Adhyaya 296
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર પ્રાભાસ ખંડના ‘દેવકુલ’ નામના પવિત્ર ક્ષેત્રનું તત્ત્વવર્ણન કરે છે. તે આગ્નેય દિશામાં ગવ્યૂતિવાળા માપે નિર્ધારિત અંતરે આવેલું છે; પ્રાચીનકાળે દેવો અને ઋષિઓની સભાઓથી તેની પવિત્રતા સ્થિર થઈ, અને પૂર્વે પ્રતિષ્ઠિત લિંગના પ્રભાવથી જ આ સ્થાનને ‘દેવકુલ’ નામે પ્રામાણ્ય મળ્યું એમ કહેવામાં આવ્યું છે. પછી પશ્ચિમ તરફ ‘ઋષિઓની પ્રિયા’ એવી ઋષિતોયા નદીનું માહાત્મ્ય આવે છે—તે સર્વ પાપોનો નાશ કરનારી ગણાય છે. વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીને પિતૃઓને તર્પણ-આદિ કરવાથી દીર્ઘકાળ પિતૃસંતોષ થાય છે—એવો નિયમ જણાવાયો છે. દાનધર્મ પણ દર્શાવવામાં આવ્યો છે: આષાઢ અમાવાસ્યાએ સોનું, અજિન (ચામડું) અને કમ્બળ દાન કરવાથી તેનું પુણ્ય પૂર્ણિમા સુધી વધતું જઈ સોળગણું થાય છે. અંતે ફલશ્રુતિ કહે છે કે આ પવિત્ર ભૂમિમાં સ્નાન, તર્પણ અને દાન કરવાથી સાત જન્મોના સંચિત પાપો પણ નાશ પામી મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । तस्मादाग्नेयदिग्भागे गव्यूतिसप्तकेन च । स्थानं देवकुलंनाम देवानां यत्र संगमः
ઈશ્વરે કહ્યું—તે સ્થાનથી આગ્નેય દિશામાં સાત ગવ્યૂતિ દૂર ‘દેવકુલ’ નામનું પવિત્ર સ્થાન છે, જ્યાં દેવતાઓનો સંગમ થાય છે.
Verse 2
ऋषीणां यत्र सिद्धानां पुरा लिंगे निपातिते । यस्माज्जातो महादेवि तस्माद्देवकुलं स्मृतम्
હે મહાદેવી! જ્યાં પ્રાચીનકાળે ઋષિઓ અને સિદ્ધોએ લિંગ પર અર્પણ કર્યું ત્યારે તેમાંથી દિવ્ય પ્રાકટ્ય થયું; તેથી તે ‘દેવકુલ’ તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 3
तस्य पश्चिमदिग्भाग ऋषितोया महानदी । ऋषीणां वल्लभा देवि सर्वपातकनाशिनी
તેના પશ્ચિમ ભાગે ‘ઋષિતોયા’ નામની મહાનદી વહે છે; હે દેવી! તે ઋષિઓને પ્રિય છે અને સર્વ પાતકોનો નાશ કરનારી છે.
Verse 4
तत्र स्नात्वा नरः सम्यक्पितॄणां निर्वपेन्नरः । सप्तवर्षायुतान्येव पितॄणां तृप्तिमावहेत्
ત્યાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીને મનુષ્યે પિતૃઓ માટે યથોચિત પિંડ-તર્પણ કરવું જોઈએ; તેથી પિતૃઓને સત્તર હજાર વર્ષ સુધી તૃપ્તિ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 5
सुवर्णं तत्र देयं तु अजिनं कंबलं तथा । आषाढे त्वमावास्यायां यत्किञ्चिद्दीयते ध्रुवम्
તે પવિત્ર સ્થાને સોનું, અજિન (મૃગચર્મ) અને કમ્બળનું દાન કરવું જોઈએ; આષાઢ માસની અમાવાસ્યાએ જે કંઈ દાન થાય તે નિશ્ચિતપણે ફળદાયી બને છે।
Verse 6
वर्द्धते षोडशगुणं यावदायाति पूर्णिमा
પૂર્ણિમા આવે ત્યાં સુધી તેનું (દાનફળ) સોળ ગણું વધે છે।
Verse 7
सुवर्णं तत्र देयं तु अजिनं कंबलं तथा । मुच्यते पातकैः सर्वैः सप्तजन्मकृतैरपि
ત્યાં સોનું, અજિન (મૃગચર્મ) અને કમ્બળનું દાન કરવું જોઈએ; તેનાથી મનુષ્ય સાત જન્મોમાં કરેલા સર્વ પાપોથી પણ મુક્ત થાય છે।
Verse 296
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य ऋषितोयानदीमाहात्म्यवर्णनंनाम षण्णवत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડમાં, ‘પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય’ના પ્રથમ ભાગ હેઠળ ‘ઋષિતોયા નદી-માહાત્મ્ય વર્ણન’ નામનો બે સો છાણુંમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।