Adhyaya 278

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि शूलस्थानमिति श्रुतम् । देविकायास्तटे रम्ये भास्करं वारितस्करम्

ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી, ત્યારબાદ ‘શૂલસ્થાન’ નામે પ્રસિદ્ધ સ્થાને જવું જોઈએ. દેવિકા નદીના રમ્ય તટ પર ‘વારિતસ્કર’ (ચોરોને રોકનાર) ભાસ્કર દેવ વિરાજે છે.

Verse 2

यत्रातपत्तपो घोरं वाल्मीकिर्मुनिपुंगवः । वाल्मीकिनामा विप्रर्षिर्यत्र सिद्धो महामुनिः

ત્યાં મુનિઓમાં શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિએ ઘોર તપ કર્યું. એ જ સ્થાને ‘વાલ્મીકિ’ નામના બ્રાહ્મણ-ઋષિ મહામુનિએ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી.

Verse 3

यत्र सप्तर्षयो मुष्टास्तेनैव मुनिना प्रिये । तस्यैव पश्चिमे भागे मरीचिप्रमुखा द्विजाः

હે પ્રિયે, ત્યાં જ તે જ મુનિએ સપ્તર્ષિઓને ‘મુષ્ત’ એટલે કસીને રોકી રાખ્યા હતા. એ જ સ્થાનના પશ્ચિમ ભાગમાં મરીચિપ્રમુખ દ્વિજગણ વસે છે.

Verse 4

देव्युवाच । कथं तु सिद्धो वाल्मीकिः कथं चौर्येऽकरोन्मनः । कथं सप्तर्षयो मुष्टा एतन्मे वद शंकर

દેવીએ કહ્યું—વાલ્મીકિ કેવી રીતે સિદ્ધ થયો? તેણે ચૌર્યમાં મન કેવી રીતે લગાવ્યું? સપ્તર્ષિઓ કેવી રીતે પકડાયા? હે શંકર, મને આ કહો.

Verse 5

ईश्वर उवाच । आसीत्पूर्वं द्विजो देवि नाम्ना ख्यातः शमीमुखः । गार्हस्थ्ये वर्तमानस्य तस्य पुत्रो व्यजायत । वैशाख इति नाम्नाऽसौ रौद्रकर्मा व्यजायत

ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, પૂર્વે ‘શમીમુખ’ નામે પ્રસિદ્ધ એક દ્વિજ હતો. ગૃહસ્થાશ્રમમાં રહેતાં તેને એક પુત્ર થયો; તેનું નામ વૈશાખ હતું અને તે રૌદ્ર કર્મોમાં પ્રવૃત્ત થયો.

Verse 6

मुक्त्वैकां गुरुशुश्रूषां नान्यत्किंचिदसौ द्विजः । अकरोच्छोभनं कर्म दिवाप्रभृति नित्यशः

ગુરુશુશ્રૂષાનું એક જ કાર્ય છોડીને તે દ્વિજએ બીજું કોઈ પુણ્યકર્મ કર્યું નહીં. પ્રભાતથી જ તે નિત્ય અશોભન અને અનુચિત વર્તનમાં પ્રવૃત્ત રહેતો હતો.

Verse 7

अथ कालेन महता पितरौ तस्य तौ प्रिये । वार्द्धक्यभावमापन्नौ भर्तव्यौ तस्य विह्वलौ

ઘણો સમય વીત્યા પછી તેના પ્રિય માતા-પિતા વૃદ્ધાવસ્થાને પામ્યા. અશક્ત અને વ્યાકુળ બની, જીવનનિર્વાહ માટે તેઓ તેના પર જ આધારિત થયા.

Verse 8

स नित्यं पदवीं गत्वा मुष्ट्वा लोकान्स्वशक्तितः । द्रव्यमादाय पितरौ भार्यां चापि पुपोष च

તે દરરોજ માર્ગ પર જઈ પોતાની શક્તિ મુજબ લોકોને લૂંટતો. લૂંટેલું ધન લઈને તે પોતાના માતા-પિતા અને પત્નીનું પણ પોષણ કરતો હતો.

Verse 9

कस्यचित्त्वथ कालस्य तेन मार्गेण गच्छतः । सप्तर्षींश्च तदापश्यत्तीर्थयात्रापरायणान्

પછી એક સમયે, તે જ માર્ગે જતા તેણે સપ્તર્ષિઓને જોયા; તેઓ તીર્થયાત્રામાં સંપૂર્ણ રીતે પરાયણ હતા.

