Adhyaya 33

Verse 1

देव्युवाच । पितुर्वधामर्षसुजात मन्युना यद्यत्कृतं कर्म पुरा महर्षिणा । दधीचिपुत्रेण सुरप्रसाधिना सर्वं श्रुतं तद्धि मया समाधिना

દેવી બોલ્યાં—પિતૃવધથી ઉપજેલા અમર્ષજન્ય ક્રોધથી દધીચિપુત્ર, દેવકાર્યસાધક તે મહર્ષિએ પૂર્વે જે કર્મ કર્યા, તે સર્વ મેં સમાધિમાં સાંભળ્યા છે।

Verse 2

पुनःपुनर्वै विबुधैः समानं यद्वृत्तमासी त्किमपि प्रधानम् । कार्यं हि तत्सर्वमनुक्रमेण विज्ञातुमिच्छामि कुतूहलेन

દેવતાઓ સાથે વારંવાર જે કોઈ મુખ્ય પ્રસંગ બન્યો, તે શું હતો? તે સમગ્ર કાર્યને હું કૌતૂહલથી ક્રમવાર જાણવા ઇચ્છું છું।

Verse 3

ईश्वर उवाच । उक्तो यदासौ विबुधैः समस्तैरापः पुरा त्वं भुवि भक्षयस्व । यतोऽमराणां प्रथमं हि जाता आपोऽग्रजाः सर्वसुरासुरेभ्यः

ઈશ્વર બોલ્યા—જ્યારે સર્વ દેવોએ તેને કહ્યું, ‘પૂર્વે ભૂમિ પર જઈને જળોનું ભક્ષણ કર.’ કારણ કે અમરોમાં જળો જ પ્રથમ જન્મ્યા—સર્વ દેવ-અસુરોથી અગ્રજ।

Verse 4

तेनैवमुक्तस्तु महात्मना तदा प्रदर्शयध्वं मम ता यतः स्थिताः । पीत्वा सुराः सर्वमहं पुरस्तात्कृत्यं करिष्ये सुरभक्षणं हि

આ રીતે કહ્યા પછી તે મહાત્માએ કહ્યું—‘તે જળો જ્યાં સ્થિત છે તે મને બતાવો. તે બધાં પીધા પછી હું આગળનું કર્તવ્ય કરીશ—અર્થાત્ દેવભક્ષણ.’

Verse 5

तत्रापि नेतुं यदि मां समर्था यत्रासते वारिचयाः समेताः । अतोऽन्यथा नाहमलीकवादी प्राणे प्रयाते मुनिवाक्यकारी

‘જો તમે મને ત્યાં લઈ જવા સમર્થ હો, જ્યાં જળરાશિઓ એકત્ર વસે છે, તો લઈ જાઓ. નહીંતર હું અસત્ય બોલનાર નથી; પ્રાણ જાય તોય હું મુનિવચન પાલન કરનાર છું।’

Verse 6

आहोक्ते पुंडरीकाक्ष और्वं हि वाडवं तदा । त्वां प्रापयिष्ये यत्रापः केन यानेन वाडव

ત્યારે પુન્ડરીકાક્ષે વાડવ (ઔર્વ)ને કહ્યું— “જ્યાં આપઃ છે ત્યાં તને પહોંચાડું; પરંતુ હે વાડવ, કયા યાનથી જઈશ?”

Verse 7

वाडव उवाच । नाहं हयादिभिर्यानैर्गंतुं तत्र समुत्सहे । कुमारीकरसंपर्कमेकं मुक्त्वा मतं हि मे

વાડવ બોલ્યો— “હું ઘોડા વગેરે યાનો દ્વારા ત્યાં જવા ઇચ્છતો નથી. મને એક જ ઉપાય માન્ય છે—કુમારીના હાથનો સ્પર્શ.”

Verse 8

विष्णुरुवाच । एतत्ते सुलभं यानं तां कन्यामानयाम्यहम् । या त्वां नेतुं समर्था स्यादपां स्थानं सुनिश्चितम्

વિષ્ણુએ કહ્યું— “આ યાન તારા માટે સહેલાઈથી મળે એવું છે. હું તે કન્યાને લાવીશ, જે તને નિશ્ચિત રીતે આપઃના સ્થાન સુધી લઈ જવા સમર્થ હશે.”

Verse 9

ईश्वर उवाच । सुरभीशापसंतप्ता प्रागुपात्तदशाफला । सरस्वती यानभूता तस्य सा विष्णुना कृता

ઈશ્વરે કહ્યું— “સુરભીના શાપથી સંતપ્ત અને પૂર્વે ધારણ કરેલી સ્થિતિનું ફળ વહન કરતી સરસ્વતીને વિષ્ણુએ તેના યાનરૂપે બનાવી.”

Verse 10

ततोऽब्रवीद्विभुर्गंगां पार्श्वतः समुपस्थिताम् । एनं वह्निं महाभागे वेगान्नय महोदधिम् । नान्या शक्ता समानेतुं त्वां विना लोकपावनि

પછી પ્રભુએ બાજુમાં ઊભેલી ગંગાને કહ્યું— “હે મહાભાગે, આ અગ્નિને વેગથી મહોદધિ સુધી લઈ જા. હે લોકપાવની, તારા વિના બીજું કોઈ તેને ત્યાં પહોંચાડી શકતું નથી.”

Verse 11

गङ्गोवाच । नास्ति मे भगवञ्छक्ति रौर्वं वोढुं जगत्पते । रौद्ररूपी महानेष दहत्येवानलो भृशम्

ગંગાએ કહ્યું— હે ભગવન્, હે જગત્પતે! રૌર્વ અગ્નિને વહન કરવાની શક્તિ મારી પાસે નથી. આ મહાબળવાન, રૌદ્રરૂપ જ્વાળા અગ્નિ સમાન અત્યંત દહે છે.

