Adhyaya 58

Verse 1

ईश्वर उवाच । अथ द्वितीयां ते वच्मि शक्तिं देवि क्रियात्मिकाम् । प्रभासस्थां महादेवीं देवानां प्रीतिदायिनीम्

ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, હવે હું તને બીજી શક્તિ કહું છું, જે ક્રિયાત્મિકા છે. પ્રભાસમાં સ્થિત તે મહાદેવી દેવોને પ્રીતિ આપનારી છે।

Verse 2

सोमेशाद्वायवे भागे षष्टिधन्वतरे स्थिता । तत्र पीठं महादेवि योगिनीगणवन्दितम्

સોમેશ્વરથી વાયવ્ય ભાગમાં સાઠ ધનુષ અંતરે તે સ્થિત છે. હે મહાદેવી, ત્યાં તેનું પીઠ છે, જેને યોગિનીગણ વંદે છે।

Verse 3

तस्मिन्स्थाने स्थितं देवि पातालविवरं महत् । तस्मिन्महाप्रभे स्थाने रक्षारूपेण संस्थिताम्

હે દેવી, તે સ્થાને પાતાળનું એક મહાન વિવર છે. તે મહાપ્રભ સ્થાને તે રક્ષારૂપે સ્થિત છે।

Verse 4

पातालनिधि निक्षेपदिव्यौषधिरसायनम् । क्षेत्रमध्ये स्थितं सर्वं तदर्चनरतो लभेत्

પાતાળના નિધિ-નિક્ષેપ, દિવ્ય ઔષધિઓ અને રસાયણ—આ બધું ક્ષેત્રના મધ્યમાં સ્થિત છે; જે ત્યાં અર્ચનામાં રત રહે, તે તેનું ફળ પામે।

Verse 5

भैरवीति च तद्देव्याः पूर्वं नाम प्रकीर्त्तितम् । अस्मिन्पुनश्चांतरे तु अष्टाविंशे चतुर्युगे । त्रेतायुगमुखे राजा अजापालो बभूव ह

પૂર્વકાળે તે દેવીનું નામ ‘ભૈરવી’ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતું. આ મન્વંતરમાં, અઠ્ઠાવીસમા ચતુર્યુગમાં, ત્રેતાયુગના આરંભે ‘અજાપાલ’ નામે એક રાજા પ્રગટ થયો.

Verse 6

तेन चागत्य क्षेत्रेस्मिन्पंचवर्षशतानि च । भैरवी पूजिता देवी व्याधिग्रस्तेन भामिनि

હે સુન્દરી, રોગથી પીડિત તે વ્યક્તિ આ ક્ષેત્રમાં આવીને પાંચસો વર્ષ સુધી અહીં દેવી ભૈરવીની પૂજા કરતો રહ્યો.

Verse 7

ततः प्रोवाच तं देवी संतुष्टा राजसत्तमम् । अलं क्लेशेन राजर्षे तुष्टाहं तव भक्तितः

ત્યારે સંતોષ પામેલી દેવી તે શ્રેષ્ઠ રાજાને બોલી— “હે રાજર્ષિ, હવે કષ્ટ પૂરતું; તારી ભક્તિથી હું તૃપ્ત છું.”

Verse 8

इत्युक्तः स तदा राजा कृताञ्जलिपुटः सुधीः । प्रणम्योवाच तां देवीमानंदास्राविलेक्षणः

આ રીતે સંબોધિત થતાં તે બુદ્ધિમાન રાજા હાથ જોડીને, દેવીને પ્રણામ કરી, આનંદના અશ્રુઓથી ભીંજાયેલા નેત્રો સાથે બોલ્યો.

Verse 9

यदि तुष्टासि मे देवि वरार्हो यदि वाप्यहम् । सर्वे रोगाः शरीरान्मे नाशं यांतु बहिः कृताः

“હે દેવી, જો તમે મારા પર પ્રસન્ન હો અને હું વર માટે યોગ્ય હોઉં, તો મારા શરીરમાંથી સર્વ રોગો બહાર કાઢી નાશ પામે.”