Verse 10

तान्दृष्ट्वा यष्टिमुद्यम्य भर्त्सयन्प रुषाक्षरैः । वाक्यैरुवाच तान्सर्वांस्तिष्ठध्वमिति भूरिशः

તેમને જોઈ તેણે લાકડી ઉંચકી અને કઠોર શબ્દોથી ધિક્કારતાં સૌને કહ્યું—“અહીં ઊભા રહો!”—તે અત્યંત ઉદ્ધત હતો.

Verse 11

अथ ते मुनयः शांताः समलोष्टाश्मकांचनाः । समाः शत्रौ च मित्रे च रोषरागविवर्जिताः

ત્યારે તે મુનિઓ શાંત હતા; માટીનો ઢેલો, પથ્થર અને સોનું સમાન ગણતા. શત્રુ અને મિત્ર પ્રત્યે સમભાવ રાખતા, ક્રોધ અને આસક્તિથી રહિત હતા.

Verse 12

अस्माकं दर्शनं चास्य संभाष्यमृषिभिः सह । संजातं निष्फलं मा स्यादित्युवाचांगिरा वचः

“તેનું દર્શન અને ઋષિઓ સાથે થયેલી આ વાતચીત—અમારી—નિષ્ફળ ન બને,” એમ અંગિરાએ વચન કહ્યું.

Verse 13

अंगिरा उवाच । भोभोस्तस्कर मे वाक्यं शृणुष्वावहितः क्षणात् । आत्मनस्तु हितार्थाय सत्यं चैव वदाम्यहम् । तव कः पोष्यवर्गोऽस्ति तच्च सर्वं वदस्व मे

અંગિરાએ કહ્યું—“હે ચોર, ક્ષણમાત્ર સાવધાન રહી મારી વાત સાંભળ. તારા હિત માટે હું સત્ય જ કહું છું. તારા આધાર પર કોણ કોણ પોષાય છે? તે બધું મને કહી દે.”

Verse 14

तस्कर उवाच । स्यातां मे पितरौ वृद्धौ भार्यैकाऽपत्यवर्ज्जिता । एका दासी ह्यहं षष्ठो नान्यदस्त्यधिकं मुने

ચોર બોલ્યો—“મારા બે વૃદ્ધ માતા-પિતા છે, એક પત્ની છે—સંતાન વિના. એક દાસી છે; હું છઠ્ઠો છું. હે મુને, આથી વધુ કંઈ નથી.”

Verse 15

अंगिरा उवाच । गत्वा पृच्छस्व तान्सर्वान्पुष्टान्पापार्जितैर्धनैः । अहं करोमि पापानि सर्वे यूयं तु भक्षकाः

અંગિરાએ કહ્યું—“જાઓ, પાપથી કમાયેલા ધનથી પોષાતા તે બધાને પૂછો—‘પાપ હું કરું છું, પણ ભોગ તો તમે બધા કરો છો’.”

Verse 16

तत्पापं भविता कस्य कथयंत्विति मे लघु । तथैव गत्वा पप्रच्छ पितरौ तावथोचतुः

તે બોલ્યો—“એ પાપ કોનું થશે? મને તરત કહો.” એમ કહી તે ગયો અને માતા-પિતાને પૂછ્યું; ત્યારે તે બંનેએ ઉત્તર આપ્યો.

Verse 17

मातापितरावूचतुः । एकः पापानि कुरुते फलं भुंक्ते महा जनः । भोक्तारो विप्रमुच्यंते कर्ता दोषेण लिप्यते

માતા-પિતા બોલ્યા—“એક માણસ પાપ કરે છે, પણ તેનું ફળ કોઈ ‘મહાજન’ ભોગવે છે. માત્ર ભોગવનારાઓ છૂટી પણ શકે; પરંતુ કર્તા દોષથી લિપ્ત થાય છે.”

Verse 18

यः करोत्यशुभं कर्म कुटुंबार्थं तु मंदधीः । आत्मा न वल्लभस्तस्य नूनं पुंसः सुपापिनः

કુટુંબના હિત માટે મન્દબુદ્ધિ માણસ અશુભ કર્મ કરે, તો તે નિશ્ચયે મહાપાપી; તેને પોતાનો આત્મા પણ પ્રિય નથી.

Verse 19

ईश्वर उवाच । तयोः स वचनं श्रुत्वा पुनर्भीतमनास्तदा । तयोस्तु संनतिं कृत्वा पितरौ पुनरब्रवीत्

ઈશ્વર બોલ્યા—તેમના વચન સાંભળી તે ફરી મનમાં ભયભીત થયો. તેમને નમસ્કાર કરીને તેણે માતા-પિતાને ફરી કહ્યું.

