Adhyaya 123

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि रावणेश्वरमुत्तमम् । तस्माद्दक्षिणनैरृत्ये धनुषां षोडशे स्थितम्

ઈશ્વરે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે મહાદેવી, ઉત્તમ રાવણેશ્વરનાં દર્શન માટે જવું જોઈએ. તે પૂર્વસ્થાનથી દક્ષિણ-નૈઋત્ય દિશામાં સોળ ધનુષના અંતરે સ્થિત છે.

Verse 2

प्रतिष्ठितं दशास्येन सर्वपातकनाशनम् । पौलस्त्यो रावणो देवि राक्षसस्तु सुदारुणः

હે દેવી, તે પ્રતિષ્ઠા દશાસ્ય (રાવણ) દ્વારા સર્વ પાતકોનો નાશ કરનાર રૂપે સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી. પૌલસ્ત્ય વંશજ રાવણ ખરેખર અતિ ઉગ્ર અને ભયંકર રાક્ષસ હતો.

Verse 3

त्रैलोक्यविजयाकाङ्क्षी पुष्पकेण चचार ह । कस्यचित्त्वथ कालस्य विमानं तस्य पुष्पकम्

ત્રિલોક વિજયની ઇચ્છાથી તે પુષ્પકમાં વિહરતો રહ્યો. અને એક સમયે એ જ પુષ્પક તેનું વિમાન, એટલે દિવ્ય વાહન, બની રહ્યું.

Verse 4

व्रजद्वै व्योममार्गेण निश्चलं सहसाऽभवत् । स्तंभितं पुष्पकं दृष्ट्वा रावणो विस्मयान्वितः

આકાશમાર્ગે જતા જતા તે અચાનક સ્થિર થઈ ગયું. સ્તંભિત થયેલ પુષ્પકને જોઈ રાવણ આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયો.

Verse 5

प्रहस्तं प्रेषयामास किमिदं व्रज मेदिनीम् । अहताऽस्य गतिर्यस्मात्त्रैलोक्ये सचराचरे

તેણે પ્રહસ્તને મોકલ્યો—“આ શું છે? ધરતી પર જઈને તપાસ.” કારણ કે ચર-અચર સહિત ત્રિલોકમાં તેની ગતિ કદી અવરોધિત થઈ નહોતી.

Verse 6

तत्कस्मान्निश्चलं जातं विमानं पुष्पकं मम । अथाऽसौ सत्वरो देवि जगाम वसुधातले

“તો મારું પુષ્પક વિમાન નિશ્ચલ કેમ થઈ ગયું?” એમ વિચારી; પછી, હે દેવી, તે ત્વરાથી પૃથ્વીતળ પર ઉતરી ગયો.

Verse 7

अपश्यद्देवदेवेशं श्रीसोमेशं महाप्रभम् । स्तूयमानं सुरगणैः शतशोऽथ सहस्रशः

તેણે દેવોના દેવેશ, શ્રી સોમેશ—મહાપ્રભુ—નું દર્શન કર્યું; દેવગણો સૈકડાઓ અને હજારોની સંખ્યામાં તેમની સ્તુતિ કરતા હતા.

Verse 8

तं दृष्ट्वा राक्षसे न्द्राय तत्सर्वं विस्तरात्प्रिये । प्रहस्तः कथयामास यद्दृष्टं क्षेत्रमध्यतः

તે જોઈને, હે પ્રિયે, પ્રહસ્તે રાક્ષસેન્દ્રને વિસ્તૃત રીતે બધું કહ્યું—પવિત્ર ક્ષેત્રના મધ્યમાં તેણે જે જોયું તે બધું.

Verse 9

प्रहस्त उवाच । राक्षसेश महाबाहो शिवक्षेत्रं निजं प्रभो । प्रभासेति समाख्यातं गणगन्धर्वसेवितम्

પ્રહસ્ત બોલ્યો—હે રાક્ષસેશ, મહાબાહુ પ્રભુ! આ શિવનું પોતાનું પવિત્ર ક્ષેત્ર છે. તે ‘પ્રભાસ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે અને ગણો તથા ગંધર્વો દ્વારા સેવિત છે.

