Adhyaya 13

Verse 1

देव्युवाच । यदा भ्रमिस्थः सविता तक्षितः क्षुरधारया । श्वशुरेण महादेव जामाता प्रीतिपूर्वकम्

દેવીએ કહ્યું—હે મહાદેવ! જ્યારે ભ્રમિસ્થમાં સ્થિત સવિતા (સૂર્ય)ને તેના શ્વશુરે, પ્રિય જમાઈ માનીને, પ્રેમપૂર્વક ક્ષુરધારાથી તક્ષિત કર્યો ત્યારે—

Verse 2

तत्तेजः शातितं भूरि प्रभासे यत्पपात वै । तदभूत्किं तदा देव प्रभासात्कथयस्व मे

જે મહાન તેજ તક્ષિત થઈને ખરેખર પ્રભાસમાં પડી ગયું—હે દેવ! તે ત્યારે શું બન્યું? પ્રભાસનું વર્ણન મને કહો.

Verse 3

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि सूर्यमाहात्म्यमुत्तमम् । यच्छ्रुत्वा मानवो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः

ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, સાંભળ; હું સૂર્યનું ઉત્તમ માહાત્મ્ય કહું છું. જેને ભક્તિપૂર્વક સાંભળવાથી મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 4

देहावतारो देवस्य प्रभासेऽर्कस्थलस्य च । पुराणाख्यानमाचक्षे तव देवि यशस्विनि

હે યશસ્વિની દેવી! પ્રભાસમાં દેવના દેહાવતાર તથા અર્કસ્થળનું પુરાણાખ્યાન હું તને કહું છું.

Verse 5

शाकद्वीपे महादेवि भ्रमिस्थस्य तदा रवेः । वर्षाणां तु शतं साग्रं तक्ष्यमाणे विभावसौ

હે મહાદેવી! શાકદ્વીપમાં ભ્રમિસ્થમાં સ્થિત રવિને જ્યારે તક્ષિત કરવામાં આવતો હતો, ત્યારે તે વિભાવસુ સો વર્ષથી થોડો વધુ સમય સુધી તે સહન કરતો રહ્યો.

Verse 6

यदाद्य भागजं तेजस्तत्प्रभासेऽपतत्प्रिये । पतितं तत्र तत्तेजः स्थलाकारं व्यजायत

હે પ્રિયે! તેજનો જે પ્રથમ વિભક્ત અંશ હતો તે પ્રભાસે પડી ગયો. ત્યાં પડેલું એ તેજ પવિત્ર સ્થળ-આકારરૂપે પ્રગટ થયું.

Verse 7

जांबूनदमयं देवि तत्पूर्वमभवत्क्षितौ । तिष्यमाहात्म्ययोगेन शैलीभूतं च सांप्रतम्

હે દેવી! પૂર્વકાળે તે ધરતી પર જાંબૂનદ-સુવર્ણમય હતું; પરંતુ તિષ્યના માહાત્મ્યયોગથી હવે તે પર્વતરূপ બની ગયું છે.

Verse 8

तत्र चार्कमयं रूपं कृत्वा देवो दिवाकरः । उत्पन्नः सर्वभूतानां हिताय धरणीतले

ત્યાં દેવ દિવાકરે અર્કમય રૂપ ધારણ કરીને, ધરતીતળે સર્વ ભૂતોના હિતાર્થે પ્રગટ થયા.

Verse 9

हिरण्यगर्भनामेति कृते सूर्येति कीर्तितम् । त्रेतायां सवितानाम द्वापरे भास्करः स्मृतः

કૃતયુગમાં તેઓ ‘હિરણ્યગર્ભ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે અને તે યુગમાં ‘સૂર્ય’ તરીકે કીર્તિત થાય છે. ત્રેતામાં ‘સવિતા’ કહેવાય છે અને દ્વાપરમાં ‘ભાસ્કર’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 10

कलौ चार्कस्थलोनाम त्रिषु लोकेषु कीर्तितः । अवतीर्णमिदं देवि स्वयमेव प्रतिष्ठितम्

કલિયુગમાં તેઓ ‘અર્કસ્થલ’ નામે ત્રિલોકમાં કીર્તિત છે. હે દેવી! આ પ્રાકટ્ય સ્વયં અવતીર્ણ થઈ પોતાના બળે જ પ્રતિષ્ઠિત થયું છે.

