Adhyaya 29

Verse 1

ईश्वर उवाच । अग्नितीर्थं ततो गच्छेत्सागरस्य तटे शुभे । यत्राऽसौ वाडवो मुक्तः सरस्वत्या वरानने

ઈશ્વરે કહ્યું—ત્યારબાદ સમુદ્રના શુભ કિનારે આવેલા અગ્નિતીર્થમાં જવું, હે વરાનને; જ્યાં સરસ્વતીએ તે વાડવાગ્નિ મુક્ત કર્યો હતો।

Verse 2

दक्षिणे सोमनाथस्य सर्वपापप्रणाशनम् । तीर्थं त्रैलोक्यविख्यातं पद्मकं नाम नामतः

સોમનાથના દક્ષિણમાં સર્વપાપનાશક, ત્રિલોકમાં વિખ્યાત ‘પદ્મક’ નામનું તીર્થ છે।

Verse 3

धन्वंतरशते प्रोक्तं सोमेशाज्जलमध्यगम् । कुण्डं पापहरं प्रोक्तं शतहस्तप्रमाणतः । तत्र स्नानं प्रकुर्वीत विगाह्य निधिमंभसाम्

ધન્વંતરીના શત તીર્થોમાં જણાવાયેલું આ કુંડ સોમેશ (સોમનાથ) નજીક જળમધ્યે સ્થિત છે. તે પાપહર છે અને શતહસ્ત પ્રમાણનું છે; તે જળનિધિમાં ડૂબકી લગાવી ત્યાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરવું જોઈએ.

Verse 4

आदौ कृत्वा तु वपनं सोमे श्वरसमीपतः । शंकरं मनसा ध्यायन्केशांस्तत्र परित्यजेत् । समुत्तार्य ततः केशान्भूयः स्नानं समाचरेत्

પ્રથમ સોમેશ્વર નજીક વપન (મુંડન) કરીને, મનમાં શંકરનું ધ્યાન કરતાં કેશ ત્યાં જ ત્યજી દે. પછી તે કેશ એકત્ર/ઉઠાવી ફરીથી વિધિપૂર્વક સ્નાન કરવું.

Verse 5

यत्किंचित्कुरुते पापं मनुष्यो वृत्तिकर्शितः । तदेव पर्वतसुते सर्वं केशेषु तिष्ठति

હે પર્વતસુતે! જીવનનિર્વાહના કષ્ટથી દબાયેલો મનુષ્ય જે કંઈ પાપ કરે છે, તે બધું કેશોમાં જ વસે છે—એવું કહેવાયું છે.

Verse 6

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन केशांस्तत्र विनिक्षिपेत् । तदेव सोमनाथाग्रे कृत्वा तु द्विगुणं फलम्

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી કેશ ત્યાં જ નિક્ષેપ/અર્પણ કરવાં જોઈએ. અને એ જ કર્મ સોમનાથના સમક્ષ કરવાથી દ્વિગુણ ફળ મળે છે.

Verse 7

अग्नितीर्थसमीपस्थं कपर्द्दिद्वारमध्यगम् । तत्रैव द्विगुणं ज्ञेयमन्यत्रैकगुणं स्मृतम्

અગ્નિતીર્થ નજીક સ્થિત કપર્દ્દિ-દ્વારમાં પુણ્ય ત્યાં દ્વિગુણ જાણવું; અન્યત્ર તે એકગુણ (સામાન્ય) તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 8

क्षुरकर्म न शस्तं स्याद्योषितां तु वरानने । सभर्तृकाणां तत्रैव विधिं तासां शृणुष्व मे

હે વરાનને! સ્ત્રીઓ માટે ક્ષુરથી મુંડન કરવું યોગ્ય માનાતું નથી. હવે ત્યાં પતિ ધરાવતી સ્ત્રીઓ માટે જે વિધાન છે, તે મારી પાસેથી સાંભળો.

Verse 9

सर्वान्केशान्समुद्धृत्य च्छेदयेदंगुलद्वयम् । ततो देवान्विधानेन तर्प्पयेत्पितृदेवताः

બધા વાળ એકઠા કરીને બે આંગળ જેટલા કાપવા. ત્યારબાદ વિધાન મુજબ દેવો અને પિતૃદેવતાઓને તર્પણ કરવું.

Verse 10

मुण्डनं चोपवासश्च सर्वतीर्थेष्वयं विधिः

મુંડન અને ઉપવાસ—આ જ વિધાન સર્વ તીર્થોમાં નિર્ધારિત છે.

Verse 11

गंगायां भास्करे क्षेत्रे मातापित्रोर्गुरौ मृते । आधाने सोमपाने च वपनं सप्तसु स्मृतम्

ગંગામાં, ભાસ્કરક્ષેત્રમાં, માતા-પિતા અથવા ગુરુના અવસાન સમયે, અગ્ન્યાધાન વિધિમાં અને સોમપાન યજ્ઞમાં—આ સાત પ્રસંગોમાં વપન (મુંડન) સ્મૃત છે.

Verse 12

अश्वमेधसहस्राणां सहस्रं यः समाचरेत् । नासौ तत्फलमाप्नोति वपनाद्यच्च लभ्यते

કોઈ હજારના હજાર અશ્વમેધ યજ્ઞો કરે તોય, અહીં વિધિપૂર્વક વપન (મુંડન)થી જે ફળ મળે છે તે ફળ તેને પ્રાપ્ત થતું નથી.