Verse 10

एवमुक्ता तु सा देवी पुनः प्रोवाच तं नृपम् । सर्वमेव महाराज यथोक्तं ते भविष्यति

એમ કહ્યા પછી દેવી ફરી રાજાને બોલી— “હે મહારાજ, તમે જેમ કહ્યું છે તેમ જ તમારું સર્વ કાર્ય યથાવત્ થશે.”

Verse 11

इत्युक्ते तु तदा देव्या तस्य राज्ञः कलेवरात् । निर्गता व्याधयस्तत्र अजारूपेण वै पृथक्

દેવીએ એમ કહ્યે ત્યારે રાજાના શરીરમાંથી વ્યાધિઓ એકેક કરીને અલગ અલગ બહાર નીકળી અને ત્યાં બકરાંના રૂપે પ્રગટ થઈ.

Verse 12

सहस्राणां तु पञ्चैव नियतं सार्द्धमेव च । इति वृत्ते महादेव्या पुनः प्रोक्तो नराधिपः

તેમની સંખ્યા નિશ્ચિત થઈને સાડા પાંચ હજાર થઈ. આ બન્યા પછી મહાદેવીએ ફરી નરાધિપ (રાજા) ને સંબોધ્યા.

Verse 13

राजन्नेतानजारूपान्व्याधीन्पालय कृत्स्नशः । किंकुर्वाणा भविष्यंति तवैवादेशकारिणः

હે રાજન, બકરાંના રૂપ ધારણ કરેલી આ વ્યાધિઓનું સર્વ રીતે પાલન-રક્ષણ કર. તેઓ તારા સેવક બનીને માત્ર તારી આજ્ઞા મુજબ જ વર્તશે.

Verse 14

अजापालेति ते नाम ख्यातं लोके भविष्यति । तव नाम्ना मम नाम अजापालेश्वरीति च । भविष्यति धरापृष्ठे तच्च यावच्चतुर्युगम्

તારું નામ લોકમાં ‘અજાપાલ’ (બકરાંનો પાલક) તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે. અને તારા નામથી મારું નામ પણ ‘અજાપાલેશ્વરી’ થશે; ધરતી પર આ કીર્તિ ચારેય યુગો સુધી ટકી રહેશે.

Verse 15

अष्टम्यां च चतुर्द्दश्यां योऽत्र मां पूजयिष्यति । तस्याष्टगुणमैश्वर्यं दास्ये तुष्टा न संशयः

જે અહીં અષ્ટમી અને ચતુર્દશીએ મારી ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરશે, તેના પર પ્રસન્ન થઈ હું તેને અષ્ટગુણ ઐશ્વર્ય અને પ્રભુત્વ આપિશ—એમાં શંકા નથી.

Verse 16

अश्वयुक्छुक्लाष्टम्यां च त्रिः कृत्वा तु प्रदक्षिणाम् । सोमेशं मध्यतः कृत्वा संस्नाप्याभ्यर्च्य मां पृथक् । तस्य वर्षत्रयं राजन्न भीः शोको भविष्यति

આશ્વયુજ શુક્લ અષ્ટમીએ ત્રણ વાર પ્રદક્ષિણા કરીને, સોમેશ્વરને મધ્યમાં સ્થાપી, દેવને સ્નાન કરાવી અર્ચન કરીને અને મને પણ અલગથી પૂજીને—હે રાજન—તેને ત્રણ વર્ષ સુધી ન ભય રહેશે ન શોક.

Verse 17

या तु वंध्या भवेन्नारी रोगिणी दुर्भगा तथा । तयोक्ता नवमी कार्या ममाग्रे तुष्टिवर्द्धिनी

જે સ્ત્રી વંધ્યા હોય, અથવા રોગિણી હોય, કે દુર્ભાગ્યવતી હોય—તેણે મારા સમક્ષ વિધિપૂર્વક નવમી વ્રત કરવું જોઈએ; તે દેવીઅનુગ્રહ અને પ્રસન્નતા વધારનાર છે.