Verse 12

ततस्तु यमुनां प्राह सिन्धुं तस्या ह्यनन्तरम् । अन्या नदीश्च विविधाः पृथक्पृथगुदारधीः

પછી તેણે યમુનાને કહ્યું, અને તેના પછી સિંધુને; તેમજ અન્ય વિવિધ નદીઓને પણ— દરેક પોતાની પોતાની ઉદાર ભાવનાથી અલગ અલગ રીતે.

Verse 13

अशक्तास्ताः समानेतुं पृष्टाश्च सुरसत्तमैः । ततः सरस्वतीं प्राह देवदेवो जनार्द्दनः । त्वमेव वज कल्याणि प्रतीच्यां लवणोदधौ

તે નદીઓ દેવશ્રેષ્ઠોએ પૂછ્યા છતાં તેને લાવવામાં અશક્ત રહી. ત્યારે દેવદેવ જનાર્દને સરસ્વતીને કહ્યું— ‘હે કલ્યાણી! તું જ પશ્ચિમ દિશામાં લવણોદધિ (સમુદ્ર) તરફ જા.’

Verse 14

एवं कृते सुराः सर्वे भविष्यन्ति भयोज्झिताः । अन्यथा वाडवेनैते दह्यंते स्वेन तेजसा

આ રીતે કરાશે તો બધા દેવો ભયમુક્ત થશે; નહીંતર તેઓ વાડવના પોતાના તેજથી દહાઈ જશે.

Verse 15

तस्मात्त्वं रक्ष विबुधाने तस्मात्तुमुलाद्भयात् । मातेव भव सुश्रोणि सुराणामभयप्रदा

અતએવ તે ભયંકર ભયથી દેવતાઓનું રક્ષણ કર. હે સુશ્રોણિ! માતા સમાન બની દેવોને અભય આપ.

Verse 16

एवमुक्ता हि सा तेन विष्णुना प्रभविष्णुना । आह नाहं स्वतन्त्रास्मि पिता मे ध्रियते चिरात्

તે મહાપ્રભાવશાળી વિષ્ણુએ એમ કહ્યે ત્યારે તેણીએ ઉત્તર આપ્યો—“હું સ્વતંત્ર નથી; મારા પિતાનું અધિકાર મારા ઉપર લાંબા સમયથી છે।”

Verse 17

तस्याहं कारिणी नित्यं कुमारी च धृतव्रता । कालत्रयेप्यस्वतन्त्रा श्रूयते विबुधैः सुता

“હું સદા તેમના આદેશનું પાલન કરનારી—કુમારી અને વ્રતસ્થિર. ત્રણેય કાળમાં પણ હું સ્વતંત્ર નથી; વિદ્વાનો પુત્રીને એમ જ વર્ણવે છે।”

Verse 18

पित्रादेशं विना नाहं पदमेकमपि क्वचित् । गच्छामि तस्मात्कोऽप्यन्य उपायश्चिंत्यतां हरे

“પિતાના આદેશ વિના હું ક્યાંય એક પગલું પણ નથી જતી. તેથી, હે હરિ, બીજો કોઈ ઉપાય વિચારવો।”

Verse 19

तत्स्वरूपं विदित्वैवं समभ्येत्य पितामहम् । तमब्रवीद्वासुदेवो देवकार्यमिदं कुरु

આ રીતે સાચી સ્થિતિ જાણી વાસુદેવ પિતામહ (બ્રહ્મા) પાસે જઈને બોલ્યા—“દેવતાઓનું આ કાર્ય પૂર્ણ કરો।”

Verse 20

नान्यथा शक्यते नेतुं वाडवोऽग्निर्महाबलः । अदृष्टदोषां मुक्त्वेमां कुमारीं तनयां तव

“મહાબળવાન વાડવ અગ્નિને લઈ જવાનો બીજો કોઈ માર્ગ નથી. દોષરહિત આ કુમારી—તમારી પુત્રીને—મુક્ત કરો।”

Verse 21

तच्छ्रुत्वा विष्णुना प्रोक्तं कुमारीं तनयां तदा । शिरस्याधाय सस्नेहमुवाच प्रपितामहः

વિષ્ણુએ કહેલું સાંભળી પ્રપિતામહ (બ્રહ્મા) તે સમયે સ્નેહપૂર્વક પોતાની કન્યા-કુમારીને શિરે ધારણ કરીને તેને બોલ્યા।

Verse 22

याहि देवि सुरान्सर्वान्रक्ष त्वं भयमागतान् । विनिक्षिप त्वं नीत्वैनं वाडवं लवणांभसि । पितुर्वाक्यं हि सा श्रुत्वा प्रोवाच श्रुतिलक्षणा

“દેવિ, જા; ભયથી આવેલા સર્વ દેવતાઓનું રક્ષણ કર. આ વાડવ-અગ્નિને લઈ લવણસમુદ્રમાં નાંખી દે.” પિતાનું વચન સાંભળી શ્રુતિ-લક્ષણાવાળી દેવી ઉત્તર બોલી।

Verse 23

सरस्वत्युवाच । एषास्मि प्रस्थिता तात तव वाक्या दसंशयम् । रौद्रोऽयं वाडवो वह्निस्तनुं मे भक्षयिष्यति

સરಸ್ವતી બોલ્યાં— “તાત, તમારી આજ્ઞાથી હું નિઃસંદેહ પ્રસ્થાન કરું છું; પરંતુ આ વાડવ-અગ્નિ અતિ રૌદ્ર છે, તે મારા દેહને ભસ્મ કરી દેશે।”

Verse 24

प्राप्तं कलियुगं रौद्रं सांप्रतं पृथिवीतले । लोकः पापसमाचारः स्पर्शयिष्यति मां प्रभो

“પ્રભો, હવે પૃથ્વી પર રૌદ્ર કલિયુગ આવી પહોંચ્યો છે; પાપાચાર કરનારા લોકો મને સ્પર્શ કરશે।”

Verse 25

ततो दुःखतरं किं स्याद्यत्पापैः सह संगमः

“પાપીઓ સાથે સંગતિ કરતાં વધુ દુઃખ બીજું શું હોઈ શકે?”