Verse 13

विना मन्त्रेण यस्तत्र देवि स्नानं समाचरेत् । समाप्नोति क्वचिच्छ्रेयो मुक्त्वैकं पर्ववासरम्

હે દેવી! જે ત્યાં મંત્ર વિના સ્નાન કરે છે, તેને ક્યારેક થોડું શ્રેય/પુણ્ય મળે છે; પરંતુ પર્વના પવિત્ર દિવસે તો એ એકમાત્ર લાભ પણ નષ્ટ થાય છે.

Verse 14

विना मंत्रं विना पर्व क्षुरकर्म विना नरैः । कुशाग्रेणापि देवेशि न स्प्रष्टव्यो महोदधिः

હે દેવેશિ! મંત્ર વિના, યોગ્ય પર્વકાળ વિના, અને નરોએ કરેલા ક્ષૌરકર્મ (મુંડન/શેવ) વિના—કુશની અગ્રથી પણ મહાસાગરને સ્પર્શ ન કરવો જોઈએ.

Verse 15

एवं स्नात्वा विधानेन दत्त्वाऽर्घ्यं च महोदधौ । संपूज्य पुष्पगंधैश्च वस्त्रैः पुण्यानुलेपनैः

આ રીતે વિધાન મુજબ સ્નાન કરીને અને મહાસાગરમાં અર્ઘ્ય અર્પણ કરીને, પુષ્પો, સુગંધો, વસ્ત્રો તથા પુણ્ય અનુલેપનથી તેનું સંપૂર્ણ પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 16

हिरण्मयं यथाशक्त्या निक्षिपेत्तत्र कंकणम्

પોતાની શક્તિ મુજબ ત્યાં સુવર્ણ કંકણ અર્પણરૂપે મૂકવું જોઈએ.

Verse 17

एवं कृत्वा विधानं तु स्पर्शयेल्लवणोदधिम् । मन्त्रेणानेन देवेशि ततः सांनिध्यतां व्रजेत्

આ રીતે વિધાન પૂર્ણ કરીને લવણસમુદ્રને સ્પર્શ કરવો જોઈએ; હે દેવેશિ! આ મંત્ર દ્વારા તે પછી દિવ્ય સાન્નિધ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 18

ॐ नमो विष्णुगुप्ताय विष्णुरूपाय ते नमः । सांनिध्ये भव देवेश सागरे लवणाम्भसि

ૐ, વિષ્ણુગુપ્તને નમસ્કાર; વિષ્ણુરૂપ એવા તમને નમસ્કાર. હે દેવેશ, લવણજળવાળા આ સાગરમાં સાન્નિધ્ય કરીને કૃપા કરો.

Verse 19

अग्निश्च रेतो मृडया च देहो रेतोधा विष्णुरमृतस्य नाभिः । एतद्ब्रुवन्पार्वति सत्यवाक्यं ततोऽवगाहेत्तु पतिं नदीनाम्

અગ્નિ જ બીજ છે; મૃડ (શિવ)ની કૃપાથી દેહ બને છે; વિષ્ણુ તે બીજનો ધારક અને અમૃતની નાભિ છે. હે પાર્વતી, આ સત્યવચન બોલીને પછી નદીનાથ જળમાં શુદ્ધિસ્નાન માટે અવગાહન કરવું.

Verse 20

ॐ नमो रत्नगर्भाय मन्त्रेणानेन भामिनि । कंकणं प्रक्षिपेत्तत्र ततः स्नायाद्यदृच्छया

‘ૐ, રત્નગર્ભાય નમઃ’—હે ભામિની, આ મંત્રથી ત્યાં કંકણ અર્પણ (પ્રક્ષેપ) કરવું, અને પછી વિધિ મુજબ સ્નાન કરવું.

Verse 21

ततश्च तर्पयेद्देवान्मनुष्यांश्च पितामहान् । तिलमिश्रेण तोयेन सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः

પછી યોગ્ય શ્રદ્ધાસહિત તિલમિશ્રિત જળથી દેવો, મનુષ્યો અને પિતૃઓને વિધિપૂર્વક તર્પણ કરવું.

Verse 22

आजन्मशतसाहस्रं यत्पापं कुरुते नरः । सकृत्स्नात्वा व्यपोहेत सागरे लवणाम्भसि

માનવ શતસહસ્ર જન્મોમાં જે પાપ કરે છે, તે લવણજળવાળા સાગરમાં એકવાર સ્નાન કરવાથી સર્વથા દૂર થઈ જાય છે.

Verse 23

वृषभस्तत्र दातव्यः प्रवृत्ते क्षुरकर्मणि । आत्मप्रकृतिदानं च पीतवस्त्रं तथैव च

ત્યાં ક્ષૌરકર્મ (મુંડન) શરૂ થાય ત્યારે વૃષભનું દાન કરવું જોઈએ. પોતાની શક્તિ અનુસાર દાન અને પીળું વસ્ત્ર પણ અર્પણ કરવું.

Verse 24

अनेन विधिना तत्र सम्यक्स्नानं समाचरेत् । स्पर्शयेद्वाडवं तेजश्चान्यथा दोषभाग्भवेत्

આ વિધિ પ્રમાણે ત્યાં યોગ્ય રીતે સ્નાન કરવું. વાડવાગ્નિના તેજનો (વિધિપૂર્વક) સ્પર્શ કરવો; નહીંતર દોષનો ભાગી બનાય છે.