Verse 18

ईश्वर उवाच । इत्युक्त्वा तु तदा देवी तत्रैवांतर्हिताऽभवत् । प्रभासक्षेत्रमध्यस्थः स राजातुलविक्रमः

ઈશ્વરે કહ્યું—આવું કહી દેવી ત્યાં જ અંતર્ધાન થઈ ગઈ. અને અતુલ પરાક્રમી તે રાજા પ્રભાસક્ષેત્રના મધ્યમાં જ સ્થિત રહ્યો.

Verse 19

पालयामास धर्मात्मा तानजान्व्याधिरूपिणः । औषधीर्विविधाकारास्तेषां याः पुष्टिहेतवः

તે ધર્માત્મા રાજાએ વ્યાધિરૂપ ધારણ કરેલા તે બકરાંઓનું પાલન કર્યું; અને તેમની પુષ્ટિનું કારણ બને તેવી વિવિધ પ્રકારની ઔષધિઓથી તેમને પોષ્યા.

Verse 20

तत्र वर्षशतं साग्रं पुष्टिं नीता अजाः पृथक् । महानिधानसंस्थानमजापालेन निर्मिंतम्

ત્યાં સો વર્ષથી પણ વધુ સમય સુધી બકરાંને અલગ અલગ રાખીને પોષિત કરી સમૃદ્ધ બનાવ્યાં. અને બકરાંના પાલકે એક મહાન નિધિ-ભંડારનું સંસ્થાન રચ્યું.

Verse 21

अथ तस्याः प्रसादेन स राजा पृथुविक्रमः । सप्तद्वीपाधिपो जातः सूर्यवंशविभूषणः

પછી તેની કૃપાથી તે વિશાળ પરાક્રમી રાજા સાત દ્વીપોનો અધિપતિ બન્યો અને સૂર્યવંશનું ભૂષણ થયો.

Verse 22

देव्युवाच । अत्याश्चर्यमिदं देव अजा देव्याः समुद्भवम् । पुनश्च श्रोतुमिच्छामि तस्य राज्ञोद्भुतं महत्

દેવીએ કહ્યું—હે દેવ! આ તો અતિ આશ્ચર્ય છે કે આ બકરાં દેવીમાંથી ઉત્પન્ન થયાં. અને હું તે રાજાના મહાન અદ્ભુત પ્રસંગને ફરી સાંભળવા ઇચ્છું છું.

Verse 23

कथं राजा स देवेश सप्तद्वीपां वसुन्धराम् । शशास एक एवासौ कथं ते व्याधयः कृताः

હે દેવેશ! તે રાજા એકલો જ સાત દ્વીપવાળી ધરતીનું શાસન કેવી રીતે કરતો હતો? અને તે રોગો કેવી રીતે ઉત્પન્ન કરાયા?

Verse 24

ईश्वर उवाच । पुरा बभूव राजर्षिर्दिलीप इति विश्रुतः । दीर्घो नाम सुतस्तस्य रघुस्तस्मादजायत

ઈશ્વરે કહ્યું—પૂર્વકાળમાં ‘દિલીપ’ નામે પ્રસિદ્ધ એક રાજર્ષિ હતા. તેમના પુત્રનું નામ ‘દીર્ઘ’ હતું, અને તેમાંથી રઘુ જન્મ્યો.

Verse 25

अजःपुत्रो रघोश्चापि तस्माद्यश्चातिवीर्यवान् । स भैरवीं समाराध्य कृत्वा व्याधीनजागणान्

અજ પણ રઘુનો પુત્ર હતો; અને તેમાંથી અતિ પરાક્રમી એક ઉત્પન્ન થયો. તેણે ભૈરવીની આરાધના કરીને વ્યાધિઓને જાણે બકરાંના ઝુંડમાં ફેરવી દીધા.