Verse 20

युवाभ्यां हितमेवाहं यत्करोम्यशुभं क्वचित् । तस्यांशं भुज्यते किंचिद्युवाभ्यां वा न वोच्यताम्

હું ક્યારેક અશુભ કરું તો પણ તે તમારાં હિત માટે જ કરું છું. તેથી તેનો થોડો અંશ તમે ભોગવો—અથવા ઓછામાં ઓછું મને રોકશો નહીં.

Verse 21

पितरावूचतुः । पूर्वे वयसि पुत्र त्वमावाभ्यां पाल्य एव हि । उत्तरे तु वयं पाल्याः सम्यक्पुत्र त्वया पुनः

માતા-પિતાએ કહ્યું—પુત્ર, તારા બાળપણમાં નિશ્ચયે અમે બંનેએ તને પાળ્યો; પરંતુ અમારી વૃદ્ધાવસ્થામાં હવે તારે ફરી અમને યોગ્ય રીતે પાળવા જોઈએ।

Verse 22

इतरेतरधर्मोऽयं निर्दिष्टः पद्मयोनिना । आवाभ्यां यत्कृतं कर्म युष्मदर्थं शुभाशुभम् । भोक्ष्यामो वयमेवेह तत्सर्वं नात्र संशयः

આ પરસ્પર ધર્મને પદ્મયોની (બ્રહ્મા) એ નિર્દેશ કર્યો છે. તમારા હિત માટે અમે જે શુભ-અશુભ કર્મ કર્યા, તેનું સર્વ ફળ અમે જ અહીં ભોગવીશું—એમાં શંકા નથી।

Verse 23

अथ त्वमपि यद्वत्स प्रकरोषि शुभाशुभम् । भोक्ष्यसे सकलं तद्वत्स्वयं नान्यः परत्र च

અને વત્સ, તું જે શુભ કે અશુભ કરશ, તેનું સર્વ ફળ તું જ પોતે ભોગવશ; પરલોકમાં બીજો કોઈ નહીં।

Verse 24

अवश्यं स्वयमश्नाति कृतं कर्म शुभाशुभम् । तस्मान्नरेण कर्तव्यं शुभं कर्म विपश्चिता

મનુષ્યે કરેલા શુભ-અશુભ કર્મનું ફળ નિશ્ચિતપણે પોતે જ ભોગવે છે. તેથી વિવેકી પુરુષે માત્ર શુભ કર્મ જ કરવું જોઈએ।

Verse 25

चौर्यं वाथ कृषिं वाथ कुसीदं वाथ पुत्रक । वाणिज्यमथवा प्रेष्यं कृत्वाऽस्माकं च भोजनम् । अहर्निशं त्वया देयं न दोषोऽस्मासु पुत्रक

પુત્ર, ચોરીથી હોય કે ખેતીથી, વ્યાજે ધન આપીને હોય કે વેપાર અથવા સેવા કરીને—જે રીતે પણ હોય, અમારું ભોજન તારે અહર્નિશ આપવું જ પડશે. તેમાં અમારો કોઈ દોષ નથી, પુત્ર।

Verse 26

ताभ्यां तद्वचनं श्रुत्वा ततो भार्यामभाषत । तदेव वाक्यं साऽवोचद्यत्प्रोक्तं गुरुभिः पुरा । ततो वैराग्यमापन्नो वैशाखो मुनिसत्तमः

તેમના વચન સાંભળી તેણે પછી પોતાની પત્નીને કહ્યું. પત્નીએ પણ પૂર્વે ગુરુજનોએ કહેલું એ જ વાક્ય ફરી ઉચ્ચાર્યું. ત્યારબાદ મુનિશ્રેષ્ઠ વૈશાખને વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત થયું.

Verse 27

गर्हयन्नेवमात्मानं भूयोभूयः सुदुःखितः । धिङ्मां दुष्कृतकर्माणं पापकर्मरतं सदा

આ રીતે અત્યંત દુઃખિત થઈ તે વારંવાર પોતાને જ ધિક્કારતો બોલ્યો—“ધિક્ મને! હું દુષ્કૃતકર્મ કરનાર, સદા પાપકર્મમાં રત રહ્યો છું.”

Verse 28

विवेकेन परित्यक्तं सत्संगेन विवर्जितम् । यः करोति नरः पापं न सेवयति पंडितान् । न चात्मा वल्लभस्तस्य एतन्मे वर्तते हृदि

“જે મનુષ્ય વિવેકથી પરિત્યક્ત અને સત્સંગથી વંચિત થઈ પાપ કરે છે, અને પંડિતોની સેવા કરતો નથી—તે પોતાના આત્માને પણ પ્રિય નથી. આ વિચાર મારા હૃદયમાં વસે છે.”