Verse 26

ब्रह्मोवाच । यदि पापजनाकीर्णं न वांछसि धरातलम् । पातालतलसंस्था त्वं नय वह्निं महोदधौ

બ્રહ્માએ કહ્યું—જો પાપજનોથી ભરાયેલું ધરાતળ તને ન ગમતું હોય, તો પાતાળતળમાં નિવાસ કરીને આ અગ્નિને મહોદધિમાં લઈ જા।

Verse 27

यदातिश्रमसंयुक्ता वह्निना दह्यसे भृशम् । तदा विभिद्य वसुधां प्रत्यक्षा भव पुत्रिके

જ્યારે તું અતિશ્રમથી યુક્ત થઈ અગ્નિથી અત્યંત દગ્ધ થાશે, ત્યારે વસુધાને ભેદીને સર્વના સમક્ષ પ્રત્યક્ષ થા, હે પુત્રી।

Verse 28

कृत्वा वक्त्रं विशालाक्षि प्राची भव सुमध्यमे । ततो यास्यंति तीर्थानि त्वां श्रांतां चारुहासिनीम्

હે વિશાલાક્ષિ, સુમધ્યમે! મુખને પૂર્વ તરફ કરીને પ્રાચીમુખી થા; ત્યારબાદ, હે ચારુહાસિની, તું શ્રાંત હોય ત્યારે તીર્થો તારી પાસે આવશે।

Verse 29

तानि सर्वाणि चागत्य साहाय्यं ते वरानने । करिष्यंति त्रयस्त्रिंशत्कोट्यो वै मम शासनात्

હે વરાનને! તે સર્વ તીર્થો આવીને તને સહાય કરશે—મારી આજ્ઞાથી, નિશ્ચયે ત્રયસ્ત્રિંશત્કોટિ।

Verse 30

गच्छ पुत्रि न संतापस्त्वया कार्यः कथंचन । अरिष्टं व्रज पंथानं मा सन्तु परिपंथिनः

જા, હે પુત્રી; તારે ક્યારેય શોક કરવો નહીં. નિર્વિઘ્ન માર્ગે જા—તારા માર્ગમાં કોઈ અવરોધ કે વિરોધી ન રહે।

Verse 31

ईश्वर उवाच । एवमुक्ता तदा तेन ब्रह्मणाथ सरस्वती । त्यक्त्वा भयं हृष्टमनाः प्रयातुं समुपस्थिता

ઈશ્વર બોલ્યા—બ્રહ્માએ એમ કહ્યે પછી સરસ્વતીએ ભય ત્યજી, હર્ષિત મનથી પ્રસ્થાન માટે તૈયાર થઈ।

Verse 32

तस्याः प्रयाणसमये शंखदुंदुभिनिःस्वनैः । मंगलानां च निर्घोषैर्जगदापूरितं शुभैः

તેણીના પ્રસ્થાન સમયે શંખ અને દુન્દુભિના નાદ તથા મંગલઘોષોના શુભ ઉચ્ચારથી આખું જગત પવિત્ર આનંદથી ભરાઈ ગયું।

Verse 33

सितांबरधरा देवी सितचंदनगुंठिता । शारदांबुदसंकाशा तारहारविभूषिता

દેવી શ્વેત વસ્ત્રધારિણી, શ્વેત ચંદનથી લિપ્ત; શરદઋતુના વાદળ જેવી તેજસ્વી અને મોતીના હારથી શોભિત હતી।

Verse 34

संपूर्णचंद्रवदना पद्मपत्रायतेक्षणा । कीर्तिर्यथा महेंद्रस्य पूरयन्ती दिशो दश

તેણું મુખ પૂર્ણચંદ્ર સમાન, નેત્ર કમળપત્ર સમાન; મહેન્દ્રની કીર્તિ જેવી તે દસેય દિશાઓને પરિપૂર્ણ કરતી હતી।

Verse 35

स्वतेजसा द्योतयंती सर्वमाभासयज्जगत् । अनुव्रजंती गंगा वै तयोक्ता वरवर्णिनि

તે પોતાના તેજથી દીપ્ત થઈ સમગ્ર જગતને પ્રકાશિત કરતી હતી; તેની પાછળ ગંગા પણ અનુસરતી હતી—હે સુવર્ણવર્ણિ, એમ તેણીએ સંબોધ્યું।

Verse 36

द्रक्ष्यामि त्वां पुनरहं कुत्र वै वसतीं सखि । एवमुक्ता तया गंगा प्रोवाच स्निग्धया गिरा

“હે સખી, હું તને ફરી ક્યાં જોઈશ—તું ક્યાં વસશે?” એમ કહ્યે પછી ગંગાએ સ્નેહભરી વાણીથી ઉત્તર આપ્યો।

Verse 37

यदैव वीक्षसे प्राचीदिशि प्राप्स्यसि मां तदा । सुरैः परिवृता सर्वैस्तत्राहं तव सुवृते

જ્યારે પણ તું પૂર્વ દિશા તરફ નજર કરશ, એ જ ક્ષણે તું મને પ્રાપ્ત કરશ। હે સુવ્રતે, ત્યાં હું સર્વ દેવોથી પરિભ્રમિત થઈ તારા માટે હાજર રહીશ।

Verse 38

दर्शनं संप्रदास्यामि त्यज शोकं शुचिस्मिते । तामापृच्छ्य ततो गंगां पुनर्दर्शनमस्तु ते