Verse 26

पालयामास संहृष्टो ह्यजापालस्ततोऽभवत् । तस्मिन्काले बभूवाथ रावणो राक्षसेश्वरः

તે હર્ષિત થઈ રાજ્યનું પાલન કરવા લાગ્યો; તેથી તે ‘અજાપાલ’ તરીકે રક્ષકરૂપે સ્થિર થયો. એ જ સમયમાં રાક્ષસેશ્વર રાવણ પણ પ્રબળ બની ઊભો થયો.

Verse 27

लंकास्थितः सुरगणान्नियुयोज स्वकर्मसु । अखंडमंडलं चन्द्रमातपत्रं चकार ह

લંકામાં સ્થિત રહી તેણે દેવગણોને તેમના પોતાના કાર્યોમાં નિયુક્ત કર્યા. અને ચંદ્રમંડળને અખંડ વર્તુળાકાર રાજછત્ર બનાવી દીધું.

Verse 28

इन्द्रं सेनापतिं चक्रे वायुं पांसुप्रमार्जकम् । वरुणं दूतकर्मस्थं धनदं धनरक्षकम्

તેણે ઇન્દ્રને સેનાપતિ બનાવ્યો, વાયુને ધૂળ પ્રમાર્જક રાખ્યો, વરુણને દૂતકાર્યમાં નિયુક્ત કર્યો અને ધનદ (કુબેર)ને ધનરક્ષક ઠેરવ્યો.

Verse 29

यमं संयमनेऽरीणां युयुजे मन्त्रणे मनुम् । मेघाश्छर्दंति लिंपंति द्रुमाः पुष्पाणि चिक्षिपुः

શત્રુઓના સંયમ માટે તેણે યમને નિયુક્ત કર્યો અને મંત્રણા માટે મનુને. મેઘો ધારા ધારા વરસવા લાગ્યા અને વૃક્ષોએ પુષ્પો છાંટ્યા.

Verse 31

प्रेक्षणीयेऽप्सरोवृंदं वाद्ये विद्याधरा वृताः । गंगाद्याः सरितः पाने गार्हपत्ये हुताशनः

દર્શન માટે અપ્સરાઓનો સમૂહ હાજર હતો; વાદ્ય-નાદ માટે વિદ્યાધરોના સમૂહો ઘેરાયેલા હતા. પાન માટે ગંગા આદિ નદીઓ હતી અને ગાર્હપત્ય અગ્નિના સ્થાને સ્વયં હુતાશન (અગ્નિ) વિરાજમાન હતા.

Verse 32

विश्वकर्मांगसंस्कारे तेन शिल्पी नियोजितः । तिष्ठंति पार्थिवाः सर्वे पुरः सेवाविधायिनः

અંગ-સંસ્કાર અને અલંકાર-સજાવટ માટે તેણે શિલ્પી વિશ્વકર્માને નિયુક્ત કર્યા. અને બધા પાર્થિવ રાજાઓ સામે ઊભા રહી સેવા-વિધિ બજાવતા હતા.

Verse 33

दृश्यंते भास्वरै रत्नैः प्रस्खलंतो विभूषणैः । तान्दृष्ट्वा रावणः प्राह प्रहस्तं प्रतिहारकम्

તેઓ તેજસ્વી રત્નોથી ઝગમગતા અને સરકતા આભૂષણોના ઝણકાર સાથે દેખાતા હતા. તેમને જોઈ રાવણે પોતાના પ્રતિહારક પ્રહસ્તને કહ્યું.

Verse 34

सेवां कर्त्तुं मम स्थाने ब्रूहि केऽत्र समागताः । उवाच स प्रणम्याग्रे दण्डपाणिर्निशाचरः

“મારા દરબારમાં સેવા કરવા અહીં કોણ કોણ એકત્ર થયા છે? કહો.” એમ રાવણે પૂછ્યું. ત્યારે નિશાચર દંડપાણિ આગળ નમસ્કાર કરીને બોલ્યો.

