Adhyaya 204

Verse 1

देव्युवाच । भगवन्देवदेवेश संसारार्णवतारक । सरस्वत्याश्च माहात्म्यं विस्तरात्कथयस्व मे

દેવીએ કહ્યું— હે ભગવન, હે દેવદેવેશ, હે સંસાર-સમુદ્રથી તારનાર! મને સરસ્વતીનું માહાત્મ્ય વિસ્તારે કહો.

Verse 2

यात्रागतानां देवेशि पुरुषाणां जितात्मनाम् । मुखद्वारे तु किं पुण्यं स्नानदाने च शंकर

હે દેવેશ! યાત્રાએ આવેલા જીતાત્મા પુરુષોને મુખદ્વારમાં કેટલું પુણ્ય મળે છે? અને હે શંકર, સ્નાન તથા દાનનું પુણ્યફળ શું છે?

Verse 3

अवगाहनेन चान्यत्र फलं किंस्वित्प्रजायते । श्राद्धस्य किं विधानं तु के मंत्रास्तत्र के द्विजाः

અને અન્યત્ર અવગાહન (સ્નાન) કરવાથી કયું ફળ ઉપજે છે? ત્યાં શ્રાદ્ધની વિધિ શું છે—કયા મંત્રો, અને કયા દ્વિજોને નિયુક્ત કરવાના?

Verse 4

किं ग्राह्यं किञ्च भोक्तव्यं ब्राह्मणैः श्राद्धकर्मणि । कानि दानानि देयानि नृभिर्यात्रा फलेप्सुभिः

શ્રાદ્ધકર્મમાં બ્રાહ્મણોએ શું ગ્રહણ કરવું અને શું ભોજન કરવું? તેમજ યાત્રાફળ ઇચ્છનાર મનુષ્યોએ કયા કયા દાન આપવા જોઈએ?

Verse 5

ईश्वर उवाच । शृणु देविप्रवक्ष्यामि दानश्राद्धविधिक्रमम् । सरस्वत्याश्च माहात्म्यं कीर्त्यमानं निबोध मे

ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, સાંભળ; હું દાન અને શ્રાદ્ધની વિધિક્રમ સમજાવું છું. તેમજ કીર્તિત સરસ્વતીનું માહાત્મ્ય મારી પાસેથી જાણો.

Verse 6

पुण्यं सारस्वतं तोयं यत्र तत्रावगाह्यते । सागरेण तु संमिश्रं देवानामपि दुर्लभम्

સરસ્વતીનું પુણ્ય જળ જ્યાં જ્યાં સ્નાન કરવામાં આવે ત્યાં પુણ્ય આપે છે. અને સમુદ્ર સાથે તેનો સંગમ તો દેવોને પણ દુર્લભ છે.

Verse 7

सरस्वती सर्वनदीषु पुण्या सरस्वती लोकसुखावगाहा । सरस्वतीं प्राप्य न दुःखिता नराः सदा न शोचंति परत्र चेह वा

બધી નદીઓમાં સરસ્વતી પરમ પવિત્ર છે; તે લોકસુખમાં અવગાહન કરાવનારી છે. સરસ્વતીને પ્રાપ્ત કરીને મનુષ્યો દુઃખથી પીડાતા નથી; અહીં કે પરલોકમાં કદી શોક કરતા નથી.

Verse 8

पुण्यं सारस्वतं तीर्थं पुण्यकृल्लभते नरः । दुर्लभं त्रिषु लोकेषु वैशाख्या सोमपर्वणि

પુણ્યકર્મ કરનાર મનુષ્ય પવિત્ર સારસ્વત તીર્થને પ્રાપ્ત કરે છે. ત્રણે લોકોમાં તેનું ફળ દુર્લભ છે, ખાસ કરીને વૈશાખ માસમાં સોમપર્વના દિવસે.

Verse 9

अमा सोमेन संयुक्ता यदि तत्रैव लभ्यते । तत्र किं क्रियते देवि पर्वकोटिशतैरपि

હે દેવી! જો ત્યાં જ સોમયોગવાળી અમાવાસ્યા પ્રાપ્ત થાય, તો પછી અન્યત્ર કરોડો પર્વદિવસોથી પણ શું સિદ્ધ થશે?

Verse 10

चान्द्रायणानि कृच्छ्राणि महासां तपनानि च । प्रायश्चित्तानि दीयन्ते यत्र नास्ति सरस्वती

જ્યાં સરસ્વતી નથી, ત્યાં ચાન્દ્રાયણ વ્રત, કૃચ્છ્ર તપ, મહાસાંતપન વગેરે પ્રાયશ્ચિત્તો કરવામાં આવે છે.

Verse 11

यावदस्थि शरीरस्य तिष्ठेत्सारस्वते जले । तावद्वर्षसहस्राणि विष्णुलोके वसे न्नरः । जात्यन्धैस्ते समा ज्ञेया मृतैः पंगुभिरेव च

જ્યાં સુધી મનુષ્યના શરીરની અસ્થિઓ સારસ્વત જળમાં રહે, ત્યાં સુધી એટલા સહસ્ર વર્ષો તે વિષ્ણુલોકમાં વસે છે. જે સમર્થ હોવા છતાં આ આશ્રય લેતા નથી, તેઓ જન્માંધ સમાન—હા, મૃત અને પંગુ સમાન—જાણવા યોગ્ય છે.