હું નિશ્ચયે તને મારું દર્શન આપિશ; હે શુચિસ્મિતે, શોક ત્યજ. પછી ગંગાને વિદાય આપી—તને પુનર્દર્શન પ્રાપ્ત થાઓ।

Verse 39

गच्छ स्वमालयं भद्रे स्मर्त्तव्याऽहं त्वयाऽनघे । यमुनापि तथा चैवं गायत्री सुमनोरमा

હે ભદ્રે, તારા પોતાના ધામે જા; હે અનઘે, તારે મારું સ્મરણ કરવું. તેમ જ યમુનાનું પણ, અને તેવી જ સુમનોહર ગાયત્રીનું પણ સ્મરણ કર।

Verse 40

सावित्रीसहिताः सर्वाः सख्यः संप्रेषितास्तदा । ततो विसृज्य तां देवी नदी भूत्वा सरस्वती

ત્યારે સાવિત્રી સહિત તેની બધી સખીઓને વિદાય કરીને મોકલવામાં આવી. ત્યારબાદ દેવી તેને વિસર્જિત કરીને નદીરૂપ ધારણ કરી સરસ્વતી બની।

Verse 41

हिमवंतं गिरिं प्राप्य प्लक्षात्तत्र विनिर्गता । अवतीर्णा धरापृष्ठे मत्स्यकच्छपसंकुला

હિમવંત પર્વતને પામી તે ત્યાં પ્લક્ષવૃક્ષમાંથી પ્રગટ થઈ. ધરતીના પૃષ્ઠ પર અવતરતાં તે માછલાં અને કચ્છપોથી ભરપૂર થઈ ગઈ.

Verse 42

ग्राहडिंडिमसंपूर्णा तिमिनक्रगणैर्युता । हसंती च महादेवी फेनौघैः सर्वतो दिशम्

ગ્રાહોના ડિંઢિમનાદથી પરિપૂર્ણ, તિમિ-માછલાં અને મકરગણોથી યુક્ત મહાદેવી જાણે હસતી હસતી આગળ વધીને, ફેનના પ્રવાહો સર્વ દિશામાં ફેલાવતી ગઈ.

Verse 43

पुण्यतो यवहा देवीस्तूयमाना द्विजातिभिः । वाडवं वह्निमादाय हयवेगेन निःसृता

પુણ્યપ્રદાયિની દેવી દ્વિજોથી સ્તુત થતી, વાડવ અગ્નિ ધારણ કરીને અશ્વવેગે પ્રચંડ રીતે બહાર નીકળી.

Verse 44

भित्त्वा वेगाद्धरापृष्ठं प्रविष्टाथ महीतलम् । यदायदाभवच्छ्रांता दह्यते वाडवाग्निना । तदातदा मर्त्यलोके याति प्रत्यक्षतां नदी

વેગથી ધરતીના પૃષ્ઠને ભેદીને તે ભૂગર્ભમાં પ્રવેશી. જ્યારે જ્યારે તે થાકી વાડવ અગ્નિથી દગ્ધ થાય છે, ત્યારે ત્યારે તે નદી મર્ત્યલોકમાં ફરી પ્રત્યક્ષ થાય છે.

Verse 45

ततस्तु जायते प्राची संतप्ता वाडवेन तु । ततो वै यानि तीर्थानि कीर्त्तितानि पुरातनैः

ત્યારબાદ વાડવ (અગ્નિ)થી સંતપ્ત થઈ ‘પ્રાચી’ નામની નદી ઉત્પન્ન થાય છે. પછી પ્રાચીનોએ કીર્તિત કરેલા જે જે તીર્થો છે, તે નિશ્ચયે (તેની સાથે) પવિત્ર સંબંધ પામે છે.

Verse 46

दिव्यांतरिक्षभौमानि सांनिध्यं यांति भामिनि । ततश्चाश्वासिता तैः सा सरस्वती पुनर्नदी । पातालतलमा साद्य जगाम मकरालयम्

હે ભામિની! દિવ્ય, આકાશીય અને ભૌમ તીર્થશક્તિઓ તેના સાન્નિધ્યમાં આવી પહોંચી. તેમનાં આશ્વાસનથી સરસ્વતી ફરી નદીરૂપે પાતાળતલને પ્રાપ્ત થઈ અને મકરાલય સમુદ્રના ધામે ગઈ.

Verse 47

खदिरामोदमासाद्य तत्र सा वीक्ष्य सागरम् । गंतुं प्रवृत्ता तं वह्निमादाय सुरसुंदरि

ખદિર વૃક્ષોની સુગંધિત વાટિકામાં પહોંચીને તેણે ત્યાં સાગરનું દર્શન કર્યું. પછી તે સુર સુંદરિ તે પવિત્ર અગ્નિને સાથે લઈને આગળ જવા પ્રસ્થાન કરી.

Verse 48

निरूढभारमात्मानं देवादेशाद्विचिंत्य सा । प्रहृष्टा सुमनास्तस्मात्प्रवृत्ता दक्षिणामुखी

દેવોના આદેશથી પોતાનો ભાર યોગ્ય રીતે સ્વીકારાયો છે—એવું વિચારી તે હર્ષિત અને શાંતમન બની; તેથી તે દક્ષિણાભિમુખ થઈ આગળ વધી.

Verse 49

एतस्मिन्नेव काले तु ऋषयो वेदपारगाः । चत्वारश्च महादेवि प्रभासं क्षेत्रमाश्रिताः

એ જ સમયે, હે મહાદેવી, વેદપારંગત ચાર ઋષિઓ પ્રભાસક્ષેત્રના પવિત્ર આશ્રયમાં આવ્યા.