Verse 29

एवं विकल्पहृदयो गत्वा स ऋषिसन्निधौ । उवाच श्लक्ष्णया वाचा गम्यतामिति सादरम्

આ રીતે વિકલ્પોથી વ્યાકુલ હૃદય લઈને તે ઋષિઓની સન્નિધિમાં ગયો અને મૃદુ વાણીથી આદરપૂર્વક બોલ્યો—“આજ્ઞા હોય તો હું પ્રસ્થાન કરું.”

Verse 30

वृसी प्रगृह्यतामेषा तथैव च कमण्डलुः । वल्कलानि च चीराणि मृगचर्माण्यशेषतः

“કૃપા કરીને આ વૃસી (આસન) ગ્રહણ કરો, તેમજ આ કમંડલુ; અને વલ્કલવસ્ત્રો, ચીર તથા સર્વ મૃગચર્મો પણ સ્વીકારો.”

Verse 31

क्षम्यतामपराधो मे दीनस्य कृपणस्य च । सत्संगेन वियुक्तस्य मूर्खस्य मुनिसत्तमाः

હે મુનિશ્રેષ્ઠો, મારા અપરાધને ક્ષમા કરો. હું દીન અને કૃપણ છું; સત્સંગથી વિયોગ પામેલો મૂર્ખ છું.

Verse 32

अद्यप्रभृति निवृत्तः कर्मणोऽस्याहमेव च । रौद्रस्य सुनृशंसस्य साधुभिर्गर्हितस्य च । तस्मात्कथयतास्माकं निवृत्तिं चास्य कर्मणः

આજથી હું પોતે આ કર્મથી નિવૃત્ત થાઉં છું—જે ક્રૂર, અતિ નિર્દય અને સાધુઓ દ્વારા નિંદિત છે. તેથી મને કહો કે આ કર્મને સંપૂર્ણ રીતે કેવી રીતે છોડું.

Verse 33

येन युष्मत्प्रसादेन पापान्मोक्षमहं व्रजे । उपवासोऽथ मन्त्रो वा नियमो वाथ संयमः

તમારા પ્રસાદથી હું પાપમાંથી મોક્ષ કેવી રીતે પામું? ઉપવાસથી, કે મંત્રથી, કે નિયમ-વ્રતથી, અથવા સંયમથી?

Verse 34

ऋषय ऊचुः । साधु पृष्टं त्वया वत्स तत्त्वमेकमनाः शृणु । संगृह्य कीर्तयिष्यामस्त्वयाऽख्येयं न कस्यचित्

ઋષિઓએ કહ્યું—વત્સ, તું સારો પ્રશ્ન પૂછ્યો છે. એકાગ્ર મનથી એક પરમ તત્ત્વ સાંભળ. અમે તેને સંક્ષેપમાં કહેશું; આ વાત સૌને કહેવા યોગ્ય નથી.

Verse 35

तेन जप्तेन पापत्मन्मोक्षं प्राप्स्यसि निश्चितम् । झाटघोटस्त्वया कीर्त्त्यो मन्त्रोऽयं चतुरक्षरः

તેનો જપ કરવાથી, હે પાપાત્મન્, તું નિશ્ચિત રીતે મોક્ષ પામશે. ‘ઝાટઘોટ’—આ ચાર અક્ષરનો મંત્ર તારે જપવો જોઈએ.

Verse 36

सर्वपापहरो नृणां स्वर्गमोक्षफलप्रदः । स तदैवं हि तैः प्रोक्तो वैशाखो मुनिपुंगवैः । तस्थौ जाप्यपरो नित्यं गतास्ते मुनिपुंगवाः

આ મનુષ્યોના સર્વ પાપો હરે છે અને સ્વર્ગ તથા મોક્ષનું ફળ આપે છે—એવું જ શ્રેષ્ઠ મુનિઓએ વૈશાખને ઉપદેશ્યું. તે સદા જપપરાયણ રહી સ્થિર રહ્યો અને તે મુનિવરો ત્યાંથી પ્રસ્થાન કરી ગયા.

Verse 37

तस्यैवं जपतो देवि देविकायास्तटे शुभे । अनिशं गुरु भक्तस्य समाधिः समपद्यत

હે દેવી! દેવિકાના શુભ તટ પર આ રીતે જપ કરતાં કરતાં, ગુરુભક્ત એવા સાધકને અવિચ્છિન્ન અને સતત સમાધિ સ્વાભાવિક રીતે પ્રાપ્ત થઈ.

Verse 38

क्षुत्पिपासा तदा नष्टा शुद्धिमायात्कलेवरम्

ત્યારે ભૂખ અને તરસ નાશ પામ્યા, અને તેનું શરીર શુદ્ધિ પામ્યું.