Verse 25

वरः शापश्च तस्यायं पुरा दत्तो यथा द्विजैः

આ જ રીતે તેનું વર અને શાપ પ્રાચીનકালে દ્વિજ ઋષિઓ દ્વારા આપવામાં આવ્યા હતા.

Verse 26

देव्युवाच । कुत्र कुत्र महादेव जलस्नानाद्विशुध्यति । किमर्थं सागरे दोषः प्राप्यते कौतुकं महत्

દેવીએ કહ્યું—હે મહાદેવ! કયા કયા સ્થળે જળસ્નાનથી શુદ્ધિ થાય છે? અને સમુદ્રમાં દોષ કેમ પ્રાપ્ત થાય છે કહે છે? આ મને મહા આશ્ચર્ય છે.

Verse 27

यत्र गंगादयः सर्वा नद्यो विश्रांतिमागताः । यत्र विष्णुः स्वयं शेते यत्र लक्ष्मीः स्वयं स्थिता

જ્યાં ગંગા વગેરે સર્વ નદીઓ વિશ્રાંતિને પામી છે; જ્યાં સ્વયં વિષ્ણુ શયન કરે છે; જ્યાં સ્વયં લક્ષ્મી સ્થિત છે—

Verse 28

किमर्थं वरशापं तु तस्य दत्तं द्विजैः पुरा । सर्वं विस्तरतो ब्रूहि महान्मे संशयोऽत्र वै

પૂર્વે દ્વિજ ઋષિઓએ તેને વર અને શાપ કયા કારણથી આપ્યા હતા? તે સર્વ વિગતે કહો; અહીં મને મહાન સંશય ઊભો થયો છે।

Verse 29

ईश्वर उवाच । दीर्घसत्रं पुरा देवि प्रारब्धं सुरसत्तमैः । प्रभासं तीर्थमासाद्य सम्यक्छ्रद्धा समन्वितैः

ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, પ્રાચીનકાળે દેવશ્રેષ્ઠોએ પ્રભાસ તીર્થને પ્રાપ્ત કરીને પૂર્ણ શ્રદ્ધા-ભક્તિ સાથે દીર્ઘસત્ર યજ્ઞ આરંભ્યો।

Verse 30

ततः सत्रावसाने तु दत्त्वा दानमनेकधा । सर्वस्वं ब्राह्मणेन्द्राणां प्रभासक्षेत्रवासिनाम्

પછી તે સત્રના અંતે તેમણે અનેક રીતે દાન આપીને પ્રભાસક્ષેત્રમાં વસતા બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠોને પોતાનું સર્વસ્વ અર્પણ કર્યું।

Verse 31

तावदन्ये द्विजास्तत्र दक्षिणार्थं समागताः । देशीयास्तत्र वास्तव्याः शतशोऽथ सहस्रशः

એ દરમિયાન અન્ય દ્વિજ પણ દક્ષિણાના હેતુથી ત્યાં આવી પહોંચ્યા—તે પ્રદેશના સ્થાનિક નિવાસીઓ, સૈકડાઓ અને હજારોની સંખ્યામાં।

Verse 32

प्रार्थनाभङ्गभीताश्च ततो देवाः सवासवाः । प्रणष्टास्तान्सुरान्दृष्ट्वा ब्राह्मणाश्चानुवव्रजुः

બ્રાહ્મણોની પ્રાર્થના ભંગ થશે એ ભયથી ઇન્દ્રসহ દેવતાઓ અદૃશ્ય થઈ ગયા; તે દેવોને લુપ્ત થતા જોઈ બ્રાહ્મણો પણ તેમની પાછળ પડ્યા।

Verse 33

खेचरत्वं पुरा देवि ह्यासीदग्रभुवां महत् । तेन यांति द्रुतं सर्वे यत्र यत्र सुरालयाः

હે દેવી, પ્રાચીન કાળે અગ્રગણ્ય જીવોમાં આકાશગમનની મહાન શક્તિ હતી; તે શક્તિથી જ્યાં-જ્યાં દેવોના નિવાસસ્થાન હોય ત્યાં તેઓ સૌ ઝડપથી પહોંચી જતા.

Verse 34

एवं सर्वत्रगामित्वं तेषां वीक्ष्य दिवौकसः । प्रविष्टाः सागरं भीता ऊचुर्वाक्यं च तं पुनः

તેમની સર્વત્રગમનની શક્તિ જોઈ સ્વર્ગવાસી દેવો ભયભીત થઈ સાગરમાં પ્રવેશ્યા અને ફરી તેને આ વચન કહ્યું.

Verse 35

शरणं ते वयं प्राप्ता ब्राह्मणेभ्यो भयं गताः । नास्ति वित्तं च दानार्थं तस्माद्रक्ष महोदधे

અમે તારી શરણમાં આવ્યા છીએ; બ્રાહ્મણોના ભયથી વ્યાકુળ છીએ. દાન માટે ધન નથી; તેથી, હે મહોદધિ, અમારું રક્ષણ કર.

Verse 36

एकतः क्रतवः सर्वे समाप्तवरदक्षिणाः । एकतो भयभीतस्य प्राणिनः प्राणरक्षणम् । विशेषतश्च देवानां रक्षणं बहुपुण्यदम्

એક તરફ ઉત્તમ દક્ષિણાઓથી પૂર્ણ થયેલા બધા યજ્ઞો; બીજી તરફ ભયભીત પ્રાણીના પ્રાણનું રક્ષણ. વિશેષ કરીને દેવતાઓનું રક્ષણ બહુ પુણ્ય આપનારું છે.

