Adhyaya 225

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततोगच्छेन्महादेवि देवं चाऽनरकेश्वरम् । तस्मादुत्तरदिग्भागे सर्वपातकनाशनम् । तन्माहात्म्यं प्रवक्ष्यामि शृणु ह्येकमनाः प्रिये

ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી, ત્યાર પછી અનરકેશ્વર દેવ પાસે જવું જોઈએ. ત્યાંથી ઉત્તર દિશામાં સર્વ પાતકોનો નાશ કરતું એક સ્થાન છે. તેનું માહાત્મ્ય હું કહું છું; પ્રિયે, એકાગ્ર મનથી સાંભળો.

Verse 2

मथुरानाम विख्याता नगरी धरणीतले । तत्र विप्रोऽभवत्पूर्वं देवशर्मेति विश्रुतः । अगस्त्यगोत्रो विद्वान्वै स तु दारिद्र्यपीडितः

ધરતી પર મથુરા નામે પ્રસિદ્ધ નગરી હતી. ત્યાં પૂર્વે દેવશર્મા નામે વિખ્યાત એક બ્રાહ્મણ હતો—અગસ્ત્યગોત્રનો વિદ્વાન, પરંતુ દરિદ્રતાથી પીડિત.

Verse 3

अथापरोऽभवत्तत्र तादृग्रूपवयोऽन्वितः । तन्नाम गोत्रो देवेशि ब्राह्मणो वेदपारगः

પછી ત્યાં બીજો એક બ્રાહ્મણ પણ હતો, જે રૂપ અને વયમાં એવો જ હતો. હે દેવેશી! તેનું નામ અને ગોત્ર પણ એ જ હતું, અને તે વેદોમાં પારંગત હતો.

Verse 4

अथ प्राह यमो दूतं रौद्रमूर्धशिरोरुहम् । गच्छ भो मथुरां शीघ्रं देवशर्माणमानय

ત્યારે યમે પોતાના દૂતને કહ્યું—જેનું મસ્તક અને કેશ ભયંકર હતા—“હે ભદ્ર! તુરંત મથુરા જા અને દેવશર્માને લઈ આવ.”

Verse 5

अथागत्य ततो दूतो गृहीत्वा तत्र वै गतः । तं दृष्ट्वाथ यमो नत्वा प्राह दूतं क्रुधान्वितः

પછી દૂત ત્યાં ગયો, તેને પકડીને પાછો આવ્યો. તેને જોઈ યમે નમન કર્યું અને પછી ક્રોધથી ભરાઈ દૂતને કહ્યું.

Verse 6

नायमानेतुमादिष्टो देवशर्मां मया तव । अन्योस्ति देवशर्मा यस्त मानय गतायुषम् । एनं विप्रं च दीर्घायुं नय तत्राविलंबितम्

“આ તે દેવશર્મા નથી, જેને લાવવા મેં તને આદેશ આપ્યો હતો. બીજો દેવશર્મા છે, જેના આયુષ્યનો અંત આવ્યો છે—તેને લઈ આવ. અને આ દીર્ઘાયુ બ્રાહ્મણને વિલંબ કર્યા વિના ત્યાં જ પાછો લઈ જા.”

Verse 7

ईश्वर उवाच । अथाब्रवीद्ब्राह्मणो वै नाहं यास्ये गृहं विभो । दारिद्र्येणातिनिर्विण्णो यावज्जीवं सुरेश्वर । इहैव क्षपयिष्यामि शेषमायुस्तवांतिके

ઈશ્વરે કહ્યું—ત્યારે બ્રાહ્મણે કહ્યું—હે વિભો, હું ઘેર નહીં જાઉં. હે સુરેશ્વર, જીવનભરનાં દારિદ્ર્યથી અત્યંત ખિન્ન થઈ, હું બાકીનું આયુષ્ય અહીં જ તમારા સાન્નિધ્યમાં વિતાવીશ।

Verse 8

यम उवाच । अकाले नात्र चायाति कश्चिद्ब्राह्मणसत्तम । मुहूर्तमपि नो जीवेत्पूर्णकालेन वै भुवि

યમે કહ્યું—હે બ્રાહ્મણસત્તમ, અకాలે અહીં કોઈ આવતું નથી. ધરતી પર નિર્ધારિત પૂર્ણ સમય પૂરો થયા પછી કોઈ જીવ એક મુહૂર્ત પણ વધુ જીવતો નથી।