Verse 39

मंत्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ । यादृशी भाव ना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी

મંત્ર, તીર્થ, દ્વિજ, દેવ, દૈવજ્ઞ, વૈદ્ય અને ગુરુ—એમના પ્રત્યે જેવી ભાવના હોય, તેવી જ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 40

निर्मलोऽयं स्वभावेन परमात्मा यथा हितः । उपाधिसंगमासाद्य विकारं स्फटिको यथा

આ પરમાત્મા સ્વભાવથી નિર્મળ અને હિતકારી છે; પરંતુ ઉપાધિઓના સંગથી વિકારી થયો હોય તેમ દેખાય છે—જેમ સ્ફટિક પાસે રાખેલી વસ્તુના રંગથી બદલાયેલો લાગે છે.

Verse 41

यथा च भ्रमरी वंध्या लब्ध्वा जीवमणुं क्वचित् । स्वस्थाने स्थाप्य तं ध्यायेद्भ्रमरी ध्यानसंयुता

જેમ કોઈ વંધ્યા ભ્રમરી ક્યાંકથી એક સૂક્ષ્મ જીવકણ મેળવી, તેને પોતાના નિવાસસ્થાને સ્થાપી, ધ્યાનયુક્ત બની તેની જ સતત ભાવના કરે છે—

Verse 42

स तु तद्ध्यानसंवृद्धो जीवो भवति तादृशः । अन्ययोन्युद्भवो वापि तथा निदर्शनं सताम्

એ જીવ તે જ ધ્યાનથી પોષાઈને તદ્રૂપ બની જાય છે; અને એક યોનિમાંથી બીજી યોનિનો ઉદ્ભવ પણ—સત્પુરુષોએ આનું દૃષ્ટાંત કહ્યું છે।

Verse 43

आदिष्टो गुरुणा यश्च विकल्पं यदि गच्छति । नासौ सिद्धिमवाप्नोति मंदभाग्यो यथा निधिम्

ગુરુએ ઉપદેશ આપ્યો હોવા છતાં જે જો સંશય-વિકલ્પમાં પડે, તે મંદભાગ્ય પુરુષ ગુપ્ત નિધિ જેવી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરતો નથી।

Verse 44

एवं वर्षसहस्राणि समतीतानि भूरिशः । तस्य जाप्यपरस्यैव अमृतत्वं गतस्य च

આ રીતે અનેક સહસ્ર વર્ષો વીતી ગયા; અને જપમાં પરાયણ એવા તેને અમૃતત્વની અવસ્થাও પ્રાપ્ત થઈ।

Verse 45

ततः कालक्रमेणैव वल्मीकेन स वेष्टितः । येनासौ सर्वतो व्याप्तो न च तं स बुबोध वै

પછી કાળક્રમથી તે વલ્મીક (દીંમકનો ટેકરો) વડે ઘેરાઈ ગયો; તે સર્વ તરફ ફેલાઈ તેને ઢાંકી દીધો, અને તેણે તેને જાણ્યું પણ નહીં।

Verse 46

कस्यचित्त्वथकालस्य मुनयस्ते समागताः । तं प्रदेशं तु संप्रेक्ष्य सहाय्यमितरेतरम् । ऊचुः परस्परं सर्वे दत्त्वा चैव करैः करम्

કેટલાક સમય પછી તે મુનિઓ ત્યાં આવી પહોંચ્યા. તે પ્રદેશને જોઈ તેમણે પરસ્પર સહાય કરી, અને સૌએ હાથમાં હાથ આપી એકબીજા સાથે વાત કરી.

Verse 47

ऋषय ऊचुः । अत्रासौ तस्करः प्राप्तो वैशाखो दारुणाकृतिः । येन सर्वे वयं मुष्टा अस्मि न्स्थाने समागताः

ઋષિઓ બોલ્યા—“અહીં જ ભયાનક આકૃતિ ધરાવતો તે ચોર વૈશાખ આવી પહોંચ્યો છે; જેના કારણે અમે સૌ લૂંટાયા, તેથી આ જ સ્થાને એકત્ર થયા છીએ.”

Verse 48

एवं संजल्पमानास्ते शुश्रुवुः शब्दमुत्तमम् । वल्मीकमध्यतो व्यक्तं ततस्ते कौतुकान्विताः

આ રીતે પરસ્પર વાત કરતાં કરતાં તેમણે વલ્મીકની અંદરથી સ્પષ્ટ રીતે નીકળતો એક ઉત્તમ શબ્દ સાંભળ્યો; ત્યારે તેઓ આશ્ચર્ય અને કૌતુકથી ભરાઈ ગયા.

Verse 49

अखनंस्तत्र वल्मीकं कुशीभिः पर्वतोपमम्

પછી તેમણે કુશ ઘાસના સાધનો વડે પર્વત સમાન તે વલ્મીક ખોદવા માંડ્યું.