Verse 50

हरिणश्चाथ वज्रश्च न्यंकुः कपिल एव च । तपस्तप्यंति तत्रस्थाः स्वाध्यायासक्तमानसाः

હરિણ, વજ્ર, ન્યંકુ અને કપિલ—ત્યાં નિવાસ કરીને—તપશ્ચર્યા કરતા રહ્યા; તેમનાં મન સ્વાધ્યાય (વેદપાઠ)માં આસક્ત હતાં.

Verse 51

पृथक्पृथक्समाहूताः स्नानार्थं तैः सरस्वती । सागरः सम्मुखस्तस्याः सहसा सम्मुपस्थितः

સ્નાનાર્થે તેમણે અલગ અલગ રીતે આહ્વાન કરતાં સરસ્વતી દેવીના સમક્ષ અચાનક સાગર સ્વયં પ્રગટ થયો।

Verse 52

ततः सा चिन्तयामास कथं मे सुकृतं भवेत् । शापभीता च सा साध्वी पंचस्रोतास्तदाऽभवत्

ત્યારે તેણીએ વિચાર્યું—“મારે પુણ્ય કેવી રીતે થાય?” શાપભયથી તે સાધ્વી ત્યારે પંચસ્રોતારૂપ બની ગઈ।

Verse 53

एकैकं तोषयामास तमृषिं वरवर्णिनि । ततोऽस्याः पंच नामानि जातानि पृथिवीतले

હે વરવર્ણિની! તેણીએ તે ઋષિઓને એક એક કરીને તૃપ્ત કર્યા; તેથી પૃથ્વી પર તેના પાંચ નામો પ્રગટ થયા।

Verse 54

हरिणी वज्रिणी न्यंकुः कपिला च सरस्वती । पानावगाहनान्नृणां पंचस्रोताः सरस्वती

હરિણી, વજ્રિણી, ન્યંકુ, કપિલા અને (મુખ્ય) સરસ્વતી—આ રીતે સરસ્વતી પંચસ્રોતારૂપ બની; તેમાં પાન અને સ્નાન કરવાથી મનુષ્યો પવિત્ર થાય છે।

Verse 55

ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वंगनागमः । एषां संयोगजं चान्यन्नराणां पंचमं हि यत्

બ્રહ્મહત્યા, સુરાપાન, ચોરી અને ગુરુપત્નીગમન—તથા એના સંયોગથી ઉત્પન્ન બીજું પાપ પણ મનુષ્યોનું પાંચમું મહાપાપ કહેવાય છે।

Verse 56

एतत्पंचविधं पुंसां पंचधाऽवस्थिता सती । नाशयेत्पातकं घोरं सखीभिः सहिता नदी

પુરુષોના પાપોનો આ પંચવિધ સમૂહ—પંચરૂપે સ્થિત એવી તે નદી, સખીરૂપ પાંચ પ્રવાહો સાથે, ઘોર પાતકનો નાશ કરે છે।

Verse 57

ब्रह्महत्यां महाघोरां प्रतिलोमा सरस्वती । पानावगाहनान्नृणां नाशयत्यखिलं हि सा

પ્રતિલોમા સરસ્વતી—તે ખરેખર મનુષ્યો માટે તેના જળનું પાન અને તેમાં સ્નાન કરવાથી બ્રહ્મહત્યા જેવા મહાઘોર પાપનો પણ સંપૂર્ણ નાશ કરે છે।

Verse 58

प्रमादान्मदिरापानदोषेणोपहतात्मनाम् । तद्व्यपोहाय कपिला द्विजानां वहते नदी

પ્રમાદથી મદિરાપાનના દોષે જેમની આત્મા ઘાયલ થઈ છે, એવા દ્વિજોના તે કલંકને દૂર કરવા કપીલા નદી વહે છે।

Verse 59

उपवासाज्जपाद्धोमात्स्नानात्पानाद्द्विजन्मनाम् । सप्ताहान्नाशयेत्पापं तत्तद्भावेन चेतसा

ઉપવાસ, જપ, હોમ, સ્નાન અને (તીર્થજળ) પાન—આથી દ્વિજોના પાપ સાત દિવસમાં નાશ પામે છે, જ્યારે મન દરેક કર્મને અનુરૂપ ભક્તિભાવથી યુક્ત હોય।

Verse 60

स्वयं तेऽपि विशुध्यंति यथोक्तविधिकारिणः । न्यंकुं नदीं समासाद्य महतः पातकात्कृतात्

શાસ્ત્રોક્ત વિધિ પ્રમાણે આચરણ કરનારાઓ પોતે જ શુદ્ધ થાય છે; ન્યંકુ નદીને પ્રાપ્ત કરીને, કરેલા મહાન પાતકમાંથી પણ મુક્ત થાય છે।

Verse 61

स्नानोपासनपानेन वज्रिणी गुरुतल्पगम् । नाशयत्यखिलं पुंसां पापं भूरिभयंकरम्

સ્નાન, ઉપાસના અને તેના જળપાનથી વજ્રિણી પુરુષોના ગુરુતલ્પગમનરૂપ અતિ ભયંકર પાપને સંપૂર્ણપણે નાશ કરે છે।

Verse 62

संयोगजस्य पापस्य हरणाद्धरिणी स्मृता । नदी पुण्यजलोपेता सप्ताहमवगाहनात्

અયોગ્ય સંગથી જન્મેલા પાપનું હરણ કરતી હોવાથી તે ‘હરિણી’ તરીકે સ્મરાય છે. પુણ્યજળથી યુક્ત એ નદીમાં સાત દિવસ અવગાહન કરવાથી શુદ્ધિ થાય છે।

Verse 63

एवमेतानि पापानि सर्वाणि सुरसुंदरि । नदी नाशयते तथ्यं पंचस्रोता सरस्वती

આ રીતે, હે સુર સુંદરિ! પાંચ પ્રવાહવાળી સરસ્વતી નદી ખરેખર આ સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે।

Verse 64

ततोऽपश्यत्पुनश्चारु सा देवी पथि संस्थितम् । पर्वतं सागरस्यांते रोद्धुं मार्गमिव स्थितम्

પછી તે મનોહર દેવી ફરી જોઈ—પોતાના માર્ગમાં, સમુદ્રના કાંઠે એક પર્વત ઊભો હતો, જાણે માર્ગ રોકવા માટે જ સ્થિત હોય।

Verse 65

ब्रह्माण्डमानदण्डोऽयं पुरतो गिरिसत्तमः । व्रजन्त्याः सुरकार्येण मम विघ्नकरः स्थितः

“આ ગિરિશ્રેષ્ઠ તો જાણે બ્રહ્માંડનો માનદંડ છે; દેવકાર્યે આગળ વધતી મારી સામે આ વિઘ્નરૂપે ઊભો છે.”

