Adhyaya 239
ઈશ્વર દેવીને હિરણ્યા-તીર્થની નજીક સ્થિત સૂર્યપ્રતિમા ‘નાગરાદિત્ય/નાગરભાસ્કર’નું માહાત્મ્ય કહે છે. પ્રથમ ઉત્પત્તિકથા—યાદવ રાજા સત્રાજિતે ભાસ્કરને પ્રસન્ન કરવા મહાવ્રત અને તપ કર્યું. સૂર્યદેવે તેને સ્યમંતક મણિ આપ્યો, જે દરરોજ સોનું ઉત્પન્ન કરે છે. વર માંગવા કહ્યે ત્યારે સત્રાજિતે પોતાના આશ્રમપ્રદેશમાં સૂર્યનું નિત્ય સાન્નિધ્ય માગ્યું; ત્યાં તેજોમય પ્રતિમા પ્રતિષ્ઠિત થઈ અને તેની રક્ષા બ્રાહ્મણો તથા નગરવાસીઓને સોંપાઈ; તેથી સ્થાન ‘નાગરાદિત્ય’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું. પછી ફલશ્રુતિ—નાગરાર્કનું માત્ર દર્શન પણ પ્રયાગના મહાદાન સમાન ફળ આપે છે એમ કહેવાયું છે. દેવ દારિદ્ર્ય, શોક અને રોગનો નાશ કરનાર તથા સર્વ વ્યાધિઓ માટે સાચા ‘વૈદ્ય’ તરીકે વર્ણવાયા છે. વિધિમાં હિરણ્યા-જળથી સ્નાન, પ્રતિમાપૂજન અને શુક્લપક્ષની સપ્તમી—વિશેષે સંક્રાંતિ સાથે—વ્રતરૂપે જણાવાઈ છે; તે સમયે કરેલા સર્વ કર્મો અનેકગણાં ફળ આપે છે. અંતે સૂર્યના ૨૧ નામોનું સ્તોત્ર (વિકર્તન, વિવસ્વાન, માર્તંડ, ભાસ્કર, રવિ વગેરે) ‘સ્તવરાજ’ કહેવાયું છે, જે દેહસ્વાસ્થ્ય વધારશે. પ્રાતઃ અને સાંજે જપ કરવાથી ઇચ્છિત ફળ મળે અને અંતે ભાસ્કરલોકની પ્રાપ્તિ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि हिरण्यापार्श्वतः स्थितम् । प्रत्युक्तं नागरादित्यं सर्वव्याधिविनाशनम्
ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી! ત્યારબાદ હિરણ્યા નદીની બાજુમાં સ્થિત નાગરાદિત્ય પાસે જવું જોઈએ. તે પૂજિત આદિત્ય સર્વ વ્યાધિઓનો નાશ કરનાર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે।
Verse 2
पुरा सत्राजिता राज्ञा द्वारवत्यां गतेन तु । आराधितो भास्करोऽभूद्यादवेन महात्मना
પૂર્વકાળે મહાત્મા યાદવ રાજા સત્રાજિત દ્વારવતી ગયા અને તેમણે ભાસ્કર (સૂર્યદેવ)ની આરાધના કરી; તે ભક્તિથી સૂર્યદેવ અત્યંત પ્રસન્ન થયા।
Verse 3
महाव्रतमुपास्थाय निघ्नपुत्रेण धीमता । तस्य तुष्टस्तदा भानुः स्यमन्तकमणिं ददौ
નિઘ્નના બુદ્ધિમાન પુત્ર સત્રાજિતે મહાવ્રતનું અનુષ્ઠાન કર્યું; ત્યારે પ્રસન્ન થયેલા ભાનુ (સૂર્યદેવ)એ તેને સ્યમંતક મણિ અર્પણ કરી।
Verse 4
स मणिः सवते नित्यं भारानष्टौ दिनेदिने सुवर्णस्य सुशुद्धस्य भक्त्या व्रततपोयुतः
તે મણિ દરરોજ સતત અતિ શુદ્ધ સોનાના આઠ ભાર ઉપજાવતી; ભક્તિ, વ્રત અને તપથી યુક્ત જનને આ ફળ પ્રાપ્ત થયું હતું।
Verse 5
भूयोऽपि भानुना प्रोक्तो वरं ब्रूहि वरानने । स चाह देवदेवेशं भास्करं वारितस्करम्
ફરી ભાનુએ કહ્યું—“હે વરાનને, વર માગ.” ત્યારબાદ સત્રાજિતે દેવદેવેશ ભાસ્કર, ચોરનિવારક, ને પ્રાર્થના કરી.