Verse 37

समुद्र उवाच । ब्राह्मणेभ्यो न भीः कार्या कथंचित्सुरसत्तमाः । अहं वो रक्षयिष्यामि प्रविशध्वं ममोदरे

સમુદ્ર બોલ્યો—હે દેવશ્રેષ્ઠો, બ્રાહ્મણોથી ક્યારેય ભય ન રાખો. હું તમારું રક્ષણ કરીશ; મારા ઉદરમાં (ઊંડાણમાં) પ્રવેશ કરો.

Verse 38

ततस्ते विबुधाः सर्वे तस्य वाक्येन हर्षिताः । प्रविष्टा गह्वरां कुक्षिं तस्यैव भय वर्ज्जिताः

ત્યારે તેના વચનોથી હર્ષિત થયેલા સર્વ દેવગણ ભયરહિત બની, તેની જ ગુહાસમાન ગહન કુક્ષિમાં પ્રવેશ્યા।

Verse 39

समुद्रोऽपि महत्कृत्वा निजरूपं च भूरिशः । जलजाञ्जीवसंघातान्धृत्वा तीरसमीपतः

સમુદ્રે પણ પોતાનું સ્વરૂપ બહુ મોટું કરીને, જલચર જીવોના અનેક સમૂહો એકત્ર કરી કિનારાની નજીક રાખ્યા।

Verse 40

ततश्चक्र उपायं स ब्राह्मणानां निपातने । मत्स्यानामामिषं पक्त्वा महान्नेन च गोपितम्

પછી તેણે બ્રાહ્મણોના પતન માટે એક ઉપાય રચ્યો—માછલીઓનું માંસ રાંધીને ઘણાં અન્નની નીચે છુપાવ્યું।

Verse 41

अथोवाच द्विजान्सर्वान्प्रणिपत्य कृतांजलिः । प्रसादः क्रियतां विप्रा मुहूर्त्तं मम सांप्रतम्

ત્યારે તેણે હાથ જોડીને પ્રણામ કરી સર્વ દ્વિજોને કહ્યું—“હે વિપ્રો, આ ક્ષણે મારા પર પ્રસન્ન થાઓ।”

Verse 42

आतिथ्यग्रहणादेव दीनस्य प्रणतस्य च । युष्मदर्थं मया सम्यगेतत्पाकं समावृतम् । क्रियतां भोजनं भूयो गंतव्यमनु नाकिनाम्

“દીન અને પ્રણત વ્યક્તિનું আতિથ્ય સ્વીકારવાથી જ પુણ્ય થાય છે; તમારા માટે મેં આ પાક યોગ્ય રીતે તૈયાર કર્યો છે. કૃપા કરીને ભોજન કરો; ત્યારબાદ દેવગણ સાથે આગળ પ્રસ્થાન કરો।”

Verse 43

अथ ते ब्राह्मणा मत्वा समुद्रं श्रद्धयान्वितम् । बाढमित्येव तं प्रोच्य बुभुजुः स्वर्णभाजने

ત્યારે તે બ્રાહ્મણોએ સમુદ્રને શ્રદ્ધાસંપન્ન માની “બાઢમ્—તથાસ્તુ” કહી સંમતિ આપી અને સુવર્ણ પાત્રોમાં ભોજન કર્યું।

Verse 44

न व्यजानंत तन्मांसं गुप्तं स्वादु क्षुधार्द्दिताः

ભૂખથી પીડિત તેઓ સ્વાદિષ્ટ લાગતાં તે ગુપ્ત માંસને ઓળખી શક્યા નહીં।

Verse 45

ततस्तृप्ताश्च ते विप्रा ब्राह्मणा विगतक्षुधः । आशीर्वादं ददुः सर्वे ब्राह्मणाः शंसित व्रताः

પછી તેઓ તૃપ્ત થઈ ભૂખથી મુક્ત થયા; વ્રત-નિષ્ઠામાં પ્રસિદ્ધ તે બધા બ્રાહ્મણોએ આશીર્વાદ આપ્યા।

Verse 46

भोजनांतो ब्राह्मणानां प्राणांतः क्षत्रजन्मनाम् । आशीविषाणां सर्पाणां कोपो ज्ञेयो मृतावधिः । प्रेरयामास देवान्वै गम्यतामित्युवाच तान्

‘બ્રાહ્મણોના ભોજનનો અંત ક્ષત્રિયજન્મનો પ્રાણાંત સમાન છે; અને વિષધર સર્પોનો ક્રોધ મૃત્યુપર્યંત રહે’ એમ કહી તેણે દેવોને પ્રેર્યા અને કહ્યું, “ચાલો, પ્રસ્થાન કરીએ।”

Verse 47

ततो देवाः सगंधर्वा गच्छंतः शीघ्रगा वियत् । गच्छतस्तांस्ततो दृष्ट्वा ब्राह्मणास्तत्र वंदिता

પછી દેવો ગંધર્વો સહિત આકાશમાર્ગે ઝડપથી ગયા; તેમને જતા જોઈ ત્યાંના બ્રાહ્મણોએ ભક્તિપૂર્વક વંદન કર્યું।

Verse 48

दक्षिणार्थं समुत्पेतुः सुरानुद्दिश्य पृष्ठतः

દક્ષિણા મેળવવાના હેતુથી તેઓ દેવતાઓને ઉદ્દેશીને પાછળથી ઊભા થઈ આગળ વધ્યા.

