Adhyaya 153

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि हिरण्येश्वरमुत्तमम् । ब्रह्मकुण्डस्य वायव्ये धनुषां द्वितये स्थितम्

ઈશ્વરે કહ્યું—પછી, હે મહાદેવી, બ્રહ્મકુંડના વાયવ્ય દિશામાં બે ધનુષ્યના અંતરે સ્થિત ઉત્તમ હિરણ્યેશ્વર પાસે જવું જોઈએ।

Verse 2

सर्वपापप्रशमनं दारिद्र्यौघविनाशनम् । कृतस्मराच्च परतो ह्यग्नितीर्थाच्च पूर्वतः

તે સર્વ પાપોનું શમન કરનાર અને દરિદ્રતાના પ્રવાહનો નાશ કરનાર છે; કૃતસ્મરાના પશ્ચિમે અને અગ્નિતીર્થના પૂર્વે સ્થિત છે।

Verse 3

यमेश्वराच्च नैरृत्ये समुद्रस्योत्तरे तथा । तस्य लिंगस्य प्राग्भागे ब्रह्मा तेपे महत्तपः । आराधयामास तदा देवदेवं त्रिलोचनम्

યમેશ્વરના નૈઋત્યમાં અને સમુદ્રના ઉત્તરે—તે લિંગના પૂર્વ ભાગે બ્રહ્માએ મહાતપ કર્યું અને ત્યારે દેવદેવ ત્રિલોચનની આરાધના કરી।

Verse 4

ततस्तुष्टो महादेवो ब्रह्मन्ब्रूहि वरो मम

ત્યારે પ્રસન્ન થયેલા મહાદેવે કહ્યું—હે બ્રહ્મન, બોલો; મારી તરફથી તમારો વર મંજૂર છે।

Verse 5

ब्रह्मोवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव याज यामीति मे मतिः । स्थानं च यन्महापुण्यं तन्ममाख्यातुमर्हसि

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે દેવ, જો તમે મારા પર પ્રસન્ન હો, તો મારી ઇચ્છા યજ્ઞ કરવાનો છે; અને જે મહાપુણ્ય સ્થાન છે તે મને જણાવવા કૃપા કરો।

Verse 6

ईश्वर उवाच । कृतस्मराद्ब्रह्मकुंडं यमेशात्सागरावधि । एतदंतरमासाद्य पापी चापि विमुच्यते

ઈશ્વરે કહ્યું—કૃતસ્મરા થી બ્રહ્મકુંડ સુધી અને યમેશ્વર થી સમુદ્રકાંઠા સુધી જે પવિત્ર મધ્ય પ્રદેશ છે, ત્યાં પહોંચીને નિવાસ કરનાર પાપી પણ પાપથી મુક્ત થાય છે।

Verse 7

वहेद्विषुवती तत्र सदा पुण्यात्मनां नृणाम् । यत्र तत्र कुरु विभो मनसा ते यथेप्सितम्

ત્યાં પુણ્યાત્મા મનુષ્યોના હિત માટે વિષુવતી નદી સદા વહેતી રહે. હે વિભો, તમે જ્યાં જ્યાં ઇચ્છો ત્યાં ત્યાં તમારા મનગમતું યથેચ્છિત કરો।

Verse 8

इत्युक्तः स तदा ब्रह्मा प्रारेभे यज्ञमुत्तमम्

આ રીતે કહ્યા પછી બ્રહ્માએ ત્યારે ઉત્તમ યજ્ઞનો આરંભ કર્યો।

Verse 9

ततो भागार्थिनो देवा इन्द्राद्यास्तत्र चागताः । ऋषयो भागकामास्तु सर्वे तत्र समागताः

પછી પોતાના પોતાના ભાગ માટે ઇન્દ્ર વગેરે દેવો ત્યાં આવ્યા; અને ભાગ ઇચ્છનાર બધા ઋષિઓ પણ ત્યાં એકત્ર થયા।

Verse 10

ततो यज्ञागतेभ्यः स दक्षिणामददात्पुनः । ततोऽथ दक्षिणा क्षीणा दीयमाना यशस्विनि

પછી તેણે યજ્ઞમાં આવેલા લોકોને ફરી દક્ષિણા આપી; હે યશસ્વિની, આપતાં આપતાં તે દક્ષિણા ક્ષીણ થઈ ગઈ।

Verse 11

ततोब्रह्मा बहूद्विग्नो दध्यौ वै मनसा तदा । बद्धाञ्जलिपुटो भूत्वा इदं वचनमब्रवीत्

ત્યારે અત્યંત વ્યાકુળ થયેલા બ્રહ્માએ મનમાં વિચાર કર્યો. પછી અંજલિ બાંધી વિનયપૂર્વક આ વચન બોલ્યા.