Verse 66

उच्चैस्तरं महाशैलमवलोक्य सरस्वती । अथ वेगेन रुद्धेन गिरिणा विस्मिता सती

અતિ ઊંચા મહાશૈલને જોઈ સરસ્વતી—તેના શિખરે પોતાનો વેગ અટકતાં—વિસ્મિત થઈ ગઈ।

Verse 67

एवं संचिन्तयेद्यावन्मनसा तन्म हाद्भुतम् । तावन्मंगलशब्देन प्रतिबुद्धः कृतस्मरः

એ રીતે તે મહાદ્ભુત વાત મનમાં વિચારી રહી હતી, એટલામાં મંગલશબ્દથી જાગી અને પૂર્ણ સ્મૃતિ પામી।

Verse 68

गिरिशृंगद्वंद्वचरं ददर्श पुरुषं च सा । तामाह देवीं स नगो मार्गो नास्तीह सुव्रते

તેણે બે પર્વતશિખરોની વચ્ચે ચાલતા એક પુરુષને જોયો. તે પર્વતે દેવીને કહ્યું—“હે સુવ્રતે, અહીં માર્ગ નથી.”

Verse 69

अन्यत्र क्वापि गच्छ त्वं यत्र तेऽभिमतं शुभे । आहैवमुक्ते सा देवी नरं नगशिरःस्थितम्

“હે શુભે, તને જ્યાં ઇચ્છા હોય ત્યાં ક્યાંય બીજે જા.” એમ કહ્યા પછી દેવી પર્વતશિખર પર સ્થિત તે નરને ઉત્તર આપી।

Verse 70

देवादेशात्समायाता न निरोध्या गिरे त्वया । एवमुक्ते गिरिः प्राह तां देवीं सुमनोरमाम्

દેવીએ કહ્યું—“હું દેવોની આજ્ઞાથી આવી છું; હે ગિરિ, તું મને રોકી શકતો નથી.” એમ કહ્યે પછી પર્વતે તે મનોહર દેવીને કહ્યું।

Verse 71

पर्वतोऽहं त्वया भद्रे किं न ज्ञातः कृतस्मरः । त्वत्स्पर्शनान्न दोषोस्ति कुमारी त्वं यतोऽनघे

હે ભદ્રે! હું પર્વત છું; તો પણ તું મને કેમ ઓળખી ન શકી? હે નિષ્પાપે! તને સ્પર્શ કરવાથી દોષ નથી, કારણ કે તું કુમારી છે.

Verse 72

अतस्त्वां वरये देवि भार्या मे भव सुव्रते

અતએવ, હે દેવી! હું તને વરું છું; હે સુવ્રતે! તું મારી પત્ની બન.

Verse 73

सरस्वत्युवाच । पिता मे ध्रियते यस्मात्तेन नाहं स्वयंवरा । तव भार्या भविष्यामि मार्गं यच्छ ममाधुना

સરಸ್ವતીએ કહ્યું— મારા પિતાની આજ્ઞા માન્ય હોવાથી હું સ્વયંવરા નથી. હું તારી પત્ની બનીશ; હવે મને માર્ગ આપ.

Verse 74

एवमुक्तो गिरिः प्राह अनिच्छंतीं महाबलात् । उद्वाहयिष्ये त्वां भद्रे कस्त्राता स्ति तवाधुना

આવું સાંભળીને પર્વતે કહ્યું— તે અનિચ્છુક હોવા છતાં મહાબળથી: હે ભદ્રે! હું તારો ઉદ્વાહ કરીશ; હવે તારો રક્ષક કોણ છે?

Verse 75

सा तं मनोभवाक्रान्तं मत्वा दिव्येन चक्षुषा । आह नास्ति मम त्राता त्वामेव शरणं गता

દિવ્ય દૃષ્ટિથી તેને કામથી આક્રાંત જાણીને તેણીએ કહ્યું— મારો કોઈ રક્ષક નથી; હું માત્ર તારી જ શરણ ગઈ છું.

Verse 76

त्वयोद्वाह्या यद्य वश्यमहमेवं महाबल । अस्नातां नोद्वह विभो स्नानं कर्त्तुं च देहि मे

જો ખરેખર મારો વિવાહ તમારાથી જ થવાનો હોય, હે મહાબલ, તો હે પ્રભુ, સ્નાન કર્યા વિના મને વિવાહ ન કરશો. સ્નાન કરવા મને અનુમતિ આપો.

Verse 77

तामुवाच ततः शैलः स्वसंपदभिमानवान् । सौख्यदं पश्य सुभगे मयि संपूर्णवैभवम्

પછી પોતાની સંપત્તિ પર ગર્વ કરનાર પર્વતે તેણીને કહ્યું—હે સુભગે, મારામાં રહેલું આ સંપૂર્ણ વૈભવ જુઓ; તે સુખ આપનાર છે.

Verse 78

द्वंद्वानि यत्र गायंति किंनराणां मनोरमम् । श्रूयते च सुनिध्वानं तंत्रीवाद्यमथापरम्

જ્યાં કિન્નરોના મનોહર પ્રતિગીતો ગવાય છે; અને ત્યાં તંત્રીવાદ્ય વગેરેનો મધુર, ગુંજતો નાદ પણ સંભળાય છે.