Verse 11

यदा स्वारोचिषो देवि द्वितीयोऽभून्मनुः पुरा । तस्मिन्कालेऽवतीर्णोऽसौ देवस्तत्र दिवाकरः

હે દેવી! પ્રાચીન કાળે સ્વારોચિષ નામના દ્વિતીય મનુનું રાજ્ય હતું ત્યારે, એ જ સમયે દિવાકર દેવ ત્યાં અવતર્યા।

Verse 12

भक्तिमुक्ति प्रदो देवि व्याधिदुःखविनाशकृत् । तस्य तेजोद्भवैर्व्याप्तं रेणुभिः पञ्चयोजनम्

હે દેવી! તે ભક્તિ અને મુક્તિ આપે છે તથા વ્યાધિ-દુઃખનો નાશ કરે છે; તેના તેજમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા રજકણોથી પાંચ યોજન સુધીનો પ્રદેશ વ્યાપ્ત થયો છે।

Verse 13

दक्षिणोत्तरतो देवि पञ्चपूर्वापरेण तु । उत्तरेण समुद्रस्य यावन्माहेश्वरी नदी

હે દેવી! આ પ્રદેશ દક્ષિણથી ઉત્તર સુધી પાંચ યોજન અને પૂર્વથી પશ્ચિમ સુધી પણ પાંચ યોજન વિસ્તરેલો છે; અને ઉત્તરે સમુદ્રથી માંહેશ્વરી નામની નદી સુધી ફેલાયેલો છે।

Verse 14

न्यंकुमत्याश्चापरतो यावदेव कृतस्मरम् । एतद्व्याप्तं महादेवि तत्तेजोरेणुभिः शुभैः

હે મહાદેવી! ન્યંકુમતીથી પશ્ચિમ તરફ કૃતસ્મરા સુધી—આ સમગ્ર પ્રદેશ તેના તેજના શુભ રજકણોથી વ્યાપ્ત છે।

Verse 15

तस्य सूक्ष्मा प्रभा या तु आदितेजोविनिःसृता । तया व्याप्तं महादेवि यावद्द्वादशयोजनम्

હે મહાદેવી! આદિત્યના તેજમાંથી વહેતી જે સૂક્ષ્મ પ્રભા છે, તેના દ્વારા આ પ્રદેશ બાર યોજન સુધી વ્યાપ્ત થાય છે।

Verse 16

उत्तरे भास्करसुता दक्षिणे सरितां पतिः । पूर्वपश्चिमतो देवि रुक्मिणीद्वितयं स्मृतम्

ઉત્તરે ભાસ્કરસુતા, દક્ષિણે સરિતાઓના પતિ; હે દેવી, પૂર્વ-પશ્ચિમે સીમારૂપે ‘રુક્મિણી-દ્વિતય’ સ્મરાય છે।

Verse 17

एतस्मिन्नन्तरे देवि सौरं तेजः प्रसर्प्पितम् । तेन पावित्र्यमानीतं क्षेत्रं द्वादशयोजनम्

આ અંતરમાં, હે દેવી, સૌર તેજ પ્રસરી ગયું; તે તેજથી દ્વાદશ યોજન વિસ્તૃત આ ક્ષેત્ર પવિત્રતાને પ્રાપ્ત થયું।

Verse 18

तस्य मध्यस्य यन्मध्यं तद्गृहं मम सुन्दरि । तेजोमण्डलमध्यस्थं मम स्थानं महेश्वरि

તેના મધ્યના પણ મધ્યમાં, હે સુન્દરી, મારું ગૃહ છે; તેજોમંડળના મધ્યમાં સ્થિત એ જ મારું સ્થાન, હે મહેશ્વરી।