Verse 12

भगवन्वै विरूपाक्ष क्रतुर्नैव समाप्यते । दक्षिणाहै न्यतो देव न याति परिपूर्णताम्

હે ભગવન, હે વિરূপાક્ષ! આ ક્રતુ પૂર્ણ થતો નથી. હે દેવ, દક્ષિણાના અભાવે તે પરિપૂર્ણતા પામતો નથી.

Verse 13

दक्षिणासहिताः सर्वे यथा यांति तथा कुरु । पितामहवचः श्रुत्वा कृत्वा ध्यानं तदा मया

‘બધા દક્ષિણાસહિત યથાવિધિ પ્રસ્થાન કરે તેમ કર.’ પિતામહના વચન સાંભળી મેં ત્યારે ધ્યાન ધારણ કર્યું.

Verse 14

स्मृता सरस्वती देवी देवानां हितकाम्यया । आगता सा महापुण्या उक्ता देवी मया तदा

દેવોના હિતની કામનાથી મેં દેવી સરસ્વતીનું સ્મરણ કર્યું. તે મહાપુણ્યમયી દેવી પ્રગટ થઈ; ત્યારબાદ મેં તેણીને સંબોધી.

Verse 15

पद्मयोनेर्धनं क्षीणं क्रतुर्वै न समाप्यते । तस्मान्मम प्रसादेन भव काञ्चनवाहिनी

‘પદ્મયોનિ બ્રહ્માનું ધન ક્ષીણ થઈ ગયું છે, તેથી યજ્ઞ પૂર્ણ થતો નથી. તેથી મારા પ્રસાદથી તું કાઞ્ચનવાહિની—સુવર્ણધારા વહેનારી—બન.’

Verse 16

सरस्वत्यास्ततः स्रोत उत्थितं पश्चिमामुखम् । काञ्चनानां तु पद्मानि उच्छ्रितानि सहस्रशः

ત્યારે સરસ્વતીમાંથી એક પ્રવાહ ઉદ્ભવ્યો, જે પશ્ચિમાભિમુખ વહેવા લાગ્યો; અને સહસ્રો સહસ્ર સુવર્ણ કમળો ઊંચે ઊઠી પ્રગટ થયા.

Verse 17

काञ्चनेन प्रवाहेण तोयं सारस्वतं शुभम् । दैत्यसूदनमासाद्य अग्नितीर्थावधि प्रिये । पूरयामास पद्मैश्च कोटिशश्च समंततः

સુવર્ણ પ્રવાહ સાથે સરસ્વતીનું શુભ જળ વહેતું રહ્યું. હે પ્રિયે, દૈત્યસૂદન સુધી પહોંચી અને અગ્નિતીર્થની સીમા સુધી, તેણે ચારે તરફ કરોડો કમળોથી પ્રદેશ ભર્યો.

Verse 18

काञ्चनानि तु तान्येव दत्त्वा विप्रेषु दक्षिणाम् । यज्ञं निर्वर्तयामास हृष्टो ब्रह्मा द्विजैः सह

એ જ સુવર્ણને વિપ્રોને દક્ષિણા રૂપે અર્પણ કરીને, હર્ષિત બ્રહ્માએ દ્વિજ પુરોહિતો સાથે યજ્ઞ પૂર્ણ કર્યો.

Verse 19

शेषाणि यानि पद्मानि तानि निःक्षिप्य भूतले । तदूर्ध्वं स्थापयामास लिगं तु कनके श्वरम्

જે સુવર્ણ કમળો બાકી રહ્યા, તે ભૂમિ પર નાંખી દીધા; અને તેમના ઉપર ‘કનકેશ્વર’ નામનું લિંગ સ્થાપ્યું.

Verse 20

तत्र लिंगं प्रतिष्ठाप्य सर्वदेवनमस्कृतम् । ऋषिभ्यो दक्षिणां प्रादादेकैकस्य यथाक्रमम् । काञ्चनानां च पद्मानां प्रत्येकमयुतं ददौ

ત્યાં સર્વ દેવોથી નમસ્કૃત લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરીને, તેણે ઋષિઓને ક્રમશઃ એક એકને દક્ષિણા આપી; અને દરેકને દસ હજાર સુવર્ણ કમળો અર્પણ કર્યા.

