Adhyaya 97
ઈશ્વર મહાદેવીને પ્રભાસક્ષેત્રના વાયુ-ભાગમાં, કામેશની નજીક “સાત ધનુષ” પરિમાણની હદમાં સ્થિત અત્યંત મહાપ્રભાવશાળી યોગેશ્વર લિંગનું માહાત્મ્ય કહે છે. તેના દર્શનમાત્રથી પાપનાશ થાય છે; પૂર્વયુગમાં તેનું નામ ‘ગણેશ્વર’ હતું. કથાનુસાર અસંખ્ય બલવાન ગણો પ્રભાસને માહેશ્વર ક્ષેત્ર જાણીને ત્યાં આવ્યા અને યોગનિયમો સાથે સહસ્ર દિવ્યવર્ષો સુધી ઘોર તપ કર્યું. તેમની ષડંગ-યોગ સાધનાથી પ્રસન્ન થઈ વૃષધ્વજ શિવે તે લિંગને ‘યોગેશ્વર’ નામ આપ્યું અને તેને યોગફલપ્રદ ઠરાવ્યું. જે વ્યક્તિ વિધિપૂર્વક ભક્તિથી યોગેશની પૂજા કરે છે તે યોગસિદ્ધિ અને સ્વર્ગસુખ પામે છે; આ પૂજા સુવર્ણ મેરુદાન અને સમગ્ર પૃથ્વીદાન કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ કહેવાઈ છે. ફળપૂર્ણતા માટે વૃષભદાનનું વિધાન પણ જણાવાયું છે. આગળ પ્રભાસમાં નિવાસ કરતા ‘એકાદશ રુદ્રો’ની સદા પૂજા-વંદના કરવાની આજ્ઞા છે; તેમની કથા સાંભળવાથી ક્ષેત્રનું પૂર્ણ પુણ્ય મળે છે અને તેમને ન જાણવું નિંદનીય છે. અંતે કહે છે કે સોમેશ્વરની પૂજા પછી શતરુદ્રીય પાઠ કરવો—એથી સર્વ રુદ્રોનું પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. આ ઉપદેશને રહસ્ય, પાપશમનક અને પુણ્યવર્ધક કહી અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि योगेश्वरमिति श्रुतम् । कामेशाद्वायवे भागे धनुषां सप्तके स्थितम्
ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી, ત્યાર પછી ‘યોગેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ લિંગ પાસે જવું જોઈએ. તે કામેશ્વરથી વાયવ્ય દિશામાં સાત ધનુષના અંતરે સ્થિત છે.
Verse 2
लिंगं महाप्रभावं हि दर्शनात्पापनाशनम् । पूर्वे युगे तु संख्यातं गणेश्वरमिति श्रुतम्
આ લિંગ મહાપ્રભાવશાળી છે; તેના દર્શનમાત્રથી પાપો નાશ પામે છે. પૂર્વ યુગમાં તે ‘ગણેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ હતું—એવું શ્રવણ છે.
Verse 3
पुरा मम गणा देवि असंख्याता महावलाः । क्षेत्रं माहेश्वरं ज्ञात्वा प्रभासं समुपागमन्
હે દેવી, પ્રાચીનકાળે મારા ગણો—અસંખ્ય અને મહાબળવાન—પ્રભાસને માહેશ્વર ક્ષેત્ર જાણીને ત્યાં આવ્યા.
Verse 4
तत्रस्थाश्च तपो घोरं तेपुस्ते योगमाश्रिताः । दिव्याब्दानां सहस्रं तु ततस्तुष्टो महेश्वरः
ત્યાં નિવાસ કરીને, યોગનો આશ્રય લઈ તેમણે ઘોર તપ કર્યું. ત્યાર પછી હજાર દિવ્ય વર્ષો બાદ મહેશ્વર પ્રસન્ન થયા.