Verse 49

ततः प्रपतिता भूमौ द्विजास्ते सहसा पुनः । अभक्ष्यभक्षणात्ते वै ब्राह्मणा मांसभक्षणात्

પછી તે દ્વિજ બ્રાહ્મણો અચાનક ફરી ધરતી પર પડી ગયા; કારણ કે તેમણે અભક્ષ્ય ભક્ષણ કર્યું હતું—માંસ ખાધું હતું।

Verse 50

निष्कृतिं तां परिज्ञाय समुद्रस्य रुषान्विताः । ददुः शापं महादेवि रौद्रं रौद्रवपुर्द्धराः

આ ‘નિષ્કૃતિ’ સમુદ્રની જ યુક્તિ છે એમ જાણી તેઓ ક્રોધથી ભરાયા; હે મહાદેવી, રૌદ્ર સ્વરૂપ ધારણ કરી તેમણે ભયંકર શાપ આપ્યો.

Verse 51

यस्मादभक्ष्यं मांसं वै ब्राह्मणानां परं स्मृतम् । त्वयोपहृतमस्माकं सुगुप्तं भक्ष्यसंयुतम्

કારણ બ્રાહ્મણો માટે માંસ પરમ અભક્ષ્ય કહેવાયું છે; છતાં તું તેને અમને આપ્યું—સારી રીતે છુપાવીને, ભક્ષ્ય પદાર્થોમાં ભેળવીને.

Verse 52

एकतः सर्वमांसानि मत्स्यमांसं तथैकतः । एकतः सर्वपापानि परदारास्तथैकतः

એક તરફ સર્વ પ્રકારનાં માંસ, અને બીજી તરફ માત્ર મત્સ્યમાંસ; એક તરફ સર્વ પાપો, અને બીજી તરફ પરસ્ત્રીગમનનું પાપ એકલું જ.

Verse 53

एवं वयं विजानन्तो यदि मांसस्य दूषणम् । तथापि वंचिताः सर्वे अपरीक्षितकारिणः

માંસભક્ષણનો દોષ અમે સારી રીતે જાણતા હતા; છતાં અમે બધા છેતરાયા—યોગ્ય તપાસ વિના વર્તન કરનાર બન્યા।

Verse 54

यस्मात्पापमते क्रूरं त्वया वै वञ्चिता वयम् । मांसस्य भक्षणात्तस्मादपेयस्त्वं भविष्यसि

હે પાપબુદ્ધિ ક્રૂર! તું અમને ખરેખર છેતર્યો છે; તેથી માંસભક્ષણના આ દોષથી તું ‘અપેય’ બનશે—તારું પાણી પીવા યોગ્ય નહીં રહે।

Verse 55

अस्पृश्यस्त्वं द्विजेंद्राणामन्येषां च नृणां भुवि । तवोदकेन ये मर्त्त्याः करिष्यंति कुबुद्धयः

તું શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને અને ધરતી上的 અન્ય મનુષ્યોને પણ અસ્પૃશ્ય બનશે. જે કુબુદ્ધિ મર્ત્યો તારું પાણી વાપરશે—

Verse 56

स्नानं ते नरकं घोरं प्रयास्यंति न संशयः । कृतघ्नानां च ये लोका ये लोकाः पापकर्मिणाम्

તારામાં સ્નાન કરવાથી તેઓ નિઃસંદેહ ભયંકર નરકને પામશે—કૃતઘ્નોના જે લોક અને પાપકર્મીઓના જે લોક।

Verse 57

तांस्तवोदक संस्पर्शाल्लप्स्यंते मानवा भुवि

તારા પાણીના સ્પર્શ માત્રથી ધરતી上的 મનુષ્યો તે જ લોકોને (એ જ ગતિને) પ્રાપ્ત કરશે।

Verse 58

ईश्वर उवाच । एवं शप्तः समुद्रस्तैर्ब्राह्मणैर्वरवर्णिनि । ततो वर्षसहस्रं तु ह्यस्पृश्यः संबभूव ह

ઈશ્વરે કહ્યું—હે સુવર્ણવર્ણિની! સમુદ્રસ્થ તે બ્રાહ્મણોના શાપથી સમુદ્ર ખરેખર હજાર વર્ષ સુધી અસ્પૃશ્ય બની રહ્યો.

Verse 59

ततस्त्रासाकुलो भूत्वा सर्वांस्तानिदमब्रवीत् । देवकार्यमिदं विप्रा मया कृतमबुद्धिना

પછી ભય અને વ્યાકુલતાથી ભરાઈને તેણે સૌને કહ્યું—હે વિપ્રો! આ દેવકાર્ય હતું; પરંતુ મેં અવિવેકથી આ કરી નાખ્યું.

Verse 60

बुभूषता परं धर्मं शरणागतसंभवम् । कामात्क्रोधाद्भयाल्लोभाद्यस्त्यजेच्छरणागतम्

શરણાગતની રક્ષા પરથી જન્મેલો પરમ ધર્મ જે ધારણ કરવા ઇચ્છે—તે જો કામ, ક્રોધ, ભય કે લોભથી શરણાગતને ત્યજી દે, તો તે નિંદનીય છે.