Verse 21

ततः शेषाणि पद्मानि निहितानि धरातले । ब्रह्मकुण्डस्य मध्ये तु नापुण्यो लभते नरः

ત્યારબાદ બાકીના કમળો ધરાતલ પર સ્થાપિત કરાયા. પરંતુ બ્રહ્મકુંડના મધ્યમાં અપુણ્ય મનુષ્યને કોઈ લાભ કે અધિકાર મળતો નથી.

Verse 22

तत्कुण्डतोयमद्यापि नानावर्णं प्रदृश्यते । तत्राधः पद्मसंयोगान्नीरं स्वर्णायते क्षणात्

તે કુંડનું જળ આજેય અનેક વર્ણોમાં દેખાય છે. ત્યાં નીચેના કમળોના સંયોગથી જળ ક્ષણમાં સ્વર્ણવર્ણ બની જાય છે.

Verse 23

हिरण्मयानि पद्मानि अधः कृत्वा प्रजापतिः । लिंगमूर्ध्वं प्रतिष्ठाप्य स्वयं पूजितवांस्तदा । हिरण्यकमलैर्दिव्यैर्हिरण्येशस्ततोऽभवत्

પ્રજાપતિએ નીચે સુવર્ણમય કમળો ગોઠવ્યા, અને લિંગને ઊર્ધ્વ સ્થાપિત કરીને તે સમયે સ્વયં પૂજન કર્યું. તે દિવ્ય સુવર્ણકમળોથી પ્રભુ ‘હિરણ્યેશ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયા.

Verse 24

सर्वपापप्रशमनं तथा दारिद्र्यनाशनम् । दृष्ट्वा हिरण्मयेशानं सर्वपापैः प्रमुच्यते

આ સર્વ પાપોનું શમન કરે છે અને દરિદ્રતાનો નાશ કરે છે. હિરણ્મયેશાનના દર્શન માત્રથી મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 25

माघ मासे चतुर्दश्यां यस्तल्लिंगं प्रपूजयेत् । पूजितं तेन सकलं ब्रह्माण्डं सचराचरम्

માઘ માસની ચતુર્દશીએ જે તે લિંગની વિધિપૂર્વક પૂજા કરે છે, તેના દ્વારા ચરાચર સહિત સમગ્ર બ્રહ્માંડ જાણે પૂજિત થઈ જાય છે.

Verse 26

सर्वदानानि दत्तानि सर्वे देवाश्च तोषिताः । ब्रह्माण्डं तेन दत्तं स्याद्येन तल्लिंगमर्चितम्

જે કોઈ ભક્તિપૂર્વક તે લિંગની અર્ચના કરે છે, તેણે જાણે સર્વ દાન આપ્યાં અને સર્વ દેવોને તૃપ્ત કર્યા; એમ માનવું કે તેણે આખું બ્રહ્માંડ જ દાન કર્યું.

Verse 27

एतन्मया ते कथितं स्नेहेन वरवर्णिनि । न कस्यचिन्मयाऽख्यातं महागोप्यं वरानने

હે સુવર્ણવર્ણિની, સ્નેહવશ મેં તને આ કહ્યું છે; હે સુન્દરમુખી, આ મહાગોપ્ય વાત મેં બીજાને ક્યારેય કહી નથી.

Verse 28

य इदं शृयुयाद्भक्त्या पठेद्वा भक्तिसंयुतः । स गच्छेद्देवलोकं तु मुक्तः सर्वैस्तु पातकैः

જે આને ભક્તિથી સાંભળે છે અથવા ભક્તિસહિત પાઠ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ દેવલોકને પામે છે.

Verse 29

इति ते चातिविख्याताः पवित्राः पञ्च भैरवाः । ब्रह्मकुण्डसमीपस्थाः कथितास्तव सुन्दरि

હે સુન્દરી, આ રીતે મેં તને બ્રહ્મકુંડની નજીક નિવાસ કરતા અત્યંત વિખ્યાત અને પવિત્ર એવા પાંચ ભૈરવો વિશે કહ્યું.

Verse 153

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभास खण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये ब्रह्मकुण्डमाहात्म्ये हिरण्येश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશી-સહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડમાં, પ્રથમ ‘પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય’ અંતર્ગત ‘બ્રહ્મકુંડમાહાત્મ્ય’માં ‘હિરણ્યેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો એકસો ત્રેપનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.