Adhyaya 103

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेद्वरारोहे कपालेश्वरमुत्तमम् । तस्या उत्तरदिग्भागे सुरगंधर्वपूजितम्

ઈશ્વરે કહ્યું—પછી, હે વરારોહે, ઉત્તમ કપાલેશ્વર પાસે જવું જોઈએ. તેના ઉત્તર દિશાભાગમાં તે દેવો અને ગંધર્વો દ્વારા પૂજિત છે.

Verse 2

पुरा यज्ञे वर्त्तमाने दक्षराजस्य धीमतः । उपविष्टेषु विप्रेषु हूयमाने हुताशने

પૂર્વકાળે, ધીમાન રાજા દક્ષનો યજ્ઞ ચાલતો હતો—જ્યારે વિપ્રો બેઠા હતા અને હુતાશનમાં આહુતિઓ અર્પિત થતી હતી—(ત્યારે આ ઘટના બની).

Verse 3

जीर्णकंथान्वितो देवि मलवान्धूलिधूसरः

હે દેવી, તે જીર્ણ વસ્ત્રો ધારણ કરેલો, મલિન અને ધૂળથી ધૂસર દેખાયો.

Verse 4

अथ ते ब्राह्मणाः क्रुद्धा दृष्ट्वा तं जाल्मरूपिणम् । कपालधारिणं सर्वे धिक्छब्दैस्तं जगर्हिरे

ત્યારે તે બ્રાહ્મણો ક્રોધિત થયા; તે નીચરૂપધારી, કપાલ ધારણ કરનારને જોઈ સૌએ ‘ધિક્ ધિક્’ શબ્દોથી તેની નિંદા કરી.

Verse 5

असकृत्पापपापेति गच्छगच्छ नराधम । यज्ञवेदिर्न चार्हा हि मानुषास्थिधरस्य ते

તેઓ વારંવાર પોકાર્યા— “પાપ! પાપ! દૂર થા, દૂર થા, હે નરાધમ! માનવ અસ્થિઓ ધારણ કરનાર તારા માટે આ યજ્ઞવેદી નિશ્ચયે અયોગ્ય છે।”

Verse 6

अथ प्रहस्य भगवान्यज्ञवेद्यां सुरेश्वरि । क्षिप्त्वा कपालं नष्टोऽसौ न स ज्ञातो मनीषिभिः

પછી, હે સુરેશ્વરી, ભગવાન હસતાં હસતાં યજ્ઞવેદી પર કપાલપાત્ર ફેંકી દીધું અને તે જ ક્ષણે અંતર્ધાન થયા; મનીષીઓ પણ જાણી ન શક્યા કે તેઓ ક્યાં ગયા।

Verse 7

तस्मिन्नष्टे कपालं तत्क्षिप्तं मंडपबाह्यतः । अथान्यत्तत्र संजातं तद्रूपं च वरानने

તે અંતર્ધાન થતાં જ ફેંકાયેલું તે કપાલ મંડપની બહાર પડી ગયું. પછી, હે વરાનને, ત્યાં જ એ જ રૂપનું બીજું કપાલ ફરી પ્રગટ થયું।

Verse 8

क्षिप्तंक्षिप्तं पुनस्तत्र जायते च महीतले । एवं शतसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च

જેટલી વાર તેને ફેંકવામાં આવતું, એટલી વાર તે ત્યાં જ ધરતી પર ફરી જન્મતું. આમ લાખો, દસ-હજારો અને કરોડો વખત સુધી આ ઘટના બની।

Verse 9

तत्र क्षिप्तानि जातानि ततस्ते विस्मयान्विताः । अथोचुर्मुनयः सर्वे निर्विण्णाश्चास्य चेष्टितम्

ત્યાં જે કંઈ ફેંકાતું, તે ફરી ફરી જન્મતું; તેથી તેઓ આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયા. પછી તેની અદભુત લીલાથી કંટાળી, બધા મુનિઓ બોલ્યા।

Verse 10

कोऽन्यो देवान्महादेवाद्गंगाक्षालितशेखरात् । समर्थ ईदृशं कर्त्तुमस्मिन्यज्ञे विशेषतः

ગંગાજળથી પવિત્ર થયેલ શિખર ધરાવતા મહાદેવ સિવાય દેવોમાં બીજો કોણ છે, જે ખાસ કરીને આ યજ્ઞમાં આવું કાર્ય કરવા સમર્થ હોય?