Verse 61

सत्याद्वापि स विज्ञेयो महापातककारकः । युष्मद्भीत्या समायाताः स्वर्गिणः शरणं मम

સત્ય માટે પણ જો કોઈ આવું કરે, તો તેને મહાપાતકનો કર્તા જાણવો—જે તમારાથી ભયભીત થઈ આવી મારા શરણમાં આવેલા સ્વર્ગવાસીઓને પણ ત્યજી દે.

Verse 62

ते मया रक्षिताः सम्यग्यथाशक्त्या ह्युपायतः । शोषयिष्येऽहमात्मानं यस्माच्छप्तः प्रकोपतः

મેં તેમને યથાશક્તિ યોગ્ય ઉપાયોથી સમ્યક રીતે રક્ષ્યા છે; પરંતુ ક્રોધથી શપિત થયેલ હોવાથી હવે હું મારા પોતાના અસ્તિત્વને શોષી નાખીશ.

Verse 63

भवद्भिर्नोत्सहे स्थातुं जनस्पर्शविनाकृतः । एवमुक्त्वा ततो देवि समुद्रः सरितांपतिः । आत्मानं शोषयामास दुःखेन महता स्थितः

“તમારા સાન્નિધ્યમાં, જીવસ્પર્શ વિના હું રહી શકતો નથી।” એમ કહી, હે દેવી, નદીઓના સ્વામી સમુદ્ર મહાદુઃખથી વ્યાકુળ થઈ પોતાને સૂકવવા લાગ્યો।

Verse 64

ततो देवगणाः सर्वे स्थलाकारं महार्णवम् । शनैःशनैः प्रपश्यंतो भयेन महताऽन्विताः

પછી સર્વ દેવગણ ધીમે ધીમે મહાસાગરને સ્થલરૂપ ધારણ કરતો જોઈ, મહાભયથી ભરાઈ ગયા।

Verse 65

ऊचुर्गत्वा तु लोकेशं देवदेवं पितामहम् । अस्मत्कृते द्विजैः शप्तः सागरो ब्राह्मणोत्तमैः

પછી તેઓ લોકેશ, દેવોના દેવ પિતામહ પાસે જઈ બોલ્યા— “અમારા કારણે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ દ્વિજોએ સાગરને શાપ આપ્યો છે।”

Verse 66

स शोषयति चात्मानं दुःखेन महतान्वितः । समुद्राज्जलमादाय प्रवर्षंति बलाहकाः

“તે મહાદુઃખથી પીડિત થઈ પોતાને સૂકવી રહ્યો છે. અને વાદળો સમુદ્રમાંથી જળ લઈને વરસાદરૂપે વરસાવે છે.”

Verse 67

ततः संजायते सस्यं सस्याद्यज्ञा भवंति च । यज्ञैः संजायते तृप्तिः सर्वेषां त्रिदिवौकसाम्

“તે (વર્ષા)થી અન્ન ઉત્પન્ન થાય છે; અન્નથી યજ્ઞો થાય છે. અને યજ્ઞોથી ત્રિદિવના સર્વ નિવાસીઓની તૃપ્તિ થાય છે.”

Verse 68

एवं तस्य विनाशेन नाशोऽस्माकं भविष्यति । तस्मात्त्वं रक्ष तं गत्वा यथा शोषं न गच्छति

આ રીતે તેના વિનાશથી આપણો પણ વિનાશ થશે. તેથી તું જઈને તેનું રક્ષણ કર, જેથી તે સંપૂર્ણ રીતે સુકાઈ જવાની સ્થિતિએ ન પહોંચે.

Verse 69

यथा तुष्यंति विप्रास्ते तथा नीतिर्विधीयताम्

એવી યોગ્ય નીતિ સ્થાપિત થાઓ કે તે બ્રાહ્મણો સંપૂર્ણ સંતોષ પામે.

Verse 70

देवानां वचनाद्ब्रह्मा गत्वा सागरसन्निधौ । समुद्रार्थे ययाचे तान्ब्राह्मणान्क्षेत्रवासिनः

દેવોના વચનથી બ્રહ્મા સમુદ્રકાંઠે ગયા અને સમુદ્રના હિતાર્થે તે ક્ષેત્રમાં વસતા બ્રાહ્મણોને વિનંતી કરી.

Verse 71

ब्रह्मोवाच । प्रसादः क्रियतामस्य सागरस्य द्विजोत्तमाः । यथा पवित्रतां याति मद्वाक्यात्क्रियतां तथा

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે દ્વિજોત્તમો! આ સાગર પર પ્રસન્નતા કરો; મારા વચનથી તે જેમ પવિત્રતા પામે તેમ કરો.

Verse 72

प्रदास्यति स युष्मभ्यं रत्नानि विविधानि च

તે તમને અનેક પ્રકારનાં રત્નો પણ અર્પણ કરશે.