Verse 19

चक्षुर्मंडलमध्ये तु यथा देवि कनीनिका । पूर्वपश्चिमतो देवि गोमुखादाऽश्वमेधिकम्

જેમ, હે દેવી, નેત્રમંડળના મધ્યમાં કનીનિકા (પુપિલ) હોય છે, તેમ જ—હે દેવી—આ ક્ષેત્ર પૂર્વ-પશ્ચિમે ગોમુખથી અશ્વમેધિક સુધી વિસ્તરે છે।

Verse 20

दक्षिणोत्तरतो देवि समुद्रात्कौरवेश्वरीम् । एतस्मिन्नंतरे क्षेत्रे क्षेत्रज्ञोऽहं वरानने

દક્ષિણથી ઉત્તર સુધી, હે દેવી, આ સમુદ્રથી કૌરવેશ્વરી સુધી [વિસ્તરે છે]; આ ક્ષેત્રની અંદર, હે વરાનને, હું જ ક્ષેત્રજ્ઞ (રક્ષક-જ્ઞાતા) છું।

Verse 21

यस्मादर्कस्य तेजोभिर्भासितं मम तद्गृहम् । तस्मात्प्रभासनामेति कल्पेऽस्मिन्प्रथितं प्रिये

અર્ક (સૂર્ય)ના તેજથી મારું તે ધામ પ્રકાશિત થાય છે; તેથી, હે પ્રિયે, આ કલ્પમાં તે ‘પ્રભાસ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું છે.

Verse 22

तत्र पश्यति यः सूर्यमर्क्करूपं नरोत्तमः । सर्वपापविनिर्मुक्तः सूर्यलोके महीयते

જે ઉત્તમ પુરુષ ત્યાં અર્કરૂપ સૂર્યનું દર્શન કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ સૂર્યલોકમાં માન પામે છે.

Verse 23

स स्नातः सर्वतीर्थेषु तेन चेष्टं महामखैः । सर्वदानानि दत्तानि पूर्वजास्तेन तोषिताः

તે જાણે સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કરેલું હોય; જાણે મહાયજ્ઞો કરેલા હોય; જાણે સર્વ પ્રકારનાં દાન આપ્યાં હોય—અને તેથી તેના પૂર્વજો સંતોષ પામે છે.

Verse 24

अर्करूपी यतः सूर्यस्तत्र जातो महीतले । तस्मात्त्याज्यः सदा चार्को भोजनेऽत्र न संशयः

કારણ કે ત્યાં ધરતી પર અર્કરૂપ સૂર્ય પ્રગટ થયો; તેથી આ સ્થાને ભોજનમાં અર્ક (અર્ક-વનસ્પતિ) સદાય ત્યાજ્ય છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 25

यो दृष्ट्वार्कस्थलं मर्त्त्यश्चार्कपत्रेषु भुंजति । गोमांसभक्षणं तेन कृतं भवति भामिनि

જે મર્ત્ય અર્કસ્થળનું દર્શન કરીને અર્કપત્રો પર ભોજન કરે છે, હે ભામિની, તે ગોમાસ ભક્ષણના પાપનો કર્તા ગણાય છે.

Verse 26

भक्षितो भास्करस्तेन स कुष्ठी जायते नरः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चार्कपत्राणि वर्जयेत्

તેના માટે જાણે ભાસ્કર (સૂર્ય) ભક્ષિત થયો હોય; તે મનુષ્ય કુષ્ઠરોગી બને છે. તેથી સર્વ પ્રયત્નથી અર્કનાં પાંદડાં ત્યજવા જોઈએ.

Verse 27

यात्रायां प्रथमं देवि दृष्टो येनार्कभास्करः । तं दृष्ट्वा महिषीं दद्याद्ब्राह्मणाय विपश्चिते

હે દેવી, યાત્રાના આરંભે જ જે અર્ક-ભાસ્કર, તેજસ્વી સૂર્યનું દર્શન કરે, તેને દર્શન કરીને વિદ્વાન બ્રાહ્મણને એક મહિષી (ભેંસ) દાન આપવી જોઈએ.

