse 10
भवेच्च तस्य तृप्तिस्तु यावत्कल्पास्तु सप्ततिः । मास आश्वयुजे देवि कृष्णपक्षे चतुर्दशी । तत्र दद्यात्तु यः श्राद्धं दक्षिणामूर्तिमाश्रितः
તેમની તૃપ્તિ સત્તર કલ્પો સુધી રહે છે. હે દેવી, આશ્વયુજ માસના કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ દક્ષિણામૂર્તિનો આશ્રય લઈને જે ત્યાં શ્રાદ્ધ અર્પે છે, તે આ ફળ પામે છે.
Verse 11
यथावित्तोपचारेण सुपात्रे च यथाविधि । यावद्युगसहस्रं तु तृप्ताः स्युस्ते पितामहाः
પોતાની શક્તિ મુજબ, વિધિ પ્રમાણે અને સુપાત્રને જે અર્પણ થાય છે, તેનાથી પિતામહાદિ પૂર્વજો હજાર યુગો સુધી તૃપ્ત રહે છે.
Verse 12
अन्नसुवर्णदानं च दधिकंबलमेव च । तत्र देयं विधानेन सर्वपापोपशुद्धये
ત્યાં વિધાનપૂર્વક અન્ન અને સુવર્ણનું દાન, તેમજ દહીં અને કમ્બળનું દાન પણ કરવું જોઈએ—સર્વ પાપોની સંપૂર્ણ શુદ્ધિ માટે.
Verse 13
कृष्णरूपी वृषो देवि यदा श्वेतत्वमागतः । शंडतीर्थमितिख्यातं तेन त्रैलोक्यपूजितम्
હે દેવી, જ્યારે કૃષ્ણરૂપ વૃષભ શ્વેતત્વને પ્રાપ્ત થયો, ત્યારે તે સ્થાન ‘શંડતીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું; એ કારણે જ તે ત્રિલોકમાં પૂજિત છે।