Verse 6
यदि तुष्टोऽसि मे देव वरदानं करोषि च । अत्रैव चाश्रमे पुण्ये नित्यं संनिहितो भव
હે દેવ, જો તમે મને પ્રસન્ન છો અને વરદાન આપો છો, તો આ જ પુણ્ય આશ્રમમાં સદૈવ સન્નિહિત રહો.
Verse 7
एवं भविष्यतीत्युक्त्वा सूर्यः सत्राजितं नृपम् । अभिनंद्य वरं तस्य तत्रैवादर्शनं गतः
“એવું જ થશે” કહી સૂર્યે રાજા સત્રાજિત અને તેના વરને અભિનંદન કર્યું; અને ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયા.
Verse 8
तेनापि निघ्नपुत्रेण देवदेवस्य भास्वतः । स्थापिता प्रतिमा शुभ्रा तत्रैव वरवर्णिनि
હે વરવર્ણિની, નિઘ્નપુત્ર સત્રાજિતે ત્યાં જ દેવદેવ તેજસ્વી સૂર્યની શુભ્ર અને મંગલ પ્રતિમા સ્થાપી.
Verse 9
शंखदुंदुभिनिर्घोषैर्ब्रह्मघोषैश्चपुष्कलैः । ततस्तुनागरान्सर्वान्समाहूय द्विजोत्तमान् । अब्रवीत्प्रणतो भूत्वा दत्त्वा वृत्तिमनुत्तमाम्
શંખ અને દુન્દુભિના નાદ તથા પ્રચુર બ્રહ્મઘોષ વચ્ચે તેણે સર્વ નગરવાસીઓ અને શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને બોલાવ્યા; નમ્ર થઈ, ઉત્તમ જીવનવૃત્તિ આપી, તે બોલ્યો.
Verse 10
युष्मत्पादप्रसादेन सूर्यस्यानुग्रहेण वै । साधयित्वा तपश्चोग्रं स्थापिता प्रतिमा मया
તમારા ચરણપ્રસાદથી અને સૂર્યદેવના અનુગ્રહથી, ઘોર તપ સિદ્ધ કરીને મેં આ પ્રતિમા સ્થાપી છે.
Verse 11
इंद्रलोकादिहानीता जित्वा शक्रं सुरारिणा । दशाननस्य पुत्रेण लंकायां स्थापिता पुरा
દેવોના શત્રુએ શક્ર (ઇન્દ્ર)ને જીતીને આને ઇન્દ્રલોકમાંથી લઈ ગયો હતો; અને દશાનન (રાવણ)ના પુત્રે પ્રાચીનકાળે લંકામાં તેને સ્થાપ્યું હતું.
Verse 12
तं निहत्य तु रामेण लक्ष्मणानुगतेन वै । अयोध्यायां समानीता सौमित्रिजयलक्षिका
લક્ષ્મણ સાથે શ્રીરામે તેને વધ કરીને આને અયોધ્યામાં લાવ્યું; આ સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ)ની વિજયલક્ષ્મીનું પ્રત્યક્ષ ચિહ્ન બન્યું.
Verse 13
मित्रावरुणपुत्राय वसिष्ठाय समर्पिता । तेनापि मम तुष्टेन द्वारकायां निवेदिता
આ મિત্ৰ-વરુણના પુત્ર વસિષ્ઠને સમર્પિત કરવામાં આવી; અને તેઓ પણ મારી ઉપર પ્રસન્ન થઈ તેને દ્વારકામાં નિવેદિત કરી ગયા.
Verse 14
मयापि स्थापिता चात्र ज्ञात्वा क्षेत्रमनुत्तमम् । किमत्र बहुनोक्तेन भवद्भिः सर्वथैव हि
આ ક્ષેત્ર અનुत્તમ છે એમ જાણી મેં પણ તેને અહીં સ્થાપ્યું. અહીં વધુ શું કહું? સર્વ રીતે આ તમારાં માટે પરમ છે.