Verse 9

अत एव हि मे नाम धर्मराजेति विश्रुतम्

આ જ કારણથી મારું નામ ‘ધર્મરાજ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 10

न मे सुहृन्न मे द्वेष्यः कश्चिदस्ति धरातले । विद्धः शरशतेनापि नाऽकाले म्रियते यतः

ધરતી પર મારો ન કોઈ મિત્ર છે, ન કોઈ શત્રુ. કારણ કે કોઈ મનુષ્ય સો બાણોથી પણ વિદ્ધ થાય તો પણ તે નિર્ધારિત સમય પહેલાં મરતો નથી।

Verse 11

कुशाग्रेणापि विद्धः सन्काले पूर्णे न जीवति । तस्माद्गच्छ द्विजश्रेष्ठ यावद्गात्रं न दह्यते

કુશની અગ્રથી જરાય વિદ્ધ થયો હોય તોય, નિર્ધારિત સમય પૂર્ણ થાય ત્યારે તે જીવતો નથી. તેથી, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, દેહ દહન થાય તે પહેલાં જ ચાલ્યો જા।

Verse 12

अथाब्रवीद्ब्राह्मणोऽसौ यदि प्रेषयसे प्रभो । प्रश्नमेकं मया पृष्टो यथावद्वक्तुमर्हसि

ત્યારે તે બ્રાહ્મણે કહ્યું— “હે પ્રભુ, જો તમે મને વિદાય આપો છો, તો મેં પૂછેલા એક પ્રશ્નનો યથાવત્ ઉત્તર આપવો યોગ્ય છે.”

Verse 13

न वृथा जायते देव साधूनां दर्शनं क्वचित् । युष्माकं च विशेषेण तस्मादेतद्ब्रवीम्यहम्

“હે દેવ, સાધુઓનું દર્શન ક્યારેય વ્યર્થ થતું નથી; અને ખાસ કરીને આપના વિષયમાં. તેથી હું તમને આ કહું છું.”

Verse 14

एते ये नरका रौद्रा दृश्यन्ते च सुदारुणाः । कर्मणा केन कं गच्छेन्मानवो नरकं यम

“હે યમરાજ, આ દેખાતા ભયંકર અને અતિ દારુણ નરકોમાં—કયા કર્મથી મનુષ્ય કયા નરકમાં જાય છે? કહો.”

Verse 15

कति संख्याः स्युरेते च नरकाः किंप्रमाणतः । एतत्सर्वं सुरश्रेष्ठ यथावद्वक्तुमर्हसि

“આ નરકો કેટલી સંખ્યામાં છે, અને તેમનું પ્રમાણ કે વિસ્તાર કેટલો છે? હે દેવશ્રેષ્ઠ, આ બધું યથાવત્ કહો.”

Verse 16

यम उवाच । शृणु देव प्रवक्ष्यामि यावन्तो नरकाः स्थिताः । कर्मणा येन गच्छेत मानवो द्विजसत्तम । एकविंशत्समाख्याता नरका मम मन्दिरे

યમરાજ બોલ્યા— “હે મહાનુભાવ, સાંભળો; કેટલા નરકો છે અને કયા કર્મથી મનુષ્ય તેમાં જાય છે, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, હું કહું છું. મારા ધામમાં નરકો એકવીસ સંખ્યાના કહેવાયા છે.”

Verse 17

यानेतान्प्रेक्षसे विप्र यंत्र मध्ये व्यवस्थितान् । पीड्यमानान्किंकरैर्मे कृतघ्नान्पा पसंयुतान्

હે વિપ્ર! જેને તું યાતનાના યંત્રોમાં મધ્યે સ્થિત જોઈ રહ્યો છે, તેઓ મારા કિંકરો દ્વારા પીડિત થાય છે; તેઓ કૃતઘ્ન અને પાપબંધનમાં બંધાયેલા છે.

Verse 18

लोहास्यवायसा येषां नेत्रोद्धारं प्रकुर्वते । एतैर्निरीक्षितान्येव कलत्राणि दुरात्मभिः

જેઓએ પરસ્ત્રીઓના કલત્રો પર પાપદૃષ્ટિ નાખી હતી, તે દુરાત્માઓની આંખો લોખંડની ચાંચવાળા કાગડા ફાડી કાઢે છે.