Verse 11

ततस्ते वि विधैः स्तोत्रैः स्तुवंतो वृषभध्वजम् । होमं चक्रुर्मुहुर्वह्नौ मंत्रैस्तैः शतरुद्रियैः

પછી તેમણે વિવિધ સ્તોત્રોથી વૃષભધ્વજ પ્રભુની સ્તુતિ કરી અને તે શતરુદ્રીય મંત્રોથી અગ્નિમાં વારંવાર હોમ કર્યો.

Verse 12

ततः प्रत्यक्षतां प्राप्तस्तेषां देवो महेश्वरः । ततस्ते विविधैः स्तोत्रैस्तुष्टुवुः शूलपाणिनम् । वेदोक्तमंत्रैर्विविधैः पुराणोक्तैस्तथैव च

ત્યારે તેમના દેવ મહેશ્વર પ્રત્યક્ષ થયા. ત્યારબાદ તેમણે શૂલપાણિની વિવિધ સ્તોત્રોથી સ્તુતિ કરી—વેદોક્ત વિવિધ મંત્રોથી અને તેમ જ પુરાણોક્ત મંત્રોથી પણ.

Verse 13

ऋषय ऊचुः । ॐ नमो मूलप्रकृतये अजिताय महात्मने । अनावृताय देवाय निःस्पृहाय नमोनमः

ઋષિઓ બોલ્યા—ઓં, મૂળપ્રકૃતિ, અજિત, મહાત્માને નમસ્કાર; આવરણરહિત, નિઃસ્પૃહ દેવને વારંવાર નમસ્કાર.

Verse 14

नम आद्याय बीजाय आर्षेयाय प्रवर्त्तिने । अनंतराय चैकाय अव्यक्ताय नमोनमः

આદ્યને, સર્વબીજને, આર્ષેય પ્રવર્તકને નમસ્કાર; અનંતર, એક, અવ્યક્તને વારંવાર નમસ્કાર.

Verse 15

नानाविचित्रभुजगांगदभूषणाय सर्वेश्वराय विरजाय नमो वराय । विश्वात्मने परमकारणकारणाय फुल्लारविंदविपुलायतलोचनाय

નાનાવિધ વિચિત્ર સર્પ-અંગદોથી શોભિત, સર્વેશ્વર, નિર્મળ અને શ્રેષ્ઠ પ્રભુને નમસ્કાર. વિશ્વાત્મા, કારણોના પણ પરમ કારણ, પૂર્ણ વિકસિત કમળ સમ વિશાળ નેત્રવાળા પ્રભુને પ્રણામ.

Verse 16

अदृश्यमव्यक्तमनादिमव्ययं यदक्षरं ब्रह्म वदंति सर्वगम् । निशाम्य यं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते तमादिदेवं शरणं प्रपद्ये

જે અદૃશ્ય, અવ્યક્ત, અનાદિ અને અવિનાશી છે—જેણે જ્ઞાનીજન સર્વવ્યાપી અક્ષર બ્રહ્મ કહે છે—તે આદિદેવનું હું શરણ ગ્રહણ કરું છું. જેના દર્શનથી મૃત્યુના મુખમાંથી પણ મુક્તિ મળે છે.

Verse 17

एवं स्तुतस्तदा सर्वैरृषिभिर्गतकल्मषैः । ततस्तुष्टो महादेवस्तेषां प्रत्यक्षतां गतः । अब्रवीत्तानृषीन्देवो वृणुध्वं वरमुत्तमम्

આ રીતે પાપરહિત થયેલા સર્વ ઋષિઓ દ્વારા સ્તુતિ પામીને મહાદેવ પ્રસન્ન થયા અને તેમની સામે પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થયા. ત્યારબાદ દેવે ઋષિઓને કહ્યું—“ઉત્તમ વર પસંદ કરો.”