Verse 28

ताम्रवर्णं रक्तवस्त्रं ततस्तुष्यति भास्करः । तस्य चैव तु सांनिध्ये वह्निकोणे व्यवस्थितम्

તામ્રવર્ણ દ્રવ્યો અને લાલ વસ્ત્રોથી ભાસ્કર પ્રસન્ન થાય છે. અને તેમના જ સાન્નિધ્યમાં અગ્નિકોણે (દક્ષિણ-પૂર્વે) તે સ્થિત છે.

Verse 29

नातिदूरे महाभागे सिद्धेश्वरमिति स्मृतम् । सर्वसिद्धिप्रदं देवि लिंगं त्रैलोक्यपूजितम्

હે મહાભાગે દેવી, બહુ દૂર નથી ‘સિદ્ધેશ્વર’ તરીકે સ્મૃત લિંગ છે—જે સર્વ સિદ્ધિ આપનારું અને ત્રિલોકમાં પૂજિત છે.

Verse 30

जैगीषव्येश्वरंनाम पूर्वं कृतयुगेऽभवत् । कलौ सिद्धेश्वरमिति प्रसिद्धिमगमत्प्रिये

પ્રિયે, પૂર્વે કૃતયુગમાં તેનું નામ ‘જૈગીષવ્યેશ્વર’ હતું; પરંતુ કલિયુગમાં તે ‘સિદ્ધેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું છે.

Verse 31

तं दृष्ट्वा मनुजो देवि सर्वसिद्धिमवाप्नुयात् । तत्रैव देवदेवेशि नातिदूरे व्यवस्थितम्

હે દેવી! તેને દર્શન કરતાં મનુષ્ય સર્વ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત કરે છે. અને ત્યાં જ, દેવદેવેશી, બહુ દૂર નહીં એવું બીજું પુણ્યસ્થાન સ્થિત છે.

Verse 32

सूर्यदक्षिणनैरृत्ये पातालविवरं प्रिये । मंदेहा राक्षसा यत्र तथा शालकटंकटाः

પ્રિયે! સૂર્ય-સ્થાનના દક્ષિણ–દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં પાતાળ તરફ જતું એક વિવર છે. ત્યાં મંદેહ રાક્ષસો તથા શાલકટંકટો પણ વસે છે.

Verse 33

सूर्यस्य तेजसा दग्धाः पातालमगमन्पुरा । कलौ तद्द्वारमेवास्ति न पाताले गतिः प्रिये

સૂર્યના તેજથી દગ્ધ થઈ તેઓ પહેલાં પાતાળમાં ગયા હતા. પરંતુ કલિયુગમાં, પ્રિયે, માત્ર તે દ્વાર જ રહ્યું છે—પાતાળમાં જવાની ગતિ નથી.

Verse 34

योगिन्यस्तत्र रक्षंति ब्राह्म्याद्या मातरस्तथा । माघेकृष्णचतुर्दश्यां रात्रौ मातृगणान्यजेत् । बलिपुष्पोपहारैश्च ततः सिद्धिर्भविष्यति

ત્યાં યોગિનીઓ રક્ષા કરે છે અને બ્રાહ્મી આદિ માતૃકાઓ પણ. માઘ માસની કૃષ્ણપક્ષ ચતુર્દશીની રાત્રે બલી, પુષ્પ અને ઉપહારોથી માતૃગણની પૂજા કરવી; ત્યાર પછી સિદ્ધિ થાય છે.

Verse 35

इति हि सकलधर्मभावहेतोर्हरकमलासनविष्णुसंस्तुतस्य । तनुपरिलिखनं निशम्य भानोर्व्रजति दिवाकरलोकमायुषोंऽते

આ રીતે, સર્વ ધર્મભાવોને જગાડનાર, હર, કમલાસન (બ્રહ્મા) અને વિષ્ણુ દ્વારા સ્તુત ભાનુના આ પવિત્ર વર્ણનને જે શ્રવણ કરે છે, તે આયુષ્યના અંતે દિવાકર-લોકને પ્રાપ્ત કરે છે.