Verse 15
परिपाल्या प्रयत्नेन यावच्चंद्रार्कतारकम् । तस्माद्युष्माकमादिष्टा प्रतिमेयं मया शुभा
ચંદ્ર, સૂર્ય અને તારાઓ જેટલો સમય ટકશે તેટલો સમય આ પ્રતિમાને પ્રયત્નપૂર્વક રક્ષવી જોઈએ. તેથી આ શુભ પ્રતિમાની રક્ષા અને પાલન માટે મેં તમને આજ્ઞા આપી છે.
Verse 16
नागराणां तु विप्राणां सोमेशपुरवासिनाम् । तस्मान्नाम मया दत्तं नागरादित्यमेव हि
સોમેશપુરમાં વસતા નાગર બ્રાહ્મણો સાથે સંબંધ હોવાથી મેં નિશ્ચયપૂર્વક તેનું નામ ‘નાગરાદિત્ય’ આપ્યું છે.
Verse 17
ब्राह्मणा ऊचुः । सर्वमेव करिष्यामो देवस्य परिपालनम् । यावन्मही च चंद्रार्कौ यावत्तिष्ठति सागरः । तावत्ते ह्यक्षया कीर्तिः स्थाने चास्मिन्भविष्यति
બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—દેવના રક્ષણ અને પાલન માટે અમે સર્વ કંઈ કરીશું. જ્યાં સુધી પૃથ્વી, ચંદ્ર અને સૂર્ય રહેશે, જ્યાં સુધી સાગર સ્થિર રહેશે, ત્યાં સુધી તમારી કીર્તિ અક્ષય રહેશે અને આ જ સ્થાને સ્થિર રહેશે.
Verse 18
एवमुक्त्वा तु ते सर्वे नागरा द्विजपुंगवाः । राजापि तुष्टः प्रययौ तदा द्वारवतीं पुरीम्
એવું કહી તે બધા શ્રેષ્ઠ નાગર બ્રાહ્મણો પ્રસ્થાન કરી ગયા; અને રાજા પણ સંતોષ પામી ત્યારે દ્વારવતી નગરી તરફ નીકળી પડ્યો.
Verse 19
ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि तस्मिन्दृष्टे तु यत्फलम् । गोशतस्य प्रयागेषु सम्यग्दत्तस्य यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति नागरार्कस्य दर्शनात्
ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, સાંભળ; હું તેના દર્શનનું ફળ કહું છું. પ્રયાગોમાં વિધિપૂર્વક સો ગાયોનું દાન કરવાથી જે પુણ્ય મળે છે, તે જ પુણ્ય ‘નાગરાર્ક’ના દર્શનથી પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 20
दारिद्र्यदुःखशोकार्त्तेः कोन्योस्ति हरणक्षमः । प्रभासे पावने क्षेत्रे मुक्त्वा नागरभास्करम्
દારિદ્ર્ય, દુઃખ, શોક અને આર્તિ હરણ કરવા બીજો કોણ સમર્થ છે? પાવન પ્રભાસક્ષેત્રમાં નાગરભાસ્કર વિના કોઈ નથી।
Verse 21
बंधकुष्ठादिकं दुःखं ये भजंत्यल्पबुद्धयः । तत्र ते नैव जानंति वैद्यं नागरभास्करम्
અल्पબુદ્ધિ લોકો બંધન અને કુષ્ઠ વગેરે દુઃખ ભોગવે છે, છતાં તે જ સ્થિતિમાં સાચા વૈદ્ય—નાગરભાસ્કર—ને ઓળખતા નથી।
Verse 22
स्नात्वा हिरण्यातोयेन यस्तं पूजयते नरः । कल्पकोटिसहस्राणि सूर्यलोके महीयते
જે મનુષ્ય ‘હિરણ્ય-તોય’થી સ્નાન કરીને તેમનું પૂજન કરે છે, તે હજારો કરોડ કલ્પો સુધી સૂર્યલોકમાં માન પામે છે।
Verse 23
शुक्लपक्षे तु सप्तम्यां यदा संक्रमते रविः । महाजया तदा ख्याता सप्तमी भास्करप्रिया