Verse 10

तत्र सोमेश्वरो देवः स्वयं तिष्ठति शङ्करः । अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च दंतोलूखलिभिस्तथा । ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च पूज्यमानः समंततः

ત્યાં દેવ સોમેશ્વર—સ્વયં શંકર—પ્રત્યક્ષ રીતે સ્થિત છે. ચારે તરફ જલાહારી, વાયુભક્ષી, દંતોલૂખલી તથા વાલખિલ્ય ઋષિઓ તેમની પૂજા કરે છે.

Verse 11

प्रभावात्तस्य देवस्य नेदं गच्छति पुष्पकम् । न स प्रालंघ्यते देवो ह्यलंघ्यो यः सुरासुरैः

તે દેવના પ્રભાવથી આ પુષ્પક આગળ વધતું નથી. તે દેવને લંઘી શકાય નહિ; કારણ કે તે દેવ-અસુરોથી પણ અલ્લંઘ્ય અને અજેય છે.

Verse 12

ईश्वर उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः । अवतीर्य धरापृष्ठं सोमेशं समपश्यत

ઈશ્વરે કહ્યું: તે વચન સાંભળી આશ્ચર્યથી પ્રસ્ફુટિત નેત્રોવાળો તે ધરાતળે ઉતરી આવ્યો અને સોમેશ (સોમેશ્વર)નું દર્શન કર્યું.

Verse 13

पूजयामास देवेशि भक्त्या परमया युतः । रत्नैर्बहुविधैर्वस्त्रैर्गन्धपुष्पानुलेपनैः

હે દેવેશી! પરમ ભક્તિથી યુક્ત થઈ તેણે અનેક પ્રકારના રત્નો, વસ્ત્રો, સુગંધ, પુષ્પો અને અનુલેપનોથી પ્રભુની પૂજા કરી.

Verse 14

अथ पौरजना दृष्ट्वा रावणं राक्षसेश्वरम् । सर्वदिक्षु वरारोहे भयाद्भीताः प्रदुद्रुवुः

ત્યારે, હે વરારોહે! નગરજનો રાક્ષસેશ્વર રાવણને જોઈ ભયથી ભીત થઈ સર્વ દિશાઓમાં દોડી ગયા.

Verse 15

शून्यं समभवत्सर्वं तत्र देवो व्यवस्थितः । एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी

ત્યાં સર્વત્ર શૂન્યતા છવાઈ ગઈ, છતાં દેવ ત્યાં જ સ્થિત રહ્યો. એ જ સમયે એક અશરીરી વાણી બોલી.

Verse 16

दशग्रीव महाबाहो अयने चोत्तरे तथा । यात्राकाले तु देवस्य सर्वपापप्रणाशने

હે દશગ્રીવ મહાબાહો! વિશેષ કરીને ઉત્તરાયણમાં તથા દેવની યાત્રા-ઉત્સવકાળે—જે સર્વ પાપોનો નાશ કરનાર છે—…

Verse 17

दूरतः समनुप्राप्ता भूरिलोका द्विजातयः । राक्षसानां भयाद्भीताः प्रयांति हि दिशो दश

દૂર દૂરથી ઘણા લોકો, ખાસ કરીને દ્વિજાતિઓ, આવી પહોંચ્યા હતા; પરંતુ રાક્ષસોના ભયથી ભીત થઈ તેઓ ખરેખર દસેય દિશાઓ તરફ ચાલ્યા જાય છે।

Verse 18

भयान्मा त्वं राक्षसेन्द्र यात्राविघ्नकरो भव । बाल्ये वयसि यत्पापं वार्द्धक्ये यौवनेऽपि च । तत्सर्वं क्षालयेन्मर्त्यो दृष्ट्वा सोमेश्वरं प्रभुम्