Verse 19

परेषां द्विजशार्दूल सरागैः पापि भिः सदा । कुम्भीपाकगतानेतानथ पश्यसि पापिनः

હે દ્વિજશાર્દૂલ! રાગ અને પાપકર્મમાં સદા આસક્ત એવા આ પાપીઓ કુંભીપાક નામના નરકમાં પડેલા તું હવે જોઈ રહ્યો છે.

Verse 20

कूटसाक्ष्यरता ह्येते कटुवाङ्निरतास्तथा । एते लोहमयास्तम्भान्संतप्तान्पावकप्र भान्

કૂટસાક્ષ્યમાં રત અને કટુવાણીમાં નિરત એવા આ લોકો અગ્નિસમાન તેજથી તપ્ત લોખંડના સ્તંભોને આલિંગન કરે છે.

Verse 21

आलिंगंति दुरात्मानः परदाररतास्तु ये । एते वैतरणीमध्ये पूयशोणितसंकुले

પરદારમાં રત એવા દુરાત્માઓ યાતનામાં આલિંગન કરવા મજબૂર થાય છે; તેઓ પૂય અને શોણિતથી ભરેલી વૈતરણીના મધ્યમાં વસે છે.

Verse 22

ये तिष्ठंति द्विजश्रेष्ठ सर्वे विश्वासघातकाः । असिपत्रवने घोरे भिद्यन्ते ये तु खण्डशः । ते नष्टाः स्वामिनं त्यक्त्वा संग्रामे समुपस्थिते

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! જે સર્વે વિશ્વાસઘાતક છે, તેઓ ભયંકર અસિપત્રવનમાં ખંડે-ખંડે વિદિર્ણ થાય છે. તેમજ યુદ્ધ શરૂ થતાં જ જે સ્વામી/નેતાને ત્યજી દે, તે પણ નષ્ટ થાય છે.

Verse 23

अंगारराशीन्वै दीप्तान्ये गाहन्ते नराधमाः । स्वामिद्रोहरता ह्येते तथा हेतुप्रवादकाः

જે નરાધમ દહકતા અંગારરાશિઓમાં કૂદે છે, તેઓ સ્વામીદ્રોહમાં રત છે; તેમજ જે બહાના ઘડીને કલુષિત ‘કારણો’ ફેલાવે છે, તેઓ પણ એ જ છે.

Verse 24

लोहशंकुभिराकीर्णमाक्रमन्ति नराधमाः । क्रन्दमाना द्विजश्रेष्ठ उपानद्दानवर्जिताः

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! લોખંડના કાંટાઓથી છવાયેલ ભૂમિ પર જે નરાધમોને ચાલવા મજબૂર કરવામાં આવે છે, તેઓ રડતા-રડતા કરુણ ક્રંદન કરે છે—કારણ કે તેમણે પાદુકાદાન અટકાવ્યું હતું.

Verse 25

अधोमुखा निबद्धा ये वृक्षाग्रे पावकोपरि । ब्रह्महत्यान्विताः सर्व एते चैव नराधमाः

અગ્નિ ઉપર વૃક્ષના શિખરે ઊંધા બાંધીને લટકાવવામાં આવેલા બધા બ્રહ્મહત્યાના પાપથી યુક્ત છે; એ જ નરાધમ છે.

Verse 26

मशकैर्मत्कुणैः काकैर्ये भक्ष्यंते विहंगमैः । व्रतभंगरता ह्येते व्रतिना चैव हिंसकाः

જેઓને મચ્છર, ખટમલ, કાગડા અને અન્ય પક્ષીઓ ભક્ષે છે, તેઓ વ્રતભંગમાં રત છે અને વ્રતધારીઓને હિંસા કરનાર છે.