Verse 79

तत्र तालास्तमालाश्च पिप्पलाः पनसास्तथा । सदैव फलपुष्पाश्चा दृश्यंते सुमनोरमाः

ત્યાં તાડ, તમાલ, પવિત્ર પીપળ અને કઠોળ (જેકફ્રૂટ)નાં વૃક્ષો છે; તે સદા ફળ-ફૂલોથી યુક્ત રહી અતિ મનોહર દેખાય છે.

Verse 80

कुटजैः कोविदारैश्च कदंबैः कुरबैस्तथा । मत्तालिकुलघुष्टैश्च भूधरो भाति सर्वतः

કુટજ, કોવિદાર, કદંબ અને કુરબ વૃક્ષોથી શોભિત, તથા મત્ત ભમરાઓના ઝુંડોના ગુંજનથી ગુંજતું—એ પર્વત સર્વ તરફ તેજસ્વી લાગે છે.

Verse 81

हरांगरागवद्भाति क्वचित्कुटजकुड्मलैः । क्वचित्तु कर्णिकारैश्च विष्णोर्वासःसमप्रभः

ક્યાંક કુટજની કળીઓથી તે હરનાં અંગો પરના અંગરાગ સમું ઝળહળે છે; અને ક્યાંક કર્ણિકાર પુષ્પોથી વિષ્ણુધામ સમી પ્રભાથી પ્રકાશે છે।

Verse 82

तमालदलसंछन्नः क्वचिद्वैवस्वतद्युतिः । क्वचिद्धातुविलिप्तांगो गणाध्यक्षवपुर्नगः

ક્યાંક તામાલના પાંદડાંથી ઢંકાઈ આ ગિરિ વૈવસ્વત (સૂર્ય) સમી દ્યુતિ ધારણ કરે છે; અને ક્યાંક ખનિજવર્ણથી લિપ્ત અંગો સાથે ગણાધ્યક્ષ સમા વૈભવથી શોભે છે।

Verse 83

चतुर्मुख इवाभाति हरितालवपुः क्वचित् । क्वचित्सप्तच्छदैर्विष्णोर्वपुषा भात्ययं गिरिः

ક્યાંક હરિતાલવર્ણ દેહથી તે ચતુર્મુખ (બ્રહ્મા) સમો લાગે છે; અને ક્યાંક સપ્તચ્છદ વૃક્ષોથી આ ગિરિ વિષ્ણુરূপ સમો તેજસ્વી દેખાય છે।

Verse 84

क्वचित्कात्यायनीप्रख्यः प्रियंगुसुसमाकुलः । क्वचित्केसरसंयुक्तैरनलाभो विभात्यसौ

ક્યાંક પ્રિયંગુના મનોહર પુષ્પોથી ભરપૂર થઈ તે કાત્યાયની સમી લાગે છે; અને ક્યાંક કેસરથી સંયુક્ત થઈ અગ્નિરાશિ સમો તેજે ઝળહળે છે।

Verse 85

वृत्तैः सपुलकैः स्निग्धैः स्त्रीणामिव पयोधरैः । दुष्प्राप्यैरल्पपुण्यानां क्वचिदाभाति बिल्वकैः

ક્યાંક તે બિલ્વવૃક્ષોથી શોભે છે—ગોળ, સ્નિગ્ધ અને નવાં અંકુરોથી પુલકિત, જાણે સ્ત્રીઓના પયોધર; પરંતુ અલ્પપુણ્યવાળાને તે બિલ્વ દુર્લભ છે।

Verse 86

सिंहैर्व्याघ्रैर्मृगैर्नागैर्वराहैर्वानरैस्तथा । क्वचित्क्वचिदसौ भाति परस्परमनुव्रतैः

એ સ્થળ ક્યાંક ક્યાંક સિંહ, વ્યાઘ્ર, મૃગ, ગજ, વરાહ અને વાનરોથી શોભિત દેખાય છે; તેઓ પરસ્પર અનુરાગથી, એકબીજાના અનવ્રત બની સુમેળમાં વસે છે.

Verse 87

शूलिकोद्भिन्नमाकाशमिव कुर्वद्भिरुच्चकैः । एवमुक्ते प्रत्युवाच शारदा तं नगोत्तमम्

તેઓ ઊંચા સ્વરે એવો કોલાહલ કરવા લાગ્યા કે જાણે શૂલોથી આકાશને જ ભેદી રહ્યા હોય; આમ કહેવાતાં શારદાએ તે શ્રેષ્ઠ પર્વતને પ્રત્યુત્તર આપ્યો.

Verse 88

यदि मां त्वं परिणये रुदंतीमेकिकां तथा । गृहाण वाडवं हस्ते यावत्स्नानं करोम्यहम्

જો તું મને—રડતી, એકલી—વિવાહમાં ગ્રહણ કરવા ઇચ્છે, તો હું સ્નાન પૂર્ણ કરું ત્યાં સુધી આ વાડવને તારા હાથમાં ધારણ કર.

Verse 89

एवमुक्ते स जग्राह त नगेद्रोऽपवर्जिम् । कृतस्मरस्तत्संस्पर्शात्क्षणाद्भस्मत्वमागतः

આમ કહતાં તે પર્વતરાજે તેને હાથમાં લીધું; પરંતુ ‘કૃતસ્મર’ નામનો તે, એ સ્પર્શમાત્રથી જ ક્ષણમાં ભસ્મ થઈ ગયો.