Verse 12

समर्था ये न पश्यन्ति प्रभासस्थां सरस्वतीम् । ते देशास्तानि तीर्थानि आश्रमास्ते च पर्वताः

જે સમર્થ હોવા છતાં પ્રભાસસ્થ દેવી સરસ્વતીનું દર્શન નથી કરતા, તેમના માટે તે દેશો, તે તીર્થો, તે આશ્રમો અને તે પર્વતો—તેણીની સરખામણીએ તુચ્છ છે.

Verse 13

येषां सरस्वती देवी मध्ये याति सरिद्वरा । त्रैलोक्यपावनीं पुण्यां संश्रिता ये सरस्वतीम् । संसारकर्दमामोदमाजिघ्रन्ति न ते पुनः

જેનાં મધ્યમાંથી નદીશ્રેષ્ઠા દેવી સરસ્વતી વહે છે અને જે ત્રિલોક-પાવની પુણ્યમયી સરસ્વતીનો આશ્રય લે છે—તેઓ ફરી કદી સંસારકર્દમની દુર્ગંધ શ્વસતા નથી.

Verse 14

शब्दविद्येव विस्तीर्णा मतैव जगतः प्रिया । सतां मतिरिव स्वच्छा रमणीया सरस्वती

સરಸ್ವતી શબ્દવિદ્યાની જેમ વિસ્તૃત છે; સદ્બુદ્ધિની જેમ જગતને પ્રિય છે; સજ્જનોની નિર્મળ મતિની જેમ સ્વચ્છ છે—સરಸ್ವતી અતિ રમણીય છે.

Verse 15

त्रैलोक्यशोभितां देवीं दिव्य तोयां सुनिर्मलाम् । स नीचो यः पुमानेतां न वन्देत सरस्वतीम्

ત્રિલોકને શોભાવતી દેવી સરસ્વતી—જેનાં જળ દિવ્ય અને અતિ નિર્મળ છે—એવી સરસ્વતીને જે પુરુષ વંદન ન કરે, તે જ નીચ છે.

Verse 16

स्वर्गनिश्रेणिसंभूता प्रभासे तु सरस्वती । नापुण्यवद्भिः संप्राप्तुं पुंभिः शक्या महानदी

પ્રભાસમાં સરસ્વતી જાણે સ્વર્ગની સીડીઓ સમી પ્રગટ થાય છે. આ મહાનદી પુણ્યહીન પુરુષો દ્વારા પ્રાપ્ત થતી નથી.

Verse 17

चन्द्रभागा च गंगा च तथा यत्र सरस्वती । देवास्ते न मनुष्यास्ते तिस्रो नद्यः पिबन्ति ये

જ્યાં ચન્દ્રભાગા, ગંગા તથા સરસ્વતી વહે છે, ત્યાં આ ત્રણ નદીઓનું જળ જે પીવે છે તે મનુષ્ય નથી—દેવ સ્વરૂપ છે.

Verse 18

सत्यमेव मया देवि जाह्नवी शिरसा धृता । याः काश्चित्सरितो लोके तासां पुण्या सरस्वती

સત્ય છે, હે દેવી! મેં જાહ્નવી (ગંગા)ને શિર પર ધારણ કરી; છતાં જગતમાં જેટલી નદીઓ છે, તેમાં સરસ્વતી સર્વોત્તમ પુણ્યદાયિની છે.

Verse 19

दर्शनेन सरस्वत्या राजसूयो न राजते । गंडूषश्चाश्वमेधाद्वै सर्व क्रतुवरं पयः

સરસ્વતીના માત્ર દર્શનથી જ રાજસૂય યજ્ઞની શોભા પણ ફીકી પડે; અને તેના જળનો એક ગંડૂષ (એક ઘૂંટ) અશ્વમેધથી પણ શ્રેષ્ઠ—સર્વ ક્રતુફળોમાં તે પયઃ ઉત્તમ છે.

Verse 21

वहन्ति येषां कालेन ते न काल वशा नराः । देवि किं बहुनोक्तेन वर्णितेन पुनःपुनः । सरस्वत्याः परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति

જેનાં માટે કાળ પોતે વહે છે, તે નર કાળના વશમાં પડતા નથી. હે દેવી, વારંવાર વધુ શું કહું? સરસ્વતીથી પરે કોઈ તીર્થ ન કદી થયું છે, ન થશે.

Verse 22

तत्रैव दुर्लभं स्नानं यत्र सागरसंगमः । तत्र स्नानेन दानेन कोटियज्ञफलं लभेत्

જ્યાં નદીનો સાગર સાથે સંગમ થાય છે, ત્યાંનું સ્નાન દુર્લભ અને મહાફળદાયી છે; ત્યાં સ્નાન અને દાન કરવાથી કરોડો યજ્ઞોનું ફળ મળે છે.

Verse 23

यत्र सारस्वतं तोयं सागरोर्मिसमाकुलम् । तत्र स्नास्यंति ये मर्त्या भाग्यवन्तो युगेयुगे

જ્યાં સરસ્વતીનું જળ સાગરની તરંગોથી મથિત અને વ્યાકુલ બને છે, ત્યાં જે મર્ત્યો સ્નાન કરે છે, તેઓ યુગે યુગે ખરેખર ભાગ્યવાન છે.

Verse 24

ते धन्यास्ते नमस्कार्यास्तेषां स्फीततरं यशः । येषां कलेवरं नॄणां सिक्तं सारस्वतैर्जलैः

તેઓ ધન્ય છે, તેઓ નમસ્કારયોગ્ય છે; તેમનું યશ વધુ ને વધુ વિસ્તરે છે—જેનાં શરીર સરસ્વતીના જળથી સ્નાત અને પવિત્ર બને છે.