Verse 27

कुठारकण्ठिता ह्येते भूयः संति तथाविधाः । गोहन्तारो दुरात्मानो देवब्राह्मणानिंदका

આવા ઘણા છે કે જેમના કણ્ઠ પર કુહાડી મૂકાયેલી છે—દુરાત્મા ગોહંતાઓ અને દેવ તથા બ્રાહ્મણોના નિંદક।

Verse 28

ये भक्ष्यंते शृगालैश्च वृकैर्लोहमयैर्मुखैः । परस्वानां च हर्तारः परस्त्रीणां च हर्तृकाः । आत्ममांसानि ये पापा भक्षयंति बुभुक्षिताः

જે પાપીઓ પરધન હરે છે અને પરસ્ત્રીઓનું અપહરણ કરે છે, તેઓ લોખંડ જેવા મુખવાળા શિયાળ અને વાઘિયા (વૃક) દ્વારા ભક્ષાય છે; ભૂખથી પીડાઈ પોતાનું જ માંસ ખાય છે।

Verse 29

न दत्तमन्नमेतैस्तु कदाचिद्वै द्विजोत्तम । रुधिरं ये पिबंत्येते वसापूयपरिप्लुतम् । ब्राह्मणानां विनाशाय गवामेते सदा स्थिताः

હે દ્વિજોત્તમ! એમણે ક્યારેય અન્નદાન કર્યું નથી; ચરબી અને પુસથી ભરેલું રક્ત એમને પીવડાવવામાં આવે છે—બ્રાહ્મણો અને ગાયોનો વિનાશ કરવા સદા તત્પર રહે છે।

Verse 30

कूटशाल्मलिबद्धाश्च तीक्ष्णकण्टकपीडिताः । छिद्रान्वेषणसंयुक्ताः परेषां नित्यसंस्थिताः

કૂટ-શાલ્મલીના કાંટાળાં વૃક્ષે બાંધેલા, તીક્ષ્ણ કાંટાથી પીડિત, તેઓ સદા દોષ શોધવામાં જ લાગેલા રહે છે—નિત્ય પરના દુર્બળ સ્થાનો પર જ સ્થિર।

Verse 31

क्रकचेन तु छिद्यन्ते य इमे द्विजसत्तम । अभक्ष्यनिरता ह्येते स्वधर्मस्य विदूषकाः

હે દ્વિજસત્તમ! આ લોકો કરવતથી ચીરી નાખવામાં આવે છે—જે અભક્ષ્ય ભક્ષણમાં રત રહે છે અને પોતાના ધર્મને દૂષિત કરે છે।

Verse 32

कन्याविक्रयकर्त्तारः कन्यानां जीवभंजकाः । पुरीषमध्यगा ह्येते पच्यंते मम किंकरैः

જે કન્યાઓનો વેચાણ કરે છે અને કન્યાઓના પ્રાણનો ભંગ કરે છે, તેઓ મલમધ્યે નાખી મારા દૂતોથી પીડિત થઈ ત્યાં જ ઉકાળવામાં આવે છે।

Verse 33

संदेशैर्दारुणैर्जिह्वा येषामुत्पाट्यते मुहुः । वाग्लोपनिरता ह्येते मृषावादपरायणाः

ભયાનક આદેશોથી જેમની જીભ વારંવાર ઉપાડી લેવાય છે—તે વાણીના નાશમાં રત અને મિથ્યાવાદમાં પરાયણ છે।

Verse 34

ये शीतेन प्रबाध्यंते वेप माना मुहुर्मुहुः । देवस्वानां च हर्तारो ब्राह्मणानां विशेषतः

જે કડક ઠંડીથી પીડાઈ વારંવાર કંપે છે—તે દેવાલયની સંપત્તિ હરણ કરનાર, અને વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણોના ધનના લૂંટારૂ છે।

Verse 35

तेषां शिरसि निक्षिप्तो भूरिभारो द्विजोत्तम । अतोऽमी ब्राह्मणश्रेष्ठ पूत्का रयन्ति भैरवम्

હે દ્વિજોત્તમ! તેમના મસ્તક પર મહાભાર મૂકવામાં આવે છે; તેથી, હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, તેઓ ભૈરવ સમો ભયંકર આર્તનાદ કરે છે।

Verse 36

यम उवाच । एवमेतत्समाख्यातं तव सर्वं द्विजोत्तम । नरकाणां स्वरूपं तु कर्मणां वै यथाक्रमम्

યમે કહ્યું—હે દ્વિજોત્તમ! ક્રમ પ્રમાણે તને બધું સમજાવ્યું: નરકોનું સ્વરૂપ અને તેમાં લઈ જનાર કર્મો।

Verse 37

गच्छ शीघ्रं महाभाग यावत्कायो न दह्यते

હે મહાભાગ! દેહ દાહાગ્નિથી દગ્ધ થાય તે પહેલાં ત્વરિત જા।

Verse 38

ब्राह्मण उवाच । कथय त्वं सुरश्रेष्ठ मम सर्वं समाहितः । न गच्छेत्कर्मणा येन नरकं मानवः क्वचित्

બ્રાહ્મણે કહ્યું—હે સુરશ્રેષ્ઠ! હું સંપૂર્ણ એકાગ્ર થઈ સાંભળું છું; કયા આચરણથી મનુષ્ય પોતાના કર્મોથી કદી પણ નરકમાં ન પડે?