Verse 35

एष काकुत्स्थो मांधाता धुन्धुमारो नलोऽर्जुनः । ययातिर्नहुषो भीमो राघवोऽयं विदूरथः

“આ કાકુત્સ્થ, માંધાતા, ધુન્ધુમાર, નલ અને અર્જુન છે; યયાતિ, નહુષ અને ભીમ છે; આ રાઘવ તથા વિદૂરથ પણ છે.”

Verse 36

एते चान्ये च बहवो राजान इह चागताः । सेवाकरास्तव स्थाने नाजापाल इहो गतः

આ અને અન્ય અનેક રાજાઓ અહીં આવ્યા છે, તમારા દરબારમાં સેવા કરવા તૈયાર; પરંતુ અજાપાલ અહીં આવ્યો નથી.

Verse 37

रावणः कुपितः प्राह शीघ्रं दूत विसर्जय । इत्युक्त्वा प्रहितो दूतो धूम्राक्षो नाम राक्षसः

ક્રોધિત રાવણે કહ્યું—“દૂતને તાત્કાળ મોકલો!” એમ કહી તેણે ધૂમ્રાક્ષ નામના રાક્ષસને દૂત તરીકે મોકલ્યો.

Verse 38

धूम्राक्ष गच्छ ब्रूहि त्वमजापालं ममा ज्ञया । सेवां कर्त्तुं ममागच्छ करं वा यच्छ पार्थिव

“ધૂમ્રાક્ષ, જા; મારી આજ્ઞાથી અજાપાલને કહેજે—‘મારી સેવા કરવા આવ, નહિ તો હે રાજા, કર (ખંડણી) અર્પણ કર.’”

Verse 39

अथवा चन्द्रहासेन त्वां करिष्ये विकंधरम् । रावणेनैवमुक्तस्तु धूम्राक्षो गरुडो यथा

“નહીંતર ચંદ્રહાસ ખડ્ગથી તને શિરવિહિન કરી દઈશ!” રાવણની આ ધમકી સાંભળી ધૂમ્રાક્ષ ગરુડની જેમ વેગે નીકળી પડ્યો.

Verse 40

संप्राप्तस्तां पुरीं रम्यां तव राजकुलं गतः । ददर्शायांतमेकं स अजापालमजावृतम्

તે તે રમણીય નગરીમાં પહોંચી રાજકુલના પ્રાંગણમાં ગયો અને અજાપાલને આવતો જોયો—તે એકલો હતો, પરંતુ બકરાંઓથી ઘેરાયેલો હતો.

Verse 41

मुक्तकेशं मुक्तकच्छं स्वर्णकंबलधारिणम् । यष्टिस्कंधं रेणुवृतं व्याधिभिः परिवारितम्

તે મુક્ત કેશ અને ઢીલા વસ્ત્રો સાથે, સ્વર્ણકંબળ ધારણ કરેલો દેખાયો. લાકડીનો આધાર લઈને, ધૂળથી ઢંકાયેલો અને વ્યાધિઓથી ઘેરાયેલો હતો।

Verse 42

निघ्नंतमिव शार्दूलं सर्वोपद्रवनाशनम् । मह्यामालिख्य नामानि विनिघ्नंतं द्विषां गणम्

તે વાઘની જેમ શત્રુઓને પછાડતો, સર્વ ઉપદ્રવોનો નાશક જણાયો. જમીન પર નામો લખીને તે શત્રુઓના ગણને ચકનાચૂર કરતો હતો।

Verse 43

स्नातं भुक्तं निजस्थाने कृतकृत्यं मनुं यथा । दृष्ट्वा हृष्टमनाः प्राह धूम्राक्षो रावणोदितम्