અતએવ હે રાક્ષસેન્દ્ર! ભયથી યાત્રામાં વિઘ્ન ન કર. બાળપણ, યુવાની કે વૃદ્ધાવસ્થામાં મનુષ્યે કરેલું જે પાપ હોય, પ્રભુ સોમેશ્વરના દર્શનથી તે સર્વ ધોવાઈ જાય છે।

Verse 19

ततोऽसौ राक्षसेन्द्रस्तु गत्वैकान्ते सुगह्वरे । लिंगं च स्थापयामास भक्त्या परमया युतः

પછી તે રાક્ષસેન્દ્ર એકાંતના ઉત્તમ ગુહાગહ્વરમાં ગયો અને પરમ ભક્તિથી યુક્ત થઈ ત્યાં એક લિંગની સ્થાપના કરી।

Verse 20

ततस्तन्निरतो भूत्वा सर्वैस्तै राक्षसेश्वरः । पूजयामास देवेशि उपवासपरायणः

ત્યારબાદ તે પૂજામાં સંપૂર્ણ રીતે લીન થઈ, હે દેવેશી, તે રાક્ષસેશ્વર ઉપવાસપરાયણ બની આરાધના કરવા લાગ્યો।

Verse 21

चकार पुरतस्तस्य गीतवाद्येन जागरम् । ततोऽर्धरात्रसमये वागुवाचाशरीरिणी

તેણે ભગવાનના સમક્ષ ગીત અને વાદ્ય સાથે જાગરણ કર્યું. ત્યાર પછી અર્ધરાત્રિના સમયે ફરી એક અશરીરી વાણી બોલી.

Verse 22

दशग्रीव महाबाहो परितुष्टोऽस्मि तेऽनघ । मम प्रसादात्त्रैलोक्यं वशगं ते भविष्यति । अत्र संनिहितो नित्यं स्थास्याम्यहमसंशयम्

હે દશગ્રીવ, મહાબાહુ, નિર્દોષ! હું તારા પર પ્રસન્ન છું. મારા પ્રસાદથી ત્રિલોક તારા વશમાં થશે. અને હું અહીં નિત્ય સંનિહિત રહી નિઃસંદેહ નિવાસ કરીશ.

Verse 23

ये चैतत्पूजयिष्यंति लिंगं भक्तियुता नराः । अजेयास्ते भविष्यंति शत्रूणां राक्षसेश्वर

હે રાક્ષસેશ્વર! જે મનુષ્યો ભક્તિપૂર્વક આ લિંગની પૂજા કરશે, તેઓ શત્રુઓ માટે અજેય બનશે.

Verse 24

यास्यंति परमां सिद्धिं मत्प्रसादादसंशयम् । एवमुक्त्वा वरारोहे विरराम वृषध्वजः

તેઓ મારા પ્રસાદથી નિઃસંદેહ પરમ સિદ્ધિને પ્રાપ્ત કરશે. એમ કહીને, હે વરારોહે, વૃષધ્વજ (શિવ) મૌન થયા.

Verse 25

रावणोऽपि स संतुष्टो भूयोभूयो महेश्वरम् । पूजयित्वा च तल्लिंगं समारुह्य च पुष्पकम् । त्रैलोक्यविजयाकांक्षी इष्टं देशं जगाम ह

રાવણ પણ પ્રસન્ન થઈ વારંવાર મહેશ્વર અને તે લિંગની પૂજા કરીને, પછી પુષ્પક પર ચઢ્યો. ત્રિલોકવિજયની ઇચ્છાથી તે પોતાના ઇચ્છિત દેશમાં ગયો.

Verse 123

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये रावणेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रयोर्विशत्युत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્ર-માહાત્મ્યમાં ‘રાવણેશ્વર-માહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો એકસો ત્રેવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।