Verse 39

सतां सप्तपदं मैत्रमित्याहुर्बुद्धिकोविदाः । मित्रतां च पुरस्कृत्य समासाद्वक्तुमर्हसि

બુદ્ધિમાનો કહે છે કે સજ્જનોમાં ‘સપ્તપદ’થી મૈત્રી દૃઢ થાય છે; તેથી તે મિત્રતાનો માન રાખીને, નજીક આવી વિશ્વાસપૂર્વક મને કહો।

Verse 40

यम उवाच । प्रभासं क्षेत्रमासाद्या नरकेश्वरमुत्तमम् । यः पश्यति नरो भक्त्या नरकं स न पश्यति

યમે કહ્યું—પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં આવી જે ભક્તિપૂર્વક પરમ નરકેશ્વરનું દર્શન કરે છે, તે નરકનું દર્શન કરતો નથી; નરકદર્શનથી મુક્ત થાય છે।

Verse 41

स्थापितं यन्मया लिंगं शिवभक्त्या युतेन च । एतद्गुह्यं मया प्रोक्तं तव प्रीत्यै द्विजोत्तम

મારા દ્વારા સ્થાપિત તે લિંગ, શિવભક્તિથી યુક્ત—આ ગુહ્ય વાત મેં તારી પ્રીતિ માટે કહી છે, હે દ્વિજોત્તમ।

Verse 42

गोपनीयं प्रयत्नेन मम वाक्यादसंशयम् । एवमुक्तस्तदा विप्रः स्वयमेवावनिं ययौ

“મારા વચનને નિઃસંદેહ પ્રયત્નપૂર્વક ગુપ્ત રાખવું જોઈએ.” એમ ઉપદેશ પામી તે બ્રાહ્મણ સ્વયં પૃથ્વી પર પરત ગયો।

Verse 43

लब्ध्वा कलेवरं सोऽथ विस्मयं परमं गतः । तत्स्मृत्वा वचनं सर्वं धर्मराजस्य धीमतः

દેહ ફરી પ્રાપ્ત કરીને તે પરમ આશ્ચર્યમાં પડ્યો; અને ધીમાન ધર્મરાજે કહેલા સર્વ વચનો તેને સ્મરણ થયા।

Verse 44

गत्वा तत्र स नित्यं वै पूजयामास तं प्रभुम् । यावज्जीवं वरारोहे ततः सिद्धिं परां गतः

તે ત્યાં જઈ જીવનપર્યંત નિત્ય તે પ્રભુની પૂજા કરતો રહ્યો; અને ત્યારબાદ તેણે પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી।

Verse 45

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भक्त्या तमवलोकयन् । अपि पातकयुक्तोऽपि न याति नरके नरः

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી ભક્તિપૂર્વક તેમનું દર્શન કરવું; પાપયુક્ત મનુષ્ય પણ નરકમાં જતો નથી।

Verse 46

आश्वयुक्कृष्णपक्षे तु चतुर्दश्यां विधानतः । यस्तत्र कुरुते श्राद्धं सोऽश्वमेधफलं लभेत्

આશ્વયુજ માસના કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ વિધાનપૂર્વક જે ત્યાં શ્રાદ્ધ કરે, તે અશ્વમેધ યજ્ઞસમાન ફળ મેળવે છે।

Verse 47

कृष्णाजिनं तत्र देयं ब्राह्मणे वेदपारगे । यावत्तिलानां संख्यानं तावत्स्वर्गे महीयते

ત્યાં વેદપારગ બ્રાહ્મણને કૃષ્ણાજિન દાન આપવું જોઈએ. જેટલા તલના દાણા ગણાય, તેટલા સમય સુધી તે સ્વર્ગમાં મહિમાવંત અને સન્માનિત થાય છે.