તેને સ્નાન કરીને, ભોજન કરીને, પોતાના સ્થાને બેઠેલો—મનુ સમ કૃતકૃત્ય—જોઈ ધૂમ્રાક્ષ હર્ષિત ચિત્તે રાવણના કહ્યા મુજબ સંદેશ બોલ્યો।

Verse 44

अजापालोऽपि साक्षेपं प्रत्यु क्त्वा कारणोत्तरम् । प्रेषयामास धूम्राक्षं ततः कृत्यं समादधे

અજાપાલે પણ કારણો સાથે કઠોર પ્રત્યુક્તિ આપી. પછી તેણે ધૂમ્રાક્ષને મોકલી દીધો અને ત્યારબાદ કૃત્ય (અનુષ્ઠાન) હાથ ધર્યું।

Verse 45

ज्वरमाकारयित्वा तु प्रोवाचेदं महीपतिः । गच्छ लंकाधिपस्थानमाचर त्वं यथोदितम्

પછી રાજાએ જ્વરદેવતાને બોલાવી કહ્યું—“લંકાધિપતિના સ્થાને જા અને જેમ કહ્યું છે તેમ જ આચર।”

Verse 46

नियुक्तस्त्वजपालेन ज्वरो दिवि जगाम ह । गत्वा च कंपयामास रावणं राक्षसेश्वरम्

અજાપાલે નિયુક્ત કરેલો જ્વર આકાશમાર્ગે ગયો; ત્યાં પહોંચી રાક્ષસેશ્વર રાવણને કંપાવી દીધો।

Verse 47

रावणस्तं विदित्वा तु ज्वरं परमदारुणम् । प्रोवाच तिष्ठतु नृपस्तेन मे न प्रयोजनम्

અત્યંત ભયંકર એવા જ્વરને ઓળખીને રાવણે કહ્યું—“એ રાજા જેમ છે તેમ રહે; મને તેની કોઈ જરૂર નથી।”

Verse 48

ततः स विज्वरो राजा बभूव धनदानुजः । एवं तस्य चरित्राणि संति चान्यानि कोटिशः

ત્યારબાદ ધનદ (કુબેર)ના અનુજ એ રાજા જ્વરમુક્ત થયો. આ રીતે તેની (દેવીશક્તિની) અન્ય પણ કરોડો લીલાઓ અને અદ્ભુત ચરિત્રો પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 49

अजापालस्य देवेशि सूर्यवत्त्विट्किरीटिनः । तेनैषाऽराधिता देवी अजापालेन धीमता । सर्वरोगप्रशमनी सर्वो पद्रवनाशिनी

હે દેવેશી! સૂર્ય સમ તેજથી ઝળહળતા કિરીટધારી ધીમાન અಜાપાલે આ દેવીની વિધિવત્ આરાધના કરી. આ દેવી સર્વ રોગોને શમાવે છે અને સર્વ આપત્તિઓનો નાશ કરે છે।

Verse 50

पूजयेत्तां विधानेन भोगेप्सुर्यदि मानवः । गंधैर्धूपैरलंकारैर्वस्त्रैरन्यैश्च भक्तितः

જો મનુષ્ય ભોગ અને સમૃદ્ધિ ઇચ્છે, તો તે વિધાન મુજબ ભક્તિપૂર્વક—સુગંધ, ધૂપ, આભૂષણ, વસ્ત્રો અને અન્ય અર્પણોથી—તે દેવીની પૂજા કરે।

Verse 51

इति ते कथितं सर्वमजादेव्याः समुद्भवम् । सर्वदुःखोपशमनं सर्वपातकनाशनम्

આ રીતે મેં તને અજાદેવીના સમુદ્ભવનું સર્વ વર્ણન કહી દીધું; આ પવિત્ર કથા સર્વ દુઃખોનું શમન કરે છે અને સર્વ પાતકોનો નાશ કરે છે.

Verse 58

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहिताया सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्येऽजापालेश्वरीमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टपञ्चाशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કાન્દ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘અજાપાલેશ્વરીમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો અઠ્ઠાવનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.