Adhyaya 117
આ અધ્યાયમાં પ્રભાસખંડમાં ઈશ્વર મહાદેવીને ભૂતનાથેશ્વરનું માહાત્મ્ય ઉપદેશે છે. ભક્તને કુંડેશ્વરીના ઈશ-ભાગની નજીક, ‘વીસ ધનુષ’ જેટલા અંતરે સ્થિત ભૂતનાથેશ્વર-હર પાસે જઈ દર્શન-પૂજન કરવાની દિશા આપવામાં આવે છે. આ લિંગ અનાદિ-નિધન છે અને ‘કલ્પ-લિંગ’ નામે વર્ણવાયું છે; યુગ અનુસાર નામભેદ પણ જણાવાયો છે—ત્રેતામાં ‘વીરભદ્રેશ્વરી’ તરીકે સ્મરણ, અને કલિયુગમાં ‘ભૂતેશ્વર/ભૂતનાથેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધિ. દ્વાપર સંધિકાળે અસંખ્ય ભૂતોએ આ લિંગના પ્રભાવથી પરમ સિદ્ધિ મેળવી—એથી પૃથ્વી પર આ તીર્થનું નામ સ્થિર થયું. કૃષ્ણ ચતુર્દશીની રાત્રે વિશેષ વ્રત જણાવાયું છે: શંકરનું પૂજન કરીને દક્ષિણાભિમુખ થઈ અઘોરની ઉપાસના કરવી; સંયમ, નિર્ભયતા અને ધ્યાન-એકાગ્રતા રાખવાથી લોકમાં ઉપલબ્ધ જે કોઈ સિદ્ધિ હોય તે પ્રાપ્ત થાય છે. તિલ અને સોનાનું દાન તથા પિતૃઓ માટે પિંડદાન પ્રેતત્વમોચન માટે શ્રેષ્ઠ કહેવાયું છે. અંતે ફલશ્રુતિ—શ્રદ્ધાથી પાઠ અથવા શ્રવણ પાપસંચયનો નાશ કરી શુદ્ધિ વધારશે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि भूतनाथेश्वरं हरम् । कुण्डेश्वर्या ईशभागे धनुषां विंशकेऽन्तरे
ઈશ્વરે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે મહાદેવી, ભૂતનાથેશ્વર નામે પ્રસિદ્ધ હર પાસે જવું જોઈએ. તે કુંડેશ્વરીથી ઈશાન દિશામાં વીસ ધનુષના અંતરે સ્થિત છે.
Verse 2
कल्पलिंगं महादेवि ह्यनादिनिधनं स्थितम् । पूर्वं त्रेतायुगे देवि वीरभद्रेश्वरीति च
હે મહાદેવી, ત્યાં અનાદિ-અનંત ‘કલ્પલિંગ’ સ્થિત છે. હે દેવી, પૂર્વે ત્રેતાયુગમાં તે ‘વીરભદ્રેશ્વરી’ નામે પણ પ્રસિદ્ધ હતું.
Verse 3
प्रख्यातं भुवि देवेशि कलौ भूतेश्वरं स्मृतम् । पुरा द्वापरसंधौ च तत्र भूतानि कोटिशः
હે દેવેશી, આ ભૂમિ પર પ્રસિદ્ધ છે અને કલિયુગમાં ‘ભૂતેશ્વર’ તરીકે સ્મરાય છે. અને પ્રાચીનકાળે દ્વાપર-સંધિ સમયે ત્યાં કરોડો ભૂતગણ એકત્ર થયા હતા.
Verse 4
संसिद्धिं परमां जग्मुस्तल्लिंगस्य प्रभावतः । तेन भूतेश्वरं नाम प्रख्यातं धरणीतले
તે લિંગના પ્રભાવથી તેમણે પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી; તેથી ‘ભૂતેશ્વર’ નામ ધરતી પર પ્રસિદ્ધ થયું।
Verse 5
तत्र कृष्णचतुर्द्दश्यां रात्रौ संपूज्य शंकरम् । दक्षिणां दिशमाश्रित्य अघोरं पूजयेत्तु यः
ત્યાં કૃષ્ણચતુર્દશીની રાત્રે શંકરને વિધિવત્ પૂજી, દક્ષિણ દિશા તરફ મુખ રાખીને જે અઘોર સ્વરૂપની ઉપાસના કરે છે, તે ફળ પામે છે।
Verse 6
दृढं जितेन्द्रियो भूत्वा निर्भयो ध्यानसंयु तः । तस्यैव जायते सिद्धिर्या काचिद्भूतले स्थिता
દૃઢ, ઇન્દ્રિયજયી, નિર્ભય અને ધ્યાનયુક્ત બની તે પુરુષ ધરતી પર પ્રાપ્ત થતી કોઈપણ સિદ્ધિ નિશ્ચિતપણે પામે છે।
Verse 7
तिलहेमप्रदानं च पिण्डदानं च तत्र वै । पितॄनुद्दिश्य दद्याद्वै तेषां प्रेतत्वमुक्तये
ત્યાં પિતૃઓને ઉદ્દેશીને તલ અને સુવર્ણનું દાન તથા પિંડદાન કરવું જોઈએ, જેથી તેઓ પ્રેતત્વથી મુક્ત થાય।
Verse 8
इति निगदितमेतद्भूतनाथेश्वरस्य प्रचुरकलिमलानां नाशनं पुण्यहेतुः । पठति च पुरुषो वा यः शृणोतीह भक्त्या सुरवरमहिमानं मुच्यते पातकौघैः
આ રીતે ભૂતનાથેશ્વરનું આ માહાત્મ્ય કહેલું છે—જે કલિયુગની પ્રચુર મલિનતાઓનો નાશ કરનાર અને પુણ્યનું કારણ છે। જે પુરુષ ભક્તિથી તેને વાંચે અથવા અહીં સાંભળે, તે દેવશ્રેષ્ઠની મહિમાથી પાપસમૂહોથી મુક્ત થાય છે।
Verse 117
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये कुंडेश्वरी माहात्म्ये भूतनाथेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तदशोत्तरशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિ-સાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડમાં, પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્ર-માહાત્મ્યના અંતર્ગત કુંડેશ્વરી-માહાત્મ્યમાં “ભૂતનાથેશ્વર-માહાત્મ્યવર્ણન” નામનો એકસો સત્તરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.