Verse 90

ततः प्रभृति ते तस्य पाषाणा मृदुतां गताः । गृहदेवकुलार्थाय गृह्यंते शिल्पिभिः सह

ત્યાંથી તે સ્થળના પથ્થરો નરમ થઈ ગયા; અને શિલ્પીઓ તેમને ગૃહદેવતા તથા કુલદેવતા માટે ઘરમંદિર-દેવકુલ બનાવવા યોગ્ય માનીને લઈ જાય છે.

Verse 91

दग्ध्वा कृतस्मरं देवी पुनरादाय वाडवम् । समुद्रस्य समीपे सा स्थिता हृष्टतनूरुहा

કૃતસ્મરને દગ્ધ કરીને દેવીએ ફરી વાડવાગ્નિને પોતાના વશમાં લીધો. ત્યારબાદ તે સમુદ્રની નજીક ઊભી રહી; હર્ષથી તેના અંગોમાં રોમાંચ થયો.

Verse 92

तत्रस्था सा महादेवी तमाह वडवानलम् । पश्य वाडव गर्जन्तं सागरं पुरतः स्थितम्

ત્યાં ઊભેલી મહાદેવીએ વાડવાનલને કહ્યું— “હે વાડવ! જો, તારા સમક્ષ ગર્જતો સાગર ઊભો છે.”

Verse 93

गर्जंतं सोऽपि तं दृष्ट्वा प्रसर्पंतं च वीचिभिः । तामाह किमिदं भद्रे भीतो मे लवणोदधिः

ગર્જતો અને તરંગોથી આગળ ધસી આવતો તે સાગર જોઈ તેણે દેવીએને કહ્યું— “ભદ્રે, આ શું છે? આ લવણોદધિ તો મને જોઈ ભયભીત લાગેછે.”

Verse 94

प्रहस्योवाच सा बाला को न भीतस्तवानल । भक्ष्यस्ते विहितो यस्मात्तव देवैर्महाबल

હસીને તે બાલા બોલી— “હે અનલ, તને કોણ ન ડરે? હે મહાબલ, દેવોએ જ તારા માટે ભક્ષ્ય નિર્ધારિત કર્યું છે.”

Verse 95

स तस्यास्तद्वचः श्रुत्वा संप्रहृष्टस्तु पावकः । दास्यामि ते वरं भद्रे यथेष्टं प्रार्थयस्व नः

તેના વચન સાંભળી પાવક અત્યંત પ્રસન્ન થયો અને બોલ્યો— “ભદ્રે, હું તને વર આપીશ; તને જે ઇચ્છિત હોય તે મારી પાસે માગ.”

Verse 96

तेनैवमुक्ता सा देवी वाडवेनाग्निना तदा । सस्मार कारणात्मानं विष्णुं कमललोचनम्

તે વાડવાગ્નિએ એમ કહ્યે ત્યારે દેવી એ સમયે કારણાત્મા, કમલલોચન શ્રીવિષ્ણુનું સ્મરણ કર્યું.

Verse 97

दृष्टोसावात्महृत्संस्थस्तया देवो जनार्द्दनः । स्मृतमात्रः सरस्वत्या परस्त्रिभुवनेश्वरः

અંતર્દૃષ્ટિથી તેણે પોતાના હૃદયમાં સ્થિત એ જ જનાર્દનને જોયા—ત્રિભુવનના પરમેશ્વર, જે સરસ્વતીના સ્મરણમાત્રથી પ્રગટ થાય છે।

Verse 98

मनोदृष्ट्या विलोक्याह सा तमंतःस्थमच्युतम् । वाडवो यच्छति वरमहं तं प्रार्थयामि किम्

મનોદૃષ્ટિથી અંતઃસ્થ અચ્યુતને જોઈ તેણે કહ્યું—“વાડવ વર આપે છે; હું તેની પાસે શું પ્રાર્થના કરું?”

Verse 99

ततस्तेन हृदिस्थेन प्रोक्ता देवी सरस्वती । प्रार्थनीयो वरो भद्रे सूचीवक्त्रत्वमादरात्

પછી હૃદયસ્થ પ્રભુએ દેવી સરસ્વતીને કહ્યું—“ભદ્રે, આદરથી આ વર માગ—સૂચી જેવું મુખ પ્રાપ્ત કરવું.”

Verse 100

ततस्त्वभिहितो देव्या यदि मे त्वं वरप्रदः । ततः सूचीमुखो भूत्वा त्वं पिबापो महाबल

પછી દેવી એ તેને કહ્યું—“જો તું ખરેખર મને વર આપનાર હોય, તો હે મહાબલ, સૂચીમુખ બની આ જળ પી જા.”

Verse 101

एवमुक्तेन तत्तेन सूचीवेधसमं कृतम् । घटिकापूरणं यद्वत्पपौ तद्वदनं जलम्

આ રીતે ઉપદેશ પામીને તેણે પોતાનું મુખ સૂઈના છિદ્ર સમાન સૂક્ષ્મ કર્યું; અને જેમ ઘટિકા-પાત્રમાં જળ ભરાય છે તેમ, એ જ રીતે તેણે જળ પાન કર્યું।

Verse 102

एवं स वाडवो वह्निः सुराणां भक्षणोद्यतः । वंचितो विष्णुना याति मेधामाधाय यत्नतः

આ રીતે દેવતાઓને ભક્ષણ કરવા ઉદ્યત તે વાડવાગ્નિ વિષ્ણુ દ્વારા વંચિત થયો; અને પ્રયત્નપૂર્વક પોતાનો સંકલ્પ સંયમમાં રાખીને ત્યાંથી વિદાય થયો।

Verse 103

सर्गमेतं नरः पुण्यं वाच्यमानं शृणोति यः । स विष्णु लोकमासाद्य तेनैव सह मोदते

જે મનુષ્ય આ પુણ્ય પ્રસંગનું પાઠ થતાં સાંભળે છે, તે વિષ્ણુલોકને પામી તે જ ભગવાન સાથે આનંદ કરે છે।