Verse 73

यूयं भविष्यथात्यंतं भूमिदेवा इति क्षितौ । नाम्ना मद्वचनान्नूनं सत्यमेतन्मयोदितम्

તમે પૃથ્વી પર નિશ્ચયે ‘ભૂમિદેવ’ નામે પ્રસિદ્ધ થશો; મારા વચનથી આ સત્ય નિશ્ચિત છે—આ સત્ય હું જાહેર કરું છું।

Verse 74

ब्राह्मणा ऊचुः । नान्यथा कर्तुमिच्छामस्तव वाक्यं जगत्पते । न च मिथ्याऽत्मनो वाक्यं प्रमाणं चात्र वै भवान्

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—હે જગત્પતે, તમારા વચનથી અન્યથા કરવાનું અમને ઇચ્છા નથી. પોતાનું વચન મિથ્યા ન હોવું જોઈએ; અને અહીં તો તમે જ પ્રમાણ છો।

Verse 76

तन्नो वाक्यात्सुरश्रेष्ठ हितं वा यदि वाहितम् । परं स्याज्जगतां श्रेयः सर्वेषां च दिवौकसाम् । तथा कुरु जगन्नाथ अस्माकं हितकारणम्

હે સૂરશ્રેષ્ઠ, અમારા વચનથી જો કોઈ હિત સિદ્ધ થવાનું હોય, તો તે સર્વ જગતનું અને સર્વ દિવૌકસોનું પરમ કલ્યાણ બને. હે જગન્નાથ, તેમ જ કરો—અમારા હિતનું પણ કારણ બનો।

Verse 77

नान्यथा शक्यते कर्त्तुं द्विजानां वचनं हि तत् । ब्राह्मणाः कुपिता नूनं भस्मीकुर्युः स्वतेजसा

આ અન્યથા કરવું શક્ય નથી; કારણ કે આ દ્વિજોના વચન છે. બ્રાહ્મણો ક્રોધિત થાય તો તેઓ પોતાના તેજથી નિશ્ચયે સર્વને ભસ્મ કરી નાખે।

Verse 78

देवान्कुर्युरदेवांश्च तस्मात्तान्नैव कोपयेत् । यस्मादेव तव स्पर्शस्त्रिधा मेध्यो भविष्यति

તેઓ દેવોને પણ અદેવ બનાવી શકે; તેથી તેમને ક્રોધિત ન કરવો જોઈએ. કારણ કે તમારા સ્પર્શથી જ (આ સમુદ્ર) ત્રિવિધ પવિત્ર બની યજ્ઞકર્મ માટે યોગ્ય થશે।

Verse 79

पर्वकाले च संप्राप्ते नदीनां च समागमे । सेतुबंधे तथा सिंधौ तीर्थेष्वन्येषु संयुतः

પર્વકાળ આવતાં અને નદીઓના સંગમસ્થળે—સેતુબંધે, સમુદ્રમાં તથા અન્ય તીર્થોમાં પણ—તે (પુણ્યભાવ) ત્યાં સંયુક્તરૂપે વિદ્યમાન રહે છે।

Verse 80

इत्येवमादिसर्वेषु मध्येऽन्यत्र न कर्मणि । यत्फलं सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु यत्फलम् । तत्फलं तव तोयस्य स्पर्शादेव भविष्यति

આ રીતે જણાવાયેલા સર્વ પુણ્યોપાયોમાં આ સમાન બીજું કોઈ કર્મ નથી. સર્વ તીર્થોમાં જે ફળ અને સર્વ યજ્ઞોમાં જે ફળ—તે જ ફળ તારા જળના સ્પર્શમાત્રથી પ્રાપ્ત થશે।

Verse 81

गयाश्राद्धे तु यत्पुण्यं गोग्रहे मरणेन च । तत्फलं तव तोयस्य स्पर्शादेव भविष्यति

ગયામાં શ્રાદ્ધ કરવાથી જે પુણ્ય અને ગો-ગ્રહે દેહત્યાગથી જે પુણ્ય—તે જ ફળ તારા જળના સ્પર્શમાત્રથી પ્રાપ્ત થશે।

Verse 82

अपेयस्त्वं तथा भावि स्वादमात्रेण केवलम् । गंडूषमपि पीतं च तोयस्याशुभनाशनम्

તું (આ જળ) પીવા યોગ્ય નહીં, માત્ર સ્વાદમાત્ર માટે જ ગણાશે; છતાં તે જળનો ગંડૂષમાત્ર (કુલ્લાભર) પણ લેવાય તો તે અશુભનો નાશ કરે છે।

Verse 84

यावत्त्वं तिष्ठसे लोके यावच्चद्रार्कतारकाः । तवोदकामृतैस्तृप्तास्तावत्स्थास्यंति पूर्वजाः

જ્યાં સુધી તું લોકમાં સ્થિર રહેશે અને જ્યાં સુધી ચંદ્ર-સૂર્ય-તારાઓ રહેશે—ત્યાં સુધી તારા અમૃતસમાન જળથી તૃપ્ત થયેલા પૂર્વજો સ્થિર રહેશે।

Verse 86

यात्रायामथवान्यत्र पर्वकाले शशिग्रहे । अत्र स्नास्यति यः सम्यक्सागरे लवणांभसि । अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्स्यति मानवः

યાત્રાકાળે કે અન્ય સમયે, પર્વદિને અથવા ચંદ્રગ્રહણ સમયે—જે કોઈ અહીં સમુદ્રના લવણજળમાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરે છે, તે મનુષ્ય સહસ્ર અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 87

श्रीसोमेशसमुद्रस्य अंतरे ये मृता नराः । पापिनोऽपि गमिष्यंति स्वर्गं निर्धूतकल्मषाः

શ્રી સોમેશના સમુદ્ર-પરિસરમાં જે લોકો દેહત્યાગ કરે છે, તેઓ પાપી હોવા છતાં તેમના કલ્મષ ધોવાઈ જાય છે અને તેઓ સ્વર્ગે જાય છે।