Verse 50

अथ ते ददृशुस्तत्र विशाखं मुनिसत्तमाः । जपंतमसकृन्मत्रं तमेव चतुरक्षरम्

પછી તે શ્રેષ્ઠ મુનિઓએ ત્યાં વિશાખને જોયો; તે એ જ ચાર અક્ષરવાળા મંત્રનો અવિરત જપ કરતો હતો.

Verse 51

तं समाधिगतं ज्ञात्वा भेषजैर्योगसंमतैः । ममर्दुः सर्वतो विप्रास्तत्र सुप्ततनौ भृशम्

તે સમાધિમાં લીન છે તેમ જાણીને, બ્રાહ્મણોએ યોગ-સંમત ઔષધિઓ વડે તેના સુપ્ત શરીરનું ચારે બાજુથી જોરશોરથી મર્દન કર્યું.

Verse 52

ततोऽब्रवीदृष्रीन्सर्वान्स्वमर्थं गृह्यतां द्विजाः । युष्मदीयं गृहीतं यत्पा पेनाकृतबुद्धिना

ત્યારબાદ તેણે સર્વ ઋષિઓને કહ્યું—'હે દ્વિજો! તમારું જે ધન મેં પાપ અને કુબુદ્ધિને કારણે લઈ લીધું હતું, તે હવે પાછું ગ્રહણ કરો.'

Verse 53

गम्यतां तीर्थयात्रायां सर्वे मुक्ता मया द्विजाः । वाच्यौ मे पितरौ गत्वा तथा भार्या द्विजोत्तमाः

'હે દ્વિજો! તમે તીર્થયાત્રાએ જાઓ, મેં તમને સૌને મુક્ત કર્યા છે. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! ત્યાં જઈને મારા માતા-પિતા તથા મારી પત્નીને મારા સમાચાર આપજો.'

Verse 54

सर्व संगपरित्यक्तो विशाखः समपद्यत । दर्शनं कांक्षते नैव भवद्भिस्तु यथा पुरा

વિશાખે સર્વ સંગનો ત્યાગ કરી દીધો છે અને નવી અવસ્થા પામ્યો છે. હવે તે પહેલાંની જેમ તમારા દર્શનની કે સંગાથની ઈચ્છા રાખતો નથી.

Verse 55

ऋषय ऊचुः । बहुवर्षाण्यतीतानि तवात्र वसतो मुने । सर्वे ते निधनं प्राप्ता ये चान्ये ते कुटुंबिनः

ઋષિઓ બોલ્યા—'હે મુનિ! અહીં વસવાટ કરતાં તમને ઘણાં વર્ષો વીતી ગયાં છે. તમારા બધા સંબંધીઓ અને કુટુંબના અન્ય સભ્યો મૃત્યુ પામ્યા છે.'

Verse 56

वयं चिरात्समायाताः स्थानेऽस्मिन्मुनिसत्तमाः । स त्वं सिद्धिमनुप्राप्तो मंत्रादस्मादसंशयम्

હે મુનિશ્રેષ્ઠો, અમે બહુ સમય પછી આ સ્થાને આવ્યા છીએ. અને તું આ જ મંત્રથી નિઃસંદેહ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી છે.

Verse 57

यस्मात्त्वं मंत्रमेकाग्रो ध्यायन्वल्मीकमाश्रितः । तस्माद्वाल्मीकिनामा त्वं भविष्यसि महीतले

કારણ કે તું વલ્મીક (ચીંટીઓના ટેકરા)નો આશ્રય લઈને એકાગ્રતાથી મંત્રનું ધ્યાન કર્યું છે, તેથી પૃથ્વી પર તું ‘વાલ્મીકી’ નામે પ્રસિદ્ધ થશો.

Verse 58

स्वच्छंदा भारती देवी जिह्वाग्रे ते भविष्यति । कृत्वा रामायणं काव्यं ततो मोक्षं गमिष्यसि

સ્વચ્છંદા ભારતી દેવી (સરಸ್ವતી) તારી જીભના અગ્રભાગે નિવાસ કરશે. રામાયણ કાવ્ય રચીને ત્યારબાદ તું મોક્ષને પ્રાપ્ત કરશો.

Verse 59

विशाख उवाच । गृह्यतां द्विजशार्दूलाः प्रसन्ना गुरुदक्षिणाम् । येनाहमनृणो भूत्वा करोमि सुमहत्तपः

વિશાખે કહ્યું—હે દ્વિજશાર્દૂલોએ, પ્રસન્ન થઈ આ ગુરુદક્ષિણા સ્વીકારો, જેથી હું ઋણમુક્ત બની મહાન તપ કરી શકું.