Verse 5
यस्मा त्षडंगयोगेन तेषां तुष्टो वृषध्वजः । तेन योगेश्वरं नाम लिंगं योगफलप्रदम्
ષડંગયોગના સાધનથી વૃષધ્વજ (શિવ) તેમના પર પ્રસન્ન થયા; તેથી તે લિંગ ‘યોગેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે અને યોગફળ પ્રદાન કરે છે.
Verse 6
यस्तमर्चयते भक्त्या सम्यक्पूजाविधानतः । स योगसिद्धिमाप्नोति मोदते दिवि देववत्
જે ભક્તિપૂર્વક પૂજાવિધાન મુજબ તેને સમ્યક્ અર્ચે છે, તે યોગસિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે અને સ્વર્ગમાં દેવ સમાન આનંદિત થાય છે।
Verse 7
यो दद्यात्कांचनं मेरुं कृत्स्नां चैव वसुन्धराम् । योगेशं पूजयेद्यस्तु स तयोरधिकः स्मृतः
કોઈ સ્વર્ણમય મેરુ અને સમગ્ર ધરતીનું દાન આપે તોય, જે યોગેશનું પૂજન કરે છે તે આ બન્ને દાનોથી પણ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે।
Verse 8
वृषभस्तत्र दातव्यः संपूर्णफलहेतवे । एवमेकादश प्रोक्ता रुद्राः प्राभासमाश्रिताः । नित्यं पूज्याश्च वंद्याश्च क्षेत्रस्य फलमीप्सुभिः
ત્યાં સંપૂર્ણ ફળપ્રાપ્તિ માટે વૃષભનું દાન કરવું જોઈએ. આ રીતે પ્રભાસમાં આશ્રિત એકાદશ રુદ્રો કહ્યા છે; ક્ષેત્રફળ ઇચ્છનારોએ તેમનું નિત્ય પૂજન અને વંદન કરવું જોઈએ।
Verse 9
य एतां चैव शृणुयाद्रुद्रैकादशसंहिताम् । तस्य क्षेत्रफलं सर्वं प्रभासांतरवासिनः
જે આ એકાદશ રુદ્રોની સંહિતા સાંભળે છે, તેને પ્રભાસમાં અંતર્વાસી સમાન સર્વ ક્ષેત્રફળ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 10
यश्चैतान्नैव जानाति रुद्रान्प्राभासमाश्रितान् । स क्षेत्रमध्यसंस्थोऽपि नास्त्येव स पशुः स्मृतः
અને જે પ્રભાસમાં આશ્રિત આ રુદ્રોને જાણતો નથી, તે ક્ષેત્રના મધ્યમાં ઊભો હોવા છતાં કશું ફળ પામતો નથી; તે પશુ સમાન ગણાય છે।
Verse 11
एतेषां चैव रुद्राणां सर्वान्वाप्येकमेव वा । सोमेश्वरं पूजयित्वा जपेद्वै शतरुद्रियम् । सर्वेषां लभते पुण्यं रुद्राणां नात्र संशयः
આ સર્વ રુદ્રોને એકત્ર વ્યાપીને અથવા તેમાંના એકને પણ આશ્રય કરીને, સોમેશ્વરની વિધિવત્ પૂજા કરીને નિશ્ચયે શતરુદ્રીયનો જપ કરવો. તેથી સર્વ રુદ્રોનું પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી।
Verse 12
इदं रहस्यं संख्यातं माहात्म्यं तव भामिनि । रुद्राणां पापशमनं श्रुतं पुण्यविवर्द्धनम्
હે ભામિની (તેજસ્વિની), તને આ રહસ્યરૂપ અને સુસંખ્યાત મહાત્મ્ય કહેલું છે. આ રુદ્રોને સંબંધિત પવિત્ર કથા—શ્રવણથી પાપશમન કરે અને પુણ્યવર્ધન કરે છે।
Verse 97
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये योगेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तनवतितमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતી-સાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડમાં, પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્ર-માહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘યોગેશ્વર-માહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો સત્તાનવમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।