Verse 88

एवं भविष्यति सदा तव मद्वचनाद्विभो । प्रयच्छस्व द्विजेंद्राणां रत्नानि विविधानि च

હે વિભો! મારા વચનથી તારા માટે આ સદાય એવું જ રહેશે. તેથી શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને (બ્રાહ્મણોને) વિવિધ રત્નો દાનરૂપે અર્પણ કર।

Verse 89

माघे मासि च यः स्नायान्नैरंतर्येण भावितः । पौंडरीकफलं तस्य दिवसेदिवसे भवेत्

માઘ માસમાં જે અવિરત નિયમપૂર્વક અને ભક્તિભાવથી સ્નાન કરે છે, તેને પૌંડરીક (મહાપુણ્ય) ફળ દિવસે દિવસે પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 90

ईश्वर उवाच । पितामहवचः श्रुत्वा बाढमित्येव सागरः । ब्राह्मणेभ्यः सुरत्नानि ददौ श्रद्धा समन्वितः

ઈશ્વરે કહ્યું: પિતામહ (બ્રહ્મા)ના વચન સાંભળીને સાગરે ‘બાઢમ્’ (તથાસ્તુ) કહ્યું અને શ્રદ્ધાસહ બ્રાહ્મણોને ઉત્તમ રત્નો દાનમાં આપ્યાં।

Verse 91

ब्राह्मणैर्ब्रह्मणो वाक्यमशेषं समनुष्ठितम् । क्षुरकर्म तथा कृत्वा स्नानं सर्वेऽपि चक्रिरे

બ્રાહ્મણોએ બ્રહ્માજીની આજ્ઞાનું સંપૂર્ણ પાલન કર્યું. ક્ષૌરકર્મ કરીને, સૌએ પવિત્ર સ્નાન કર્યું.

Verse 92

एवं पवित्रतां प्राप्तस्तीर्थत्वं लव णोदधिः । तस्य मध्ये महादेवि लिंगानां पंचकोटयः

આ રીતે લવણસમુદ્ર પવિત્રતા પામી તીર્થરૂપ થયો. હે મહાદેવી, તેના મધ્યમાં શિવલિંગોની પાંચ કરોડ સંખ્યા છે.

Verse 93

भविष्यति नृणां लोके तव सौख्यविवर्द्धनम् । पितॄणां तव तोयेन यः करिष्यति तर्पणम् । पूर्वोक्तेन विधानेन तस्य पुण्यफलं शृणु

મનુષ્યલોકમાં આ તારા સુખને વધારનાર થશે. જે તારા જળથી પૂર્વોક્ત વિધાન મુજબ પિતૃઓનું તર્પણ કરશે—તેનું પુણ્યફળ સાંભળ.

Verse 94

मध्ये तु प्रावृतं सर्वमस्मिन्मन्वंतरे प्रिये । चक्रमैनाकयोर्मध्ये दिशि दक्षिणमुच्यते

હે પ્રિયે, આ મન્વંતરમાં મધ્યભાગનું સર્વ આવૃત/વેષ્ટિત કહેવાય છે. ચક્ર અને મૈનાક વચ્ચેની દિશા દક્ષિણ તરીકે ઉચરાય છે.

Verse 95

शातकुम्भमये कुम्भे धनुषायुतविस्तृते । तत्र कुंभस्य मध्यस्थो वडवानलसंज्ञितः

દસ હજાર ધનુષ્ય-પરિમાણ જેટલો વિસ્તૃત શાતકુંભમય કુંભમાં, તે કુંભના મધ્યમાં ‘વડવાનલ’ નામની અગ્નિ સ્થિત છે.

Verse 96

सूचीवक्त्रो महाकायः स जलं पिबते सदा । एतदंतरमासाद्य अग्नितीर्थं प्रचक्षते

તે સૂઈ જેવા મુખવાળો અને મહાકાય છે; તે સદા જળ પીતો રહે છે. આ મધ્ય પ્રદેશે પહોંચતાં તેને ‘અગ્નિતીર્થ’ કહેવામાં આવે છે.

Verse 97

तस्य मध्ये महासारं वाडवं यत्र वै मुखम् । श्रीसोमेशाद्दक्षिणतो धन्वंतरशतावधि । उत्तरान्मानसात्पूर्वं यावदेव कृतस्मरम्

તેના મધ્યમાં મહાસાર છે, જ્યાં ખરેખર વાડવાગ્નિનું મુખ સ્થિત છે. તે શ્રીસોમેશના દક્ષિણમાં સો ધન્વંતર સુધી; અને માનસાથી ઉત્તર તરફથી પૂર્વ દિશામાં કૃતસ્મરા સુધી વિસ્તરે છે.

Verse 98

एतद्गोप्यं वरारोहे न देयं यस्य कस्यचित् । ब्रह्मघ्नोपि विशुध्येत श्रुत्वैतन्नात्र संशयः

હે વરારોહે, આ ગુપ્ત છે; જેને-તેને આપવું ન જોઈએ. આ સાંભળવાથી બ્રહ્મહત્યારો પણ શુદ્ધ થાય—એમાં શંકા નથી.

Verse 99

एवं शापो वरो दत्तः सागरस्य यथा द्विजैः । पूर्वं रुष्टैस्ततस्तुष्टैस्तत्सर्वं कथितं मया

આ રીતે દ્વિજોએ પહેલા ક્રોધિત થઈ અને પછી પ્રસન્ન થઈ સાગરને શાપ અને વર આપ્યા—આ બધું મેં કહેલું છે.