Adhyaya 44
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર ક્રમબદ્ધ ઉપાસના-વિધિ જણાવે છે. આદિત્યેશનું વિધિપૂર્વક પૂજન કર્યા પછી સાધકે સોમેશ્વર પાસે જઈ પઞ્ચાંગ-ભક્તિ સાથે વિશેષ કાળજીથી આરાધના કરવી. સાષ્ટાંગ પ્રણામ, પ્રદક્ષિણા અને પુનઃપુનઃ દર્શન—આ દેહભાવયુક્ત શ્રદ્ધા-કર્મોને મુખ્ય ગણાવવામાં આવ્યા છે. સોમેશ્વર-લિંગમાં સૂર્ય અને ચંદ્ર તત્ત્વોનું એકત્વ દર્શાવી, આ પૂજા અગ્નીષોમ ભાવથી યજ્ઞસંકલ્પને મંદિર-ઉપાસના દ્વારા પ્રતીકરૂપે પૂર્ણ કરે છે એમ સમજાવવામાં આવ્યું છે. ત્યારબાદ નજીકની ઉમાદેવીનું પૂજન અને પછી દૈત્યસૂદન નામના અન્ય સ્થાન તરફ ગમન—આ રીતે પ્રભાસક્ષેત્રની જોડાયેલી પવિત્ર પરિક્રમાનો સંકેત મળે છે. અંતે આને પ્રભાસખંડના પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં સોમેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનનો 44મો અધ્યાય તરીકે ઉલ્લેખિત કરવામાં આવ્યો છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । आदित्येशं समभ्यर्च्य पुनः सोमेश्वरं व्रजेत् । तं संपूज्य विधानेन पंचांगेन विशेषतः
ઈશ્વરે કહ્યું: આદિત્યેશની યથાવિધી આરાધના કરીને પછી સોમેશ્વર પાસે જવું. તેને વિધાન મુજબ, વિશેષ કરીને પંચાંગ ઉપચારોથી, સંપૂર્ણ રીતે પૂજવું.
Verse 2
दृष्ट्वा सोमेश्वरं चैव साष्टांगं प्रणिपत्य च । प्रदक्षिणादिकं कुर्यात्संपश्येच्च पुनःपुनः
સોમેશ્વરને દર્શન કરીને સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરી, પ્રદક્ષિણા આદિ કરવી અને વારંવાર ફરીથી તેમના દર્શન કરવા।
Verse 3
सूर्याचन्द्रमसोर्लिंगं त्रिःकृत्वा प्रयतः शुचिः । अग्नीषोमात्मकं कर्म तेन सर्वं कृतं भवेत्
શુદ્ધ અને સંયમી રહી સૂર્ય-ચંદ્રના લિંગનું ત્રિવાર અનુષ્ઠાન/પૂજન કરવું. આ કર્મ અગ્નિ-સોમ સ્વરૂપ છે; તેથી સર્વ ધર્મકૃત્ય પૂર્ણ ગણાય છે।
Verse 4
उमादेवीं ततो गच्छेत्सोमेश्वरसमीपतः । द्वितीयां तु ततो गच्छेद्दैत्यसूदनसन्निधौ
ત્યારબાદ સોમેશ્વરના નજીક આવેલી ઉમાદેવીના ધામે જવું; પછી દૈત્યસૂદનના સન્નિધિમાં આવેલા બીજા પવિત્ર સ્થાને જવું।
Verse 44
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रमासक्षेत्रमाहात्म्ये सोमेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડમાં, પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યના પ્રથમ ભાગમાં ‘સોમેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો ચુમ્માલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।