Adhyaya 41
અધ્યાય 41માં ઈશ્વર પૂર્વ દિશામાં સ્થાપિત એક મહાશક્તિશાળી લિંગનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે; તે સરસ્વતી સાથે સંકળાયેલું અને સમુદ્રની નજીક સ્થિત છે. કથામાં વિનાશક “વડવાનલ” (સમુદ્રગર્ભ અગ્નિ)થી મોટું સંકટ ઊભું થાય છે. ત્યારે દેવી લિંગને સમુદ્રકાંઠે નજીક લઈ જઈ વિધિપૂર્વક પૂજન કરે છે, વડવાનલને ધારણ કરીને દેવહિતાર્થે સમુદ્રમાં નાંખી દે છે. દેવતાઓ શંખ-નાદ, દુન્દુભિ-ધ્વનિ અને પુષ્પવર્ષાથી ઉત્સવ કરે છે અને દેવીને “દેવમાતા” નામે સન્માનિત કરે છે—કારણ કે આ કાર્ય દેવ-દાનવો માટે પણ દુષ્કર ગણાય છે. ઈશ્વર આગળ સમજાવે છે કે દેવી દ્વારા આ શુભ લિંગની પ્રતિષ્ઠા અને નદીશ્રેષ્ઠ, પાપનાશિની સરસ્વતીની સ્તુતિને કારણે આ લિંગ “ભૈરવ” તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ “ભૈરવેશ્વર” નામે ખ્યાતિ પામે છે. અંતે વિધાન છે: સરસ્વતી અને ભૈરવેશ્વરની પૂજા—વિશેષ કરીને મહાનવમીના દિવસે યોગ્ય સ્નાન સાથે—વાણીદોષ દૂર કરે છે. દૂધથી અભિષેક કરીને અઘોર મંત્ર સાથે લિંગપૂજા કરવાથી યાત્રાફળ સંપૂર્ણ મળે છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । तस्यैव पूर्वदिग्भागे सरस्वत्या प्रतिष्ठितम् । लिंगं महाप्रभावं तु सोमेशादग्निगोचरे
ઈશ્વરે કહ્યું—તે જ પ્રદેશના પૂર્વ ભાગમાં સરસ્વતીએ પ્રતિષ્ઠિત કરેલું મહાપ્રભાવશાળી લિંગ છે; તે સોમેશના નજીક ‘અગ્નિગોચર’ નામના સ્થાને છે।
Verse 2
भैरवेश्वररूपस्तु वाडवः कुम्भसंस्थितः । यत्र देव्या समानीतः सागरस्य समीपतः
ત્યાં ભૈરવેશ્વરરૂપ ધારણ કરેલો વાડવાનલ કુંભમાં સ્થિત હતો; દેવી તેને સાગરના સમીપે લઈને આવી હતી।
Verse 3
विश्रामार्थं क्षणं मुक्त्वा देव्या लिंगं प्रतिष्ठितम् । समभ्यर्च्य विधानेन गृहीत्वा वडवानलम् । समुद्रमध्ये चिक्षेप देवानां हितकाम्यया
ક્ષણિક વિશ્રામ માટે દેવીએ લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી; વિધાનપૂર્વક પૂજન કરીને વાડવાનલને ગ્રહણ કરી, દેવોના હિતની કામનાથી તેને સમુદ્રના મધ્યમાં ફેંકી દીધો।
Verse 4
ततो हृष्टतरा देवाः शंखदुन्दुभिनिःस्वनैः । पूरयन्तोंऽबरं देवीमीडिरे पुष्पवृष्टिभिः
પછી દેવતાઓ વધુ હર્ષિત થઈ શંખ અને દુન્દુભિના નાદથી આકાશ ભરી દેવીની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા અને તેના પર પુષ્પવૃષ્ટિ વરસાવી।
Verse 5
देवमातेति ते नाम कृत्वोचुस्तां तदा सुराः । कृत्वा तु भैरवं कार्यमसाध्यं देवदानवैः
ત્યારે દેવોએ તેણીને ‘દેવમાતા’ નામ આપી પ્રખર રીતે જાહેર કર્યું; કારણ કે તેણીએ દેવો અને દાનવો માટે પણ અસાધ્ય એવું ભૈરવસદૃશ કાર્ય સિદ્ધ કર્યું હતું।
Verse 6
प्रतिष्ठितवती चात्र यस्माल्लिंगं महोदयम् । त्वं सर्वसरितां श्रेष्ठा सर्वपातकनाशिनी । तस्माद्भैरवनामेति लिंगं ख्यातिं गमिष्यति
કારણ કે તું અહીં મહોદય—અતિ મંગલમય લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી છે; તેથી તું સર્વ નદીઓમાં શ્રેષ્ઠા અને સર્વ પાપનાશિની છે। આથી આ લિંગ ‘ભૈરવ’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે।
Verse 7
इत्युक्ता तु तदा देवी भैरवेश्वरनैरृते । सागरस्य स्थिता रम्ये तत्र मूर्त्तिमती सती
આ રીતે કહ્યા પછી દેવી ભૈરવેશ્વરના નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) ભાગે, રમ્ય સાગરકાંઠે ત્યાં જ સ્થિર રહી અને સાકાર રૂપે પ્રગટ થઈ।
Verse 8
पूजयेत्तां विधानेन तं तथा भैरवेश्वरम् । महानवम्यां यत्नेन कृत्वा स्नानं विधानतः । सरस्वतीं पूजयित्वा वाग्दोषान्मुच्यतेऽखिलात्
વિધિ પ્રમાણે તેણીની તથા ભૈરવેશ્વરની પણ પૂજા કરવી જોઈએ। મહાનવમીના દિવસે નિયમપૂર્વક સ્નાન કરીને, યત્નથી સરસ્વતીની આરાધના કરવાથી વાણીના સર્વ દોષોથી સંપૂર્ણ મુક્તિ મળે છે।
Verse 9
तस्या लिंगं तु संपूज्य संस्नाप्य पयसा पृथक् । अघोरेणैव विधिवत्सम्यग्यात्राफलं लभेत्
તે લિંગની વિધિપૂર્વક સંપૂર્ણ પૂજા કરીને, તેને અલગથી દૂધથી સ્નાપન/અભિષેક કરીને, અને ‘અઘોર’ મંત્રથી નિયમસર કર્મ કરવાથી યાત્રાનું પૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 41
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये भैरवेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामैकचत्वारिंशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ ‘પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય’માં ‘ભૈરવેશ્વર-માહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો એકતાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।