Verse 60

ऋषय ऊचुः । एषा नो दक्षिणा विप्र यस्त्वं सिद्धिमुपागतः । सर्वकामसमृद्धात्मा कृतकृत्या वयं मुने

ઋષિઓએ કહ્યું—હે વિપ્ર, અમારી દક્ષિણા એ જ છે કે તું સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી છે. તારો આત્મા સર્વ કામનાઓથી સમૃદ્ધ છે; હે મુને, અમે કૃતકૃત્ય થયા.

Verse 61

वरं वरय भूयस्त्वं यस्ते मनसि वर्तते

ફરી એક વર માગ—જે કંઈ તારા મનમાં સ્થિત છે તે જ।

Verse 62

वाल्मीकिरुवाच । भवंतो यदि तुष्टा मे यदि देयो वरो मम । कथ्यतां तर्हि मे शीघ्रं को देवो ह्यत्र संस्थितः । देविकायास्तटे रम्ये सर्वकामफलप्रदः

વાલ્મીકિએ કહ્યું—જો તમે મારા પર પ્રસન્ન હો અને મને વર આપવો હોય, તો તત્કાળ કહો: દેવિકા નદીના રમ્ય કિનારે અહીં કયો દેવ પ્રતિષ્ઠિત છે, જે સર્વ કામનાઓનું ફળ આપનાર છે?

Verse 63

ऋषय ऊचुः । शृणुष्वैकमना विप्र यो देवश्चात्र संस्थितः । पश्य निंबमिमं विप्र बहुशाखाप्रविस्तरम्

ઋષિઓએ કહ્યું—એકાગ્ર મનથી સાંભળ, હે વિપ્ર, અહીં કયો દેવ પ્રતિષ્ઠિત છે. હે વિપ્ર, આ લીમડાનું વૃક્ષ જો—ઘણી શાખાઓથી વિસ્તરેલું.

Verse 64

अस्य मूले स्थितः सूर्य्यः कल्पादौ ब्रह्मणोंऽशजः । तमाराधय यत्तेसावस्य स्थानस्य देवता

આ વૃક્ષના મૂળમાં સૂર્ય સ્થિત છે, જે કલ્પના આરંભે બ્રહ્માના અંશરૂપે પ્રકટ થયો. તેની આરાધના કર; એ જ આ સ્થાનનો અધિષ્ઠાતા દેવ છે.

Verse 65

सूर्यक्षेत्रं समाख्यातमिदं गव्यूतिमात्रकम् । अत्र स्थाने स्थिता येपि तेषां स्वर्गो ध्रुवं भवेत्

આ સ્થાન ‘સૂર્યક્ષેત્ર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; તેનું પરિમાણ માત્ર એક ગવ્યૂતિ છે. આ સ્થાને જે કોઈ વસે છે, તેમને સ્વર્ગ નિશ્ચિતપણે પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 66

अद्यप्रभृति विप्रेन्द्र मूलस्थानमिति श्रुतम् । स्थानं सूर्यस्य विप्रेन्द्र कार्या चात्र त्वया स्थितिः

આજથી, હે વિપ્રેન્દ્ર, આ સ્થાન ‘મૂલસ્થાન’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે. આ સૂર્યદેવનું આસન છે; તેથી, હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, તારે અહીં જ નિવાસ કરવો જોઈએ.

Verse 67

अद्यप्रभृति विप्रेंद्र तीर्थमेतन्महीतले । गमिष्यति परां ख्यातिं देविकातटमाश्रितम्

આજથી, હે વિપ્રેન્દ્ર, દેવિકા-તટને આશ્રિત આ તીર્થ પૃથ્વી પર પરમ ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરશે અને સર્વત્ર પૂજ્ય ગણાશે.

Verse 68

वयं मुष्टा यतो विप्र मूलस्थाने पुरा स्थिताः । मूलस्थानेति वै नाम लोके ख्यातिं गमिष्यति

હે બ્રાહ્મણ, અમે પૂર્વે ‘મૂલસ્થાન’માં સ્થિત હતા તેથી અમને ‘મુષ્ટા’ કહે છે; અને ‘મૂલસ્થાન’ નામ પણ લોકમાં પ્રસિદ્ધ થશે.

Verse 69

अत्र ये मानवा भक्त्या स्नानं सूर्यस्य संगमे । उत्तरे तु करिष्यंति ते यास्यंति त्रिविष्टपम्

જે લોકો ભક્તિપૂર્વક અહીં સૂર્ય-સંગમે સ્નાન કરે છે અને પછી વિધિ મુજબ ‘ઉત્તર’ (સમાપન-કર્મ) કરે છે, તેઓ ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ) પ્રાપ્ત કરશે.

Verse 70

तर्पणं तिलमिश्रेण जलेन द्विजसत्तमाः । गयाश्राद्धसमा तुष्टिः पितॄणां च भविष्यति

હે દ્વિજસત્તમ, અહીં તિલમિશ્રિત જળથી તર્પણ કરવાથી પિતૃઓની તૃપ્તિ ગયા-શ્રાદ્ધ સમાન થશે અને મહાફળ આપશે.

Verse 71

अत्र ये मानवा भक्त्या श्राद्धं दास्यंति सत्तमाः । शाकमूलफलैर्वापि सम्यक्छ्रद्धासमन्विताः

અહીં જે સત્તમ મનુષ્યો ભક્તિપૂર્વક શ્રાદ્ધ અર્પે છે—શાક, મૂળ અને ફળથી પણ—સમ્યક શ્રદ્ધા અને શુદ્ધ ભાવથી યથાવિધિ કર્મ પૂર્ણ કરે છે।

Verse 72

तेषां यास्यंति पितरो मोक्षं नैवात्र संशयः

તેમના પિતૃઓ મોક્ષને પામશે—આમાં અહીં કોઈ સંશય નથી।

Verse 73

अपि कीटपतंगा ये पक्षिणः पशवो मृगाः । तृषार्ता जलसंस्पर्शाद्यास्यंति परमां गतिम्

કીટ-પતંગ, પક્ષી, પશુ અને મૃગ પણ—તરસથી વ્યાકુળ હોય ત્યારે—આ જળનો માત્ર સ્પર્શ કરતાં જ પરમ ગતિને પામશે।

Verse 74

वयमेव सदात्रस्थाः श्रावणे मासि सत्तम । पौर्णमास्यां भविष्यामस्तव स्नेहादसंशयम्

હે સત્તમ! અમે સદાય અહીં જ રહેશું; અને શ્રાવણ માસની પૌર્ણિમાએ તારા સ્નેહથી નિઃસંદેહ પ્રગટ થઈશું।

Verse 75

तस्मिन्नहनि यस्तोयैः पितॄन्संतर्पयिष्यति । तस्याष्टादशकुष्ठानि क्षयं यास्यंति तत्क्षणात्

તે દિવસે જે કોઈ તે જળથી પિતૃઓને તર્પણ કરશે, તેના અઢાર પ્રકારના કુષ્ઠરોગો તે ક્ષણે જ ક્ષય પામશે।

Verse 76

कपालोदुम्बराख्येंद्रमण्डलाख्यविचर्चिकाः । ऋष्यचर्मैककिटिभसिध्मालसविपादिकाः

કપાલ, ઉદુમ્બર, ઇન્દ્રમંડલ અને વિચર્ચિકા; ઋષ્યચર્મ, એકકિટિભ, સિધ્મા, આલસ અને વિપાદિકા—આ નામે જણાવેલા ચર્મરોગો છે.

Verse 77

दद्रुसिता रुचिस्फोटं पुण्डरीकं सकाकणम् । पामा चर्मदलं चेति कुष्ठान्यष्टादशैव तु

દદ્રુ, સિતા, રુચિસ્ફોટ, પુણ્ડરીક, સકાકણ, પામા અને ચર્મદલ—આ ખરેખર કૂષ્ઠના અઢાર ભેદોમાં આવે છે.

Verse 78

गमिष्यंति न संदेह इत्युक्त्वांतर्दधुश्च ते । ऋषिः सिषेवे च रविं चक्रे रामायणं ततः

“તેઓ નિઃસંદેહ ચાલ્યા જશે”—એવું કહી તેઓ અંતર્ધાન થયા. ત્યારબાદ ઋષિએ રવિ (સૂર્યદેવ)ની ઉપાસના કરી અને પછી રામાયણ રચ્યું.

Verse 79

तस्मात्पश्येच्च तं देवं सर्वयज्ञफलप्रदम् । शृणुयाच्च कथां चैनां सर्वपातकनाशिनीम्

અતએવ સર્વ યજ્ઞોના ફળ આપનાર તે દેવના દર્શન કરવાં જોઈએ; અને સર્વ પાતકોનો નાશ કરનાર આ કથા પણ સાંભળવી જોઈએ.

Verse 278

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये देविकामाहात्म्यमूलस्थानमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टसप्तत्युत्तर द्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કાન્દ મહાપુરાણની એકાશીતી-સાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ ‘પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય’ વિભાગમાં ‘દેવિકામાહાત્મ્ય તથા મૂળસ્થાનમાહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો બે સો અઠ્ઠોતેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.