Verse 18

ब्राह्मणा ऊचुः । यदि तुष्टोऽसि नो देव स्थानेऽस्मिन्निरतो भव । असंख्यातानि यस्माच्च कपालानि सुरेश्वर

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—“હે દેવ! તમે અમારાથી પ્રસન્ન હો તો આ જ સ્થાને નિરત રહો. કારણ કે, હે સুরેશ્વર, અહીં અસંખ્ય કપાલો છે.”

Verse 19

पुनः पुनः प्रवृत्तानि व्यपनीतान्यपि प्रभो । अस्मिन्नसंशयं स्थाने कपालेश्वरनामभृत्

હે પ્રભુ! દૂર કર્યાં છતાં તે કપાલો ફરી ફરી પ્રગટ થાય છે. તેથી નિઃસંદેહ આ સ્થાને તમે ‘કપાલેશ્વર’ નામ ધારણ કરો.

Verse 20

स्वयं तु लिंगं देवेश तिष्ठेन्मन्वंतरांतरम् । कपालेश्वरनाम्ना त्वमस्मिन्स्थाने स्थितिं कुरु

હે દેવેશ! તમારું સ્વયંભૂ લિંગ મન્વંતરોના અંતરાલ સુધી અહીં જ સ્થિર રહે. આ સ્થાને ‘કપાલેશ્વર’ નામે તમે નિત્ય નિવાસ સ્થાપો.

Verse 21

येत्र त्वां पूजयिष्यंति धूपमाल्यानुलेपनैः । तेषां तु परमं स्थानं यद्देवैरपि दुर्लभम्

જે અહીં ધૂપ, માળા અને અનુલેપનથી તમારી પૂજા કરશે, તેઓ તે પરમ ધામને પામશે, જે દેવોને પણ દુર્લભ છે.

Verse 22

बाढमित्येवमुक्त्वाऽसौ स्थित स्तत्रमहेश्वरः । पुनः प्रवर्तितो यज्ञो निशानाथस्य भामिनि

“બાઢમ્” એમ કહી મહેશ્વર ત્યાં જ સ્થિર રહ્યા. પછી, હે ભામિની, નિશાનાથનો યજ્ઞ ફરી પ્રવર્તિત થયો.

Verse 23

तस्मिन्दृष्टे लभेन्मर्त्यो वाजिमेधफलं प्रिये । मुच्यते पातकैः सर्वैः पूर्व जन्मार्ज्जितैरपि

હે પ્રિયે! માત્ર તેનું દર્શન કરવાથી મનુષ્ય અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે અને પૂર્વજન્માર્જિત સહિત સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 24

इदं माहात्म्यमखिलमभूत्स्वायंभुवांतरे । वैवस्वते पुनश्चान्यद्दक्षयज्ञविनाशकृत्

આ સમગ્ર માહાત્મ્ય સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં બન્યું; અને વૈવસ્વત મન્વંતરમાં ફરી એક અન્ય પ્રસંગ બન્યો, જે દક્ષયજ્ઞના વિનાશ સાથે સંબંધિત હતો.

Verse 25

कपालीति महेशानो दक्षेणोक्तः पुरा हरः । तेन यज्ञस्य विध्वंसं कपाली तमथाकरोत् । कपालेश्वरनामेति स्थितोस्मिन्मानवान्तरे

પૂર્વકાળે દક્ષે મહેશાન હરને “કપાલી” કહી સંબોધ્યો. તે કારણે કપાલીએ તે યજ્ઞનો વિનાશ કર્યો. આ વર્તમાન મન્વંતરમાં તે અહીં “કપાલેશ્વર” નામે પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 26

अथास्य नाम देवस्य सूर्य सावर्णिकेंऽतरे । भविष्यति वरारोहे नाम तत्त्वेश्वरेति च

અને, હે વરારોહે દેવી, સૂર્ય-સાવર્ણિક મન્વંતરમાં આ દેવનું નામ “તત્ત્વેશ્વર” પણ થશે.

Verse 27

जाल्मरूपधरो भूत्वा शंकरस्तत्र चागतः

જાલ્મ (છદ્મ/નીચ) રૂપ ધારણ કરીને શંકર ત્યાં પણ આવ્યા.

Verse 103

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मध्ययात्रायां कपालेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम त्र्यधिकशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિ-સાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય (મધ્યયાત્રા) માં “કપાલેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણન” નામનો એકસો ત્રીજો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.