શુક્લપક્ષની સપ્તમીએ જ્યારે રવિ સંક્રાંતિ કરે છે, ત્યારે તે સપ્તમી ‘મહાજયા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે—ભાસ્કરને પ્રિય।
Verse 24
स्नानं दानं जपो होमः पितृदेवाभिपूजनम् । सर्वं कोटिगुणं प्रोक्तं भास्करस्यवचो यथा
સ્નાન, દાન, જપ, હોમ અને પિતૃ-દેવપૂજન—ભાસ્કરના વચન મુજબ આ બધું કરોડગણું પુણ્યદાયક કહેવાયું છે।
Verse 25
एकं यो भोजयेत्तत्र ब्राह्मणं सूर्यसंनिधौ । कोटिभोज्यं कृतं तेन इत्याह भगवान्हरिः
જે ત્યાં સૂર્યના સાન્નિધ્યમાં એક બ્રાહ્મણને પણ ભોજન કરાવે, તેણે જાણે કરોડને ભોજન કરાવ્યું—એવું ભગવાન હરિ કહે છે।
Verse 26
एतन्मया ते कथितं पुरा नोक्तं वरानने । यः शृणोति नरो भक्त्या स गच्छेद्भास्करं पदम्
હે વરાનને! આ મેં તને કહ્યું છે, જે પહેલાં ક્યારેય કહેવાયું નહોતું. જે મનુષ્ય ભક્તિપૂર્વક સાંભળે, તે ભાસ્કરના ધામને પામે છે।
Verse 27
सूर्यस्य देवि नामानि रहस्यानि शृणुश्व मे । अलं नामसहस्रेण पठस्वैनं शुभं स्तवम्
હે દેવી! સૂર્યના રહસ્યમય નામો મારી પાસેથી સાંભળ. સહસ્રનામ પૂરતું; તેના બદલે આ શુભ સ્તવનું પાઠ કર।
Verse 28
विकर्त्तनो विवस्वांश्च मार्त्तंडो भास्करो रविः । लोकप्रकाशकः श्रीमांल्लोकचक्षुर्ग्रहेश्वरः
વિકર્તન, વિવસ્વાન, માર્તંડ, ભાસ્કર, રવિ—એ જ લોકપ્રકાશક, શ્રીમાન, જગતનું નેત્ર અને ગ્રહેશ્વર છે।
Verse 29
लोकसाक्षी त्रिलोकेशः कर्त्ता हर्त्ता तमिस्रहा । तपनस्तापनश्चैव शुचिः सप्ताश्ववाहनः
તે લોકસાક્ષી, ત્રિલોકેશ, કર્તા અને હર્તા, અંધકારનો નાશક; તપન-તાપન, શુચિ, અને સપ્તાશ્વવાહન છે।
Verse 30
गभस्तिहस्तो ब्रह्मा च सर्वदेवनमस्कृतः । एकविंशक इत्येष नागरार्कस्तवः स्मृतः
ગભસ્તિહસ્ત તથા બ્રહ્મા—જેનને સર્વ દેવો નમસ્કાર કરે છે—આ સ્તવ ‘એકવિંશક’ તરીકે સ્મૃત છે; એ જ ‘નાગરાર્ક-સ્તવ’ કહેવાય છે.
Verse 31
स्तवराज इति ख्यातः शरीरारोग्यवृद्धिदः
આ ‘સ્તવરાજ’ તરીકે ખ્યાત છે; તે દેહારોગ્ય વધારનાર અને રોગનિવારક છે.
Verse 32
य एतेन महादेवि द्वे संध्येऽस्तमनोदये । नागरार्कं तु संस्तौति स लभेद्वांछितं फलम्
હે મહાદેવી! જે આ સ્તવથી બે સંધ્યાઓમાં—સૂર્યાસ્ત અને સૂર્યોદય સમયે—નાગરાર્કની સ્તુતિ કરે છે, તે ઇચ્છિત ફળ પામે છે.
Verse 239
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये नागरार्कमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमो ऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘નાગરાર્કમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો બે